Shamshyraq shańyraq

Jazda jeri saǵymǵa, qysta eli soǵymǵa baı Sarysý aýdanynyń tórinen oryn tepken Igilik aýylynda búginde 200-diń ústinde tútin bar eken. Osyndaǵy óner mektebiniń ishi kúmbirlegen únge toly. Myna bólmeniń esigin ashyp qalsańyz, dombyra tartýdy úırenip jatqan jas bala, ana bólmesinde qobyzyn qushaqtaǵan oqýshy qyz... Árqaısysy ártúrli shyǵarmany oryndap jatsa da bári qosylyp osy shańyraqqa tán, qulaqqa jaǵymdy bir áýen shyǵaratyn sııaqty ma, qalaı ózi... Sosyn osy shańyraqta óner úırenip júrgen balalardyń boıynda erekshe bir qulshynys, qýanysh, kúsh-qýat bar. Olarǵa dáris berip júrgen­derdiń ishinde Baltabaı Dáýir­bekovti Sarysý jurty ǵana emes, oblys halqy jaqsy tanıdy. О́nerdiń arqasynda ónip-ósip, qos ishektiń arqasynda qanatyn keńge jaıǵan Baltekeńniń úıinde dombyra, qobyz jasaıtyn shaǵyn seh bar. Halyqtyq mýzykalyq aspaptardy jasaýdyń has sheberi Baltabaı aǵa Qazaqstan Respýblıkasy Bilim berý isiniń úzdigi, Qazaqstannyń mádenıet qaıratkeri. Jalpy, bul – óner qonǵan sha­­­­ńyraq. Baltabaı aǵanyń perzent­teri – Biltebaı, Almabaı, Janar, Dınara, Ásel, Jaras, Aıtkúl, bári-bári shetinen dombyrashy, qobyzshy. Barlyǵy da termeni, halyq ánderin naqyshyna keltirip aıtady. Nemereleri Jandos, Aıda, Jalǵas ta atadan daryǵan ónerdi jalǵastyryp kele jatqan daryndar. Jambyl gýmanıtarlyq kolledjiniń III kýrsynda oqıtyn taǵy bir nemeresi Almas stýdentter arasynda ótken respýblıkalyq baıqaýdyń «Qylqobyz» atalymy boıynsha laýreat. Otanasy Qalbıbi apa «Altyn alqa» ıegeri. Otbasyndaǵy 7 bala, 27 nemere, 2 shóberesi aman-esen shaýyp-shapqylap júr. Bir otbasynda ákesi, 3 uly jáne nemeresi, bar­lyǵy 5 otbasy músheleri ulttyq mýzykalyq aspaptar jasaýdyń sheberleri. Sonyń ishinde uldary Almabaı men Jaras áke jolyn jalǵastyryp keledi. Bıyl Jambyl oblysynda ótken «Me­reıli otbasy» konkýrsynda Dáýirbekovter otbasynyń óneri joǵary baǵalanyp, júldeli ekinshi orynǵa qol jetkizdi. – Dombyra, qobyz jasaýmen aınalysyp kele jatqanyma 14 jyldan asty, – deıdi Bal­tabaı Bekboluly. – Jeke kásip­ker retinde tirkelgenmin. Domby­ranyń barlyq túrin jasaımyn. Árıne, bul kásipti birden meńgerip ketkenimiz joq. Tájirıbe joqtyqtan opynǵan jaǵdaılar da boldy. Áli esimde... Mýzykalyq aspap jonýdy jańadan úırenip júrgen kezimde baqandaı elý dombyrany Almatyǵa aparyp, úlken bir konserttiń kezinde satpaqshy boldym. Sonda tizilip turǵan dombyrany kórip, bir kisi beri buryldy. Álgi kisi dombyranyń bir-ekeýin shertip kórip: «Munyń ne? Mańqa dombyralaryńdy nemenege samsatyp ákelgensiń?» dep teris burylyp ketip qaldy. Keıin bildim, bul – Nurǵısa Tilendıev eken. Sóıtsem, dombyranyń sha­naǵynan pernelerine qaraı kóz jibergende, syzǵyshpen syzǵandaı túp-túzý bolyp turýy tıis eken. Sál qısaısa, úni buzylatyn kórinedi. Nurǵısa aǵamnyń ja­saǵan dúnıemdi jaratpaı tastaýy ómir boıy sabaq boldy. Qazir tapsyrys kóp. Tipti, keıbir dombyramyzdy 1000 AQSh dollaryna balap, satyp alyp ketedi. Jalpy, ózim bala kezimnen aǵash jonýǵa qumar boldym. Irek, qısyq ósip turǵan aǵashtardy kórsem, kóz aldyma talaı beıneler elesteıtin. Qazaq osy ulttyq aspaptarymen baı emes pe? Bir jyldary qylqobyz degendi eshkim qolǵa ustamaı, quryp bara jatyr edi. Qazir Allaǵa shúkirshilik, ulttyq aspaptarǵa degen qamqorlyq jaqsy. Aýyldaǵy óner mektebi talaı jastyń bolashaǵyna jarqyn jol ashty. Únemi baıqap júremin, oqýshylar meılinshe óner sabaǵynan qalmaýǵa tyrysady. Jas balalardyń ónerge degen qulshynysy – ómirge degen qyzyǵýshylyǵy, umtylysy emes pe? Iá, óner – qudiret. Qudiretti bári moıyndaıdy. Ár qazaqtyń shańyraǵynyń tórinde dombyra turýy kerek degendi uran qyp ustaǵan halyqpyz ǵoı. Iаǵnı, qazaq aman turǵanda ulttyq ónerdi ulyqtap júrgenderdiń de jaǵdaılary jaman bolmas. Dáýirbekovter jasaǵan ulttyq-sazdy aspaptar (dombyra, qobyz, sherter, syldyrmaq, daýylpaz, sazsyrnaı jáne t.b.) elimizdiń kóptegen óńirlerinde keńinen taralǵan jáne suranysqa ıe. Olarǵa Altynbek Qorazbaev, Sáýle Janpeıisova syndy belgili óner ıeleri tapsyrys berip, dombyra jasatqan. Jalpy, ulttyq-sazdy aspaptar jasaý ilýde bir adamǵa ǵana qonatyn daryn, qasıet. Sol qasıetti atadan bala mura etip ja­lǵastyryp, qazaq óneriniń shyraq­shylaryna aınalǵan bul otbasyna degen eldiń qurmeti erekshe. Oralhan DÁÝIT, «Egemen Qazaqstan». Jambyl oblysy, Sarysý aýdany.