Búgingi álemde eldiń shynaıy áleýeti onyń ınstıtýttarynyń sapasy, zańdarynyń ádildigi, qoǵamynyń senimi jáne ulttyq maqsat jolynda jumyla bilý qabiletimen aıqyndalady.
Tarıhqa zer salsaq, memleketter kóbine syrtqy jaýdan emes, ishki senimniń tómendeýinen álsiregen. Zańǵa senim azaısa, tártip bosańsıdy. Tártip álsirese, damý baıaýlaıdy. Damý baıaýlasa, qoǵamnyń erteńge degen úmiti kemıdi. Sondyqtan ádilet uǵymy elimiz úshin jaı ǵana saıası uran emes, memlekettiń uzaqmerzimdi ómirsheńdiginiń basty shartyna aınalyp otyr.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Ádiletti Qazaqstan qurýǵa baǵyttalǵan reformalarynyń túpki máni de osynda. Memleket basshysy «Amanat» partııasynyń tarıhı qyzmetine baǵa bere otyryp: «Partııa memleketimizdi jańǵyrtýǵa, Zań men tártip qaǵıdatyna negizdelgen Ádiletti Qazaqstandy qurý isine eleýli úles qosty», dep atap ótti. Bul – bir partııanyń ǵana eńbegine aıtylǵan alǵys emes. Bul – táýelsiz eldiń belgili bir kezeńindegi memleketshildik dástúrge berilgen saıası baǵa.
Al endi ýaqyt jańa mindet qoıyp otyr. Konstıtýsııa kúshine ener kezeńde elimizdiń saıası júıesi de sapalanýy tıis. Konstıtýsııalyq zańdar qabyldandy, memlekettik basqarýdyń berik júıesi qalyptasyp keledi. Mundaı jaǵdaıda saıası partııalar burynǵydaı tek saılaý naýqany kezinde kórinetin uıym emes, qoǵam men memleket arasyndaǵy turaqty senim kópirine aınalýy qajet.
Memlekettik basqarýdyń jańa júıesin qamtamasyz etetin Konstıtýsııa elde tyń dáýirdi bastaıdy. «Ádilet» partııasynyń II sezinde uıym tóraǵasy Aıbek Dádebaı: «Biz búgin Qazaqstan damýynyń jańa kezeńiniń negizi qalanyp jatqan tarıhı sátte bas qosyp otyrmyz», dep osy tarıhı sáttiń mańyzyn dál sıpattady. Bul sózderde jaı ǵana saıası málimdeme emes, jańa kezeńniń jaýapkershiligin seziný bar. О́ıtkeni jańa Konstıtýsııa – tek quqyqtyq qujat emes. Ol – jańa qoǵamdyq kelisimniń negizi. Ol – azamat pen memlekettiń ózara jaýapkershiligin qaıta paıymdaý. Ol – bıliktiń de, qoǵamnyń da, partııalardyń da jańasha jumys isteýin talap etetin tarıhı meje.
Ádilet – tek moraldyq qundylyq emes. Ol – ekonomıkalyq ósýdiń, qoǵamdyq turaqtylyqtyń jáne ulttyq qaýipsizdiktiń de negizi. Álemdik tájirıbe muny talaı ret dáleldedi. Oǵan jaqynda jumys saparymyzben baryp kelgen Japonııa da dálel. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin bul el kúıregen ekonomıkamen, qıraǵan qalalarmen, aýyr tarıhı jaramen qaldy. Tabıǵı resýrsy mol emes, aýmaǵy shekteýli memleket edi. Biraq Japonııa qoǵamdy tártipke, bilimge, eńbek mádenıetine jáne ınstıtýsıonaldyq turaqtylyqqa jumyldyra aldy. 1955 jyly qurylǵan Lıberaldyq-demokratııalyq partııa eldegi saıası turaqtylyqtyń jáne uzaqmerzimdi damý strategııasynyń ózegine aınaldy. Japonııadaǵy LDP-nyń fenomeni bir partııanyń uzaq ýaqyt bılikte bolýynda ǵana emes. Onyń basty sabaǵy – partııanyń kadr daıarlaý mektebine, aımaqtarmen turaqty baılanys ornatatyn ınstıtýtqa, uzaqmerzimdi damý strategııasyn qalyptastyratyn saıası mehanızmge aınalýynda. Japonııanyń ekonomıkalyq keremeti zaýyttardan ǵana emes, senimnen, tártipten jáne ınstıtýsıonaldyq sabaqtastyqtan bastaldy.
Sıngapýr tájirıbesi de erekshe nazar aýdarýǵa turarlyq. Tabıǵı resýrsy joq shaǵyn aral memleketten álemdegi eń básekege qabiletti ortalyqtardyń birine aınaldy. Onyń tabysynyń negizinde merıtokratııa, jemqorlyqqa tózbeýshilik, uzaqmerzimdi josparlaý, memlekettik apparattyń kásibıligi turdy. Sıngapýr kórsetken basty sabaq mynaý: aýmaǵy shaǵyn memleket te, eger erejesi ádil, ınstıtýty tıimdi, kadry sapaly bolsa, jahandyq deńgeıdegi tabysqa jete alady.
Malaızııanyń joly da bizge oı salarlyq. Malaızııa shıkizatqa ǵana súıenbeı, óńdeý ónerkásibi men adam kapıtalyn damytý arqyly jańa ekonomıkalyq model qalyptastyrýǵa umtyldy. Bul tájirıbeniń de túıini anyq: damý úshin saıası erik, tártip, uzaqmerzimdi baǵdar jáne qoǵamdy ortaq maqsatqa jumyldyratyn ınstıtýttar qajet.
Osy elderdiń barlyǵyn biriktiretin ortaq zańdylyq bar. Olar damýdy kezdeısoq tabysqa emes, ádil ereje men senimge qurdy. Búgingi Qazaqstan da dál osyndaı tarıhı tańdaý aldynda tur. «Ádilet» partııasynyń tóraǵasy Aıbek Dádebaı sezde: «Búgingi qoǵamdaǵy ádildikke degen suranys erekshe joǵary. Azamattar uran sózderdi emes, naqty nátıjelerdi kútedi», dedi. Bul – búgingi qoǵamdyq kóńil-kúıdiń óte dál sıpattamasy.
Parlamenttiń VIII shaqyrylymy jumys istegen kezeńde 400-den asa zań jobasy túsip, 300-den asa qujat Senatta qaralyp, 280 jýyǵy zańǵa aınaldy. Ár zań jobalary boıynsha myńdaǵan ózgeris pen tolyqtyrý engizildi. Bul – jaı ǵana statıstıka emes. Bul – Parlamenttiń keıingi jyldardaǵy zańnamalyq jumysynyń aýqymyn kórsetetin derek.
Jańa saıası kezeńde Parlamenttiń de, partııalardyń da, memlekettik organdardyń da ortaq mindeti – qabyldanǵan zańdardyń oryndalýyna júıeli monıtorıng jasaý. Ásirese áleýmettik sala, óńirlik damý, kásipkerlikti qorǵaý, bilim, medısına, sıfrlandyrý, sý jáne energetıka qaýipsizdigi boıynsha qabyldanǵan normalardyń naqty nátıjesin baǵalaý qajet.
Partııa jumysy da osy ólshemmen baǵalanýǵa tıis. Partııanyń kúshi onyń músheleriniń sanymen ǵana ólshenbeıdi. Partııanyń kúshi onyń óńirlerdegi bedelimen, azamattyń máselesin sheshý qabiletimen, kásibı kadr daıarlaýymen, zań shyǵarý úderisine qosqan naqty úlesimen ólshenedi.
«Amanat» osy jyldary úlken uıymdyq mektepten ótti. Onyń óńirlik jelisi, Parlamenttegi tájirıbesi, memlekettik reformalarǵa qatysýy, kadrlyq áleýeti – eldiń saıası ómirindegi mańyzdy kapıtal. Endi osy kapıtal «Ádilet» partııasynyń jańa mıssııasymen toǵysatynyna senim zor.
Prezıdenttiń «Amanat» partııasyna alǵys bildirýi de osy sabaqtastyqty kórsetedi. Memleket basshysy partııa músheleriniń «Ádilet» quramynda Otan ıgiligi jolyndaǵy belsendi ári nátıjeli qyzmetin jalǵastyratynyna senim bildirdi. Bul jerde úlken saıası mán bar.
«Amanat» partııasynyń «Ádilet» partııasyna qosylýy – tar partııalyq múddeden joǵary turǵan, ulttyq jaýapkershilikke negizdelgen parasatty sheshim», dep Aıbek Dádebaıdyń aıtýy, búgingi ózgeristiń saıası fılosofııasyn dál ashady. О́ıtkeni keıde el tarıhynda uıymdyq esepten ulttyq múdde bıik turatyn sátter bolady. Keıde saıası kúshterdiń ózara básekesinen góri eldiń uzaqmerzimdi turaqtylyǵy men damýy mańyzdyraq bolady. Keıde partııalar óz bolashaǵyn emes, memlekettiń bolashaǵyn oılaýy kerek. Memleketshildik degenimiz – dál osy.
Jańa «Ádilet» partııasynyń aldynda úlken mindet tur. Ol Prezıdent reformalarynyń saıası tiregi bolýmen qatar, qoǵam seniminiń tiregine aınalýǵa tıis. Iаǵnı Astana tórinde ǵana emes, óńirlerge jaqyn bolyp, zań shyǵarý jumysyna mazmun qosýy kerek.
Jańa Konstıtýsııa bastaıtyn dáýirdiń basty talaby da osy. Ádilet arqyly senimdi nyǵaıtý. Senim arqyly memleketti kúsheıtý. Memleketti kúsheıtý arqyly ulttyń bolashaǵyn qamtamasyz etý.
Tarıh bizge talaı ret dáleldegen aqıqat: memleketterdiń bolashaǵyn partııalardyń sany emes, olardyń sapasy aıqyndaıdy. Zańdardyń kóptigi emes, olardyń ádil oryndalýy aıqyndaıdy. Ekonomıkanyń kólemi emes, qoǵamdaǵy senimniń beriktigi aıqyndaıdy. Al senimniń eń berik irgetasy árqashan ádilet bolyp qala beredi.
Bıbigúl JEKSENBAI,
Senat depýtaty