Eske alamyn saǵynyp...

Almaty oblystyq «Jetisý» gazetiniń mádenıet bóliminde ádebı qyzmetker bolyp júrgen kezim. Mezgil sáske tús. Redaksııaǵa kelgen hattardy oqyp, ból­mede jalǵyz otyrǵanmyn. Kenet ishke mańdaıy jarqyraǵan, keń jaýyryndy, tolyq deneli, boıy ortadan sál joǵary, jalpy, bolmys-bitimi eshkimge uqsaı qoımaıtyn kelbetti kisi endi. Parasatty, mádenıetti ekeni syrt tulǵasynan-aq aıtpaı tanylǵandaı. Men ornymnan turyp, qol berip amandastym. Qarsy aldymdaǵy oryndyqqqa jaıǵasqan soń: – Temirǵalı Nurtazın degen aǵań bolamyn, – dep sypaıy til qatyp, ózin tanystyrdy. – Senderge «Eskertkish» degen áńgime ákelgen edim. Aıasy keń oıly janaryna, meıirimdi júzine qyzyǵa qaraǵan men: «Jaqsy, qaldyryp ketińiz, aǵa», – dedim inilik izet tanytyp. Ol kisi ketisimen «Eskertkishti» oqyp shyqtym. Dereý daıyndap, terimge jiberdim. Kóp uzamaı ol gazetimizde jaryq kórdi. Arada úsh-tórt aı ótkende Temirǵalı aǵa redaksııamyzǵa taǵy keldi. – Bir áńgime qaldyryp ketken sııaqty edim, qaraǵym. – Ony, aǵa, ile-shala jarııalaǵanbyz. Qalamaqysyn úıińizge salyp ta jiber­genbiz. – Solaı ma? Men áli jaryq kórmegen shyǵar dep júrsem. Rahmet, aınalaıyn. Apaıyń maǵan qalamaqy keldi dep aıtqan joq edi. – Sál mysqyldaı kúldi. – Áıel degen halyqty túsiný qıyn. Bul joly biraz áńgimelesip qaldyq. – Bir taqyryp alyp izdensem, maǵan ǵylymı jetekshi bolýǵa qalaı qaraısyz, aǵa? – dedim júreksine. – Qaraǵym, qazaqtyń balasy oqımyn, izdenemin dese, men qýanamyn, – dep Temirǵalı aǵa birden kelisimin berdi.– Eskerer jaı, zertteý jumysy óleń jazǵannan da kúrdeli. – Ony bilemin, – dedim erkindeý sóılep. – Ekinshi kýrsta oqyp júrgenimde Muhtar Áýezov aǵanyń qatysýymen Shym­kent qalasynda ótken ǵylymı konferensııada «Abaı obrazynyń keıbir jasalý erekshelikteri» degen taqyrypta baıandama jasaǵanym bar. Onda Pýshkın, Grıboedov, Naýaı, Toqaı, Shyńǵys han týraly jazylǵan romandarǵa kóńil bólip, ol týyndylardaǵy keıipkerler beınesiniń jasalý erekshelikterin Abaı beınesiniń jasalý erekshelikterimen salystyra qarastyrǵan edim. Temirǵalı aǵa: «Munyń jaqsy eken», – dep myrs etip kúldi. – Ol meniń eńbegim emes. Myna ba­ǵytta zertte dep jón siltegen ustazym Ábish Baıtanaev aǵanyń eńbegi, – dep edim: – Aınalaıyn, ustazyńdy umyt­paǵanyń, eńbegin baǵalaǵanyń jaqsy. Biraq seniń álgi taqyrybyń – birneshe doktorlyq dıssertasııanyń júgi. Oǵan úlken daıyndyq, kóp ýaqyt kerek, – dep biraz oılana únsiz qalyp, qaıta sóıledi. – Bylaı eteıik, maǵan sen óziń oqyp unatqan bir kitap jónindegi oı-pikirińdi jazyp ákel. Men tanysyp shyǵaıyn. Sodan soń keń otyryp, asyqpaı áńgimeleseıik. Araǵa eki apta salyp, Shyńǵys Aıt­ma­tovtyń «Alǵashqy muǵalim» povesi boıyn­sha jazǵan 25 bettik zertteýimdi aǵa­­ǵa alyp bardym. Úıine jaqyndaý, typ-tynysh kóshe jıegindegi arqalyǵy jal­paq, kók oryndyqqa baryp jaıǵastyq. – Al, jazǵanyńdy oqy. Aǵa basyn sál tómen ıip, eki kózin jumyp, meni tyńdaıtyn syńaı tanytty. Ishimnen: «Bul kisiniń munysy qalaı? Bul óleń emes, zertteý ǵoı. О́zi oqymaı ma? О́zi oqysa, oı-tujyrymdarymdy ja­ń­ylmaı, jiti túsiner edi», – dep tańyrqap, jazǵanymdy kóńilsizdene oqýǵa kiristim. Temirǵalı aǵa qalǵyp-múlgip otyr. Tipti, bir-eki ret uıyqtap ketken adamǵa uqsap, bir jaǵyna qısaıyp, qulap qala jazdady. Zertteýimdi oqyp bittim-aý áıteýir. Tańǵalǵanym, meni óte uqypty, muqııat tyńdapty. Oı-tujyrymdarymdy jóndi ańǵarmaı qalady-aý degen qaýpim múlde beker bolyp shyqty. Maǵan moınyn burmaı, qyryn qarap otyrǵan kúıi pikirin ortaǵa saldy. – Bulaı jazýǵa da bolady, jazyp ta júrgender bar. Alaıda, bul sekildi shyǵarma mazmunyn aıta otyryp taldaý ádisi kisini jalyqtyrady ári kóp­sózdilikke uryndyrady. Shyǵarma mazmunyn qaıtalaýdyń qajeti joq, ony oqyrmannyń ózi de biledi. Sen jurtqa óz baǵańdy, ǵylymı qorytyndyńdy usyn. Sony taldap, dálelde. Pikiriń qysqa, tujyrymdy bolsyn. Mysaly, M.Gorkıı: «Ár tektiler ádebıetke túk bergen joq», degen. Tarata qarastyrsań, onyń álgi sózinde qoınaý-qoınaý syr jatyr. Tipti, áldeneshe zertteý kitabyn da jazýǵa bolady. – Maǵan eshkim bulaı baǵyt bergen emes, – dedim qysyla til qatyp. – Syn pikiriń unady. Sol tusty qaıta oqyshy? Men qaıta oqydym. «Dúısen obrazy – minsiz obraz. Sózimiz dáleldi bolý úshin mysal keltireıik. Shala saýatty Dúısenniń muǵalim bolyp, bala oqytýy, eski at qorany bir ózi sylap, ony mektepke aınaldyrýy, dúleı qara kúshpen jekpe-jek, qaımyqpaı alysýy, jeńip shyǵýy, boranda qalyp, aýylǵa aman kelýi, shákirti Altynaıdyń akademık bolýy, jańa mekteptiń Dúısenniń atymen atalýy – mine, osynyń bári romantıkalyq qubylystar. Realıstik shyǵarmalardyń keıip­kerleri basynda jetistigimen qatar kem­shiligi de, ańdaýsyzda qalt basqan tustary da kórinip otyrady. Sondyqtan olar minsiz emes. Mysalǵa, Pavel Kor­cha­gındi alaıyq. Ol batyr, patrıot bol­ǵanymen, tártipke joq. Birinshi atty ásker armııa­synda qyzmet etýdi oılap, esh­kimniń ruqsatynsyz, óz erkimen sol jaqqa ótip ketedi. Densaýlyǵyna kóńil bólmeıdi. Mundaı kemshilik Sereja Tıýlenın boıynan da tabylady. Dúısende min joq. Unamdy keıipker halyqpen bir bolýy, onyń bar arman-múddesi, senim-maqsaty, qaırat-kúshi jańanyń saltanat qurýy úshin jumsalýy qajet desek, dál sondaı qaharman Dúısen. Áıtse de, onyń mektep ashýda jınalǵan top ishinen birde-bir adamnan qoldaý tappaýy bizdi oıǵa qaldyrady. Jazýshy bul tusty tym áserlendirip jibergen be, qalaı? Álde Dúısenniń asqaq áreketin ádeıi erekshe etip kórsetkisi kelgen be?». Osy tusqa jetkende Temirǵalı aǵa meni toqtatyp: – Zertteýdi osy baǵytta, oı-pikirińdi budan da yqshamdap, jınaqtap júrgiz. Maqtaǵanym emes, sen jaqsy eńbektenedi ekensiń, qaraǵym. Bul qarqynmen dıssertasııańdy bes-alty aıda-aq jazyp bitiresiń, – dedi qýanyp.– Keıbireýler bylaı jaz dep aıtyp bergenińniń ózin túsinbeı sharshatady. Ishimnen: «Aǵa, meni jigerlendirip, senimimdi arttyra túseıin degen maqsat­pen jorta maqtap otyr-aý», – dep oıladym. Bertin kele jıi jolyǵyp, áńgimelese júrip uqqanym, aǵanyń bilimi telegeı-teńiz eken. Aldynda erkin sóıleýge qy­syla túsetin boldym. – Sońǵy shyqqan kitaptardyń ozyǵy bar ma? – dep suraıdy. Sodan jańa jaryq kórgen shyǵarmalardy bas kótermeı oqıtyn ádet taptym. Pikirlese qalǵan sátterde úlken sýretkerlerimiz Muhtar Áýezov, Beıimbet Maılın shyǵarmalary jónindegi jazǵan oı-pikirleri, tujyrym-qorytyndylary aǵanyń kól-kósir bilimi­niń shet jaǵasyndaı bolyp seziletin. Taǵy bir tańǵalǵanym, ol kisiniń bir ret te bilgishsingen kezin kórgen joqpyn. Reti, oraıy kelgende Chehovtyń, Gogoldiń keıipkerleriniń sózderin áńgime arasyna sheber kiristirip, jurtty kúlkige kómetin. Halyq aqyndarynyń, Abaıdyń, Geteniń, Lermontovtyń, Maıakovskııdiń, Qasymnyń, Isanyń óleńderin kútpegen jerden jatqa aıta beretin. Meni, ásirese, aǵanyń shetel, orys ádebıetin kóp bile­tini qaıran qaldyratyn. Birde: – Jetimdiktiń kesirinen bilimim taıaz, soǵan ókinemin, – dep edim: – Ol túzelmeıtin min emes, áńgime yqylas-talapta. Yqylas-talabyń bolsa, áli-aq bárin jeńesiń, – dep jubatty. ...Ýaqyt tańǵy onnan ótken kez edi. Temirǵalı aǵa jumys ornyma telefon soqty. – Ne jańalyq bar, qaraǵym? – Hal-jaı bilisken soń: – Qazir ýaqyt taýyp kafedraǵa kele alasyń ba? Bir aspıranttyń dıssertasııa­sy talqylanbaq edi, – dedi. Bardym. Bul – meniń mundaı jıynǵa birinshi qatysýym. Dıssertantqa ártúrli pikir aıtyldy. Sońyna taman Temirǵalı aǵa sóıledi. – Terini ýqalaı bersek, tesip alamyz. – dep edi, jurt dý kúldi. – Ǵajap tań­ǵalarlyq nárse, dárigerler saý adamdy «otrısatelnyı», aýrý adamdy «polojıtelnyı» dep baǵalaıdy eken. Kúlki qaıtadan údeı tústi. Qazir oılasam, Temekeń sonda jurtqa talap deńgeıinen aspaıyq degen oıyn ázilmen astarlap jetkizipti. ...Erteńgilik mezgil. Qyzmetke kelgen betim edi. Telefon shyldyr etti. – Sensiń be, qaraǵym, ne jańalyq? – degen Temekeńniń áýezdi, qońyr daýysy esitildi. – Issaparmen barǵan jerińde mal shyǵyny joq pa? Egin qalaı eken? Durys, shyǵyn joq, egin kóp bolsa, eldiń yrysy ǵoı. Al qaraǵym, ýaqyt taýyp úıge kelip ket. Jumys aıaǵynda bardym. – Adam degen ulym úılendi, – dedi asa qýana kúlimdep, eljireı ún qatyp. – О́zi eńbekker, jaqsy jigit. Men qutty bolsyn aıtyp edim, aǵa ornynan turyp, qolyn usyndy. Qazir oılasam, ol kisi sol sátte ákelik qýanysh qushaǵynda sheksiz terbelip, tolqyǵan eken. – Aınalaıyn (bul ol kisiniń asa kóńildengende aıtatyn sózi), seni osy ulymnyń úılený toıyna shaqyramyn. Kelin ekeýiń kelińder. Ol kezde aılyǵym shamaly. Qalada turamyn, balalarym jas. Toıǵa qansha som aparǵanym durys? Ary oılap, beri oılap, 50 som aparmaq boldym. Bul oıymdy dosym Múslim Daıyrbekovke bildirip edim, ol: – Munyń uıat bolady. Men 200 som bereıin, sony apar, – dedi. – Onda toıǵa ekeýmiz baramyz. – Meıli. Toı aǵanyń úıinde ótti. Oǵan Sábıt Muqanov, Oljas Súleımenov, Ǵarıfolla Qurmanǵalıev sekildi aǵalar qatysty. Alǵash kútpegen qolaısyz jaǵdaı kez­desti. – Áı, Temirǵalı, belgilengen mer­zim áldeqashan boldy. Toıdy nege bastamaı­syń? – dep Sábıt aǵanyń úıindegi Márııam apaı eskertý jasap edi, Temekeń: – Qazir, sál sabyr etińiz, – dep kúıge­lektene meni ıegimen kórshi bólmege shaqyrdy. Ońasha shyǵysymen: – Qaraǵym, qatty qobaljyp turmyn. Asaba kelmeı qaldy, – dedi. – Aǵa, qınalmańyz, meniń dosym Múslim asaba bola alady, – dep edim, Teme­keń qýanyp: – Jaqsy boldy ǵoı, aınalaıyn, – dep tez basyp, zalǵa ótti. – Múslim qaraǵym, myna dastarqandy óziń basqar. – Bosaǵaǵa jaqyn tusta otyrǵan Múslim shoshyp ketti. Oǵan aldyn ala eskertken joqpyz ǵoı. Ornynan turyp, eki qolyn keýdesine qoıyp: – Aǵalar, keshirersizder, men ádebıet­shi emespin, tis dárigerimin. Sizderdiń aldaryńyzda aýzyma jóndi sóz túspeıdi. Meniki: «Kókiregim saırap tur, Qudaı tildi baılap tur» degenniń keri, – dep edi: – Mine, sen daıyn asabasyń, – dep Sábıt aǵa belden basty. Qýanǵanym, Múslim dastarqandy tamasha basqardy. Bir dálel, Oljastyń zaıybyna sóz bererde ne bir tyń teńeýlerdi qoldanyp, jerine jetkize dáriptep, bulbulsha saırady. Oljas: – Áı, asaba joldas, meniń áıelimdi maqtaǵansha, ana jas jigitterdiń sulýla­ryn maqtasańshy, – dep ázildeı kúldi. Múslimniń sezimi men ǵulama aqynnyń seziminiń teń túskenine ishteı tańǵaldym. Toı ústinde marqum ákemdi qaıta-qaıta eske alýmen boldym. Soǵystan aýyr jaralanyp kelgen ol kisi árip tanymaıtyn. Birde salyq jınaýshy agent eki ret qol qoıǵyzyp, aqshasyn aldap alypty. Muny sońynan bilgen ákem: «Qap, oqymaǵanymnyń kesiri-aı! Endi balamdy basym jerge tıgenshe oqytamyn!» – dep armandaıtyn. – Aınalaıyn áketaıym, sizge myń da bir rahmet. Mynandaı úlken ortaǵa aralasýyma sebep bolǵan sizdiń: «Balamdy basym jerge tıgenshe oqytamyn», – degen asyl armanyńyz ǵoı. Úmitińizdi aqtaýǵa tyrysamyn. Úlken ortaǵa qosqan ustazym Temirǵalı aǵany sizden kem kórmeımin», – degen tárizdi oı qushaǵynda tolqýmen boldym. Ári tuńǵysh ret: «Aǵaǵa uqsap men de uldarymdy úılendirip, osylaı toı jasasam, tórimde halqymnyń qadirmendi kisileri otyrsa», – dep tiledim. Arada bir aptadaı ýaqyt ótti. Temir­ǵalı aǵa telefon soqty. – Qaraǵym, úıge kelip kete alasyń ba? Saǵatyma qarasam, on eki. Tamaq ańdyǵandaı bolmaıyn dep: – Tústen keıin, saǵat tórt kezinde barsam, kesh bolmaı ma, aǵa? – dedim. – Kesh bolmaıdy. Kel, kútemin, kelmeı qalma. Aıtqan mezgilde bardym. – Sen qalada turasyń, tórt balań bar. Qalada sýǵa deıin satýly. Únemshil bolýyń qajet. Áneýkúni óziń kórdiń ǵoı. Ulymnyń toıyn úıimde ótkizbedim be? Men, qaraǵym, orynsyz shashylyp, tógilýdi, dańǵazalyqty jek kóremin. Tómen qarap oılanyp: – Meniń aılyq tabysym 500-den asyp jyǵylady. Seniń aılyǵyń 90 som emes pe? – dedi júzime barlaı qarap. Men úndemedim. Basyn joǵary kóterip, maǵan janaryn tik qadap: – Ekeýmiz renjispeıik, – dedi qabaǵyn túıińkirep. – Sen maǵan shynyńdy aıt. Shynyńdy aıtpasań, ekeýmiz renjisemiz. Áneýkúni toıǵa qansha som ákeldiń? Men qatty tiksinip qaldym. – Aǵa, onyń qajeti qansha? Ol... Susty, kóńilsiz kúıge endi. Ishimnen: «200 somdy azyrqanyp otyr-aý. Áı, qý dúnıe-aı. Bar bolsa, kóbirek ákeler edim ǵoı», – dep qysylǵan ústine qysyla tústim. – Aınalaıyn, shynyńdy aıt. – Aǵa, keshirińiz, men eshteńe aıta almaımyn. Ekeýmiz bir-birimizge berispeı uzaq otyrdyq. Ol kisini birte-birte jek kóre bastadym. Aldymda úlken ǵalym emes, túsi sýyq, jansyz jartas turǵandaı sezin­dim. «Meni osynsha qolaısyz jaǵdaıǵa dýshar etip, qınaǵany nesi?». – О́tinemin, shynyńdy aıt, qaraǵym? Sen konvertti maǵan bermeı, nege jeńgeńe berdiń? – Esik ashqan sol kisi boldy. – Jeńgeń seni 200 som ákeldi deıdi. Sol ras pa? – Ras. – Odan kóp ákelgen joqsyń ba? – Joq. – Men jeńgeńe senbeı júrdim. Sen, aınalaıyn, oılan. Men senen eshnárse dámetken joq edim. Qaıta kelin ekeýińdi úlken ortaǵa aralassyn, úlgi-ónege alsyn dep shaqyrǵan edim. Kelindi ertip kelmediń. Onyń úlken kemshilik. – Aǵa, kelinińiz jalǵyzilikti, bala-shaǵadan shyǵa almaıdy. – E, onda sóz basqa. Ornynan turyp, uıyqtaıtyn bólme­sine qaraı ketti. Álden soń qaıta oralyp, qasyma keldi. – Aınalaıyn, sen aspırantsyń. Meni kótermeleı sóıledi. (Shyndyǵynda men aspırant emes, izdenýshimin). Toıgershilik degenińe qosylamyn. Yrym bolsyn dep maǵan 40 som berseń jetedi. Myna 160 somdy óziń qaıtyp al. – Aǵa! – dep men qatty daýystap ji­ber­dim. – Munyńyz ne? Men almaımyn! – Alasyń, áıtpese, renjımin. – Men de renjımin, aǵa. Burynǵy qysylǵanym qysylǵan ba, endi, tipti, sasaıyn ári namystanaıyn dedim. – Aınalaıyn, meni renjitpeı al. – Aǵa, munyńyz uıat. Bul meni kemsit­kenińiz be? Almaımyn, toıdan qaıtsyn, – dedim basqa sóz aýzyma túspeı. Kenet Temirǵalı aǵa aq konvertti kóılegimniń omyraý qaltasyna súńgitti de jiberdi. Men qarsylyq ete almaı qaldym. Arada úsh-tórt apta ótti. Issaparmen Balqash aýdany Qaroı sovhozyna baryp kelip, bólmemde maqala jazyp otyr edim, telefon soǵyldy. – Allo, á, sensiń be? Nege habarlaspaı kettiń, qaraǵym? – Issaparda boldym. – Á, onda durys. Habarlaspaǵanǵa ókpelep qaldy ma dep edim. Barǵan jeriń qalaı? – Sovhoz basshylary 900 sıyrdy ushty-kúıli joq etipti. – Mynaý adam shoshyrlyq eken. Bul halyq kelesheginiń tamyryna balta shabýmen birdeı ǵoı, – dep aǵa kóńilsizdene til qatty. Erteńinde úıinde boldym. – Qonaev naǵyz el aǵasy ǵoı. Oblys­tardy aralaǵan kezde ylǵı jurtty dúr­liktirip, áýre-sarsańǵa salmaý jaǵyn kózdeıdi eken, – dedi eljireı kúlimsirep. – Osy minez bizdiń kóbimizge jete bermeıdi. Eń jamany – kórip, bilip turyp úlgi almaımyz, úırenbeımiz. Temirǵalı aǵa Adamnan týǵan ne­meresin keremet jaqsy kórdi. Ol keıde jazý bólmesine súrine-qabyna, domalańdaı enip keletin. Sondaı sátterde aǵa kúlimsireı, meıirlene qushaq jaıyp, aldyna alatyn. – Alla-aı, ómir degen osy ǵoı. Aıtqanyn oryndatpaı qoımaıdy. Yr­qyna qalaı kónbessiń?! – dep tebirene tolqyp, tyń oı-pikirlerdi toǵytyp aıtyp tastaıtyn. Jalpy, Temekeń ómirdiń kez kelgen qubylysyna oı kózimen qarap, óz baǵasyn berip otyrýshy edi. Solardyń bárin arnaýly apparatpen erteńdi-kesh jazyp alsa, tom-tom kitap bolaryna shúbám joq. – Zerttelmeı jatqan qazynamyz kóp qoı. Basqalar óz aldyna, Abaıdyń ustazy kim bolǵanyn áli kúnge bile almaı kelemiz. Ulyqbektiń ustazy kim? Ol da belgisiz. Temekeń bul sózderdi beıne ózine-ózi kóńili tolmaǵan jandaı qınala, qabaq shyta otyryp aıtty. Birde Muhtar Áýezov týraly syr shertti. – Muhań «seniń jaǵdaıyńdy tú­zeıik» dep meni talaı ret sózge tartty. «Muha, munyń qajeti qansha? Ol maǵan laıyqsyz» dep men kelisim bere qoımadym, – dedi. Keıin uqsam, ol kisige jaǵdaıyńdy túzeıik degeni, akademık eteıik degeni eken. – Qońyrtóbel kıinip júr. Paýstovskıı solaı etedi. Baılyqqa qyzyqpa, eńbekten asqan rahat joq. Múmkindigiń bolsa, oı eńbegin dene eńbegimen almastyryp otyr, – dedi birde sóz arasynda. Aldyna taǵy bir barǵanymda: – Turar Rysqulov týraly roman jazyp bittim. Mine, mynaý qoljazbam, – dedi qalyń aq papkini aldyma qoıyp. – Osyny oqyp shyqsań, aınalaıyn. Qolyńa qalam-qaǵaz alyp, kemshiligi, kóńilińe unamaǵan jeri bolsa, betin kórsetip, jazyp otyr. Toǵyz júz bettik romandy aǵanyń úıine kúnde baryp júrip, bir jeti ishin­de oqyp shyqtym. Unady. Jaı emes, jan dúnıemdi, oı-sanamdy dúr silkin­dir­gen­deı áser etti. Romanda Qazan tóńkerisi ke­zindegi Túrkistan halyqtary ómiriniń shyn­dyǵy jańa qyrynan kórinedi eken. Ásirese, Turar Rysqulov beınesi qaı­talanbas iri tulǵa bıiginde beınelengen. – Romanyńyz jaqsy eken, quttyq­taı­myn, aǵa, – dedim áser-sezimimdi qysqasha jetkizip. – Sen meniń kóńilime qarap jaqsy dep otyrsyń. Shynyńdy aıtshy, aınalaıyn. – Shynym osy, aǵa. Ras, keı jerlerinde qaıtalaýlar bar eken. Ony qalammen belgilep otyrdym. – Turar adam tańǵalar qaıratker, sumdyq isker bolǵan eken. Stalın Turar­dy túıini qıyn, oryndalýy múlde múmkin emesteı tapsyrmalardy oryndaýǵa jumsap otyrǵan... Men bul kitaptyń qujat­taryn Tashkenttegi tanys ózbek ǵa­lymdardan aldym. Olar bizge qaraǵanda pysyq qoı. Hrýshev Máskeýdegi partııa muraǵatyna kirýge ruqsat etken kezde tez qımyldap, kóp nárseni alyp úlgeripti. Al biz áne baramyz, mine, baramyz dep júrgende, muraǵat qaıta jabylyp, ańqıdyq ta qaldyq. Áńgimemizdi syrttan engen Ǵazıza apaı bólip jiberdi. Ol kisi saıajaıdyń kil­tin izdep, eki-úsh saǵat áýre bolǵanyn aıtty. – Budan bylaı belińe baılap, ne jambasyńa taǵyp júrseńshi. Plıýsh­kın­nen úırenetin keziń bola ma? Qıyn jeri – saǵan qaraǵanda onyń kilti kóp qoı, – dedi aǵa kúlip. Bul sekildi ázildi ol kisi árdaıym kelis­tire, kókeıge qona ketetindeı etip aıtatyn. Qandaı jaǵdaı bolmasyn ózin sabyrly, salmaqty ustaıtyn. Úıine bara qalǵan kezderimde ylǵı da jazý ústeliniń ústinde sol kúngi gazet-jýrnaldarda jarııalanǵan túrli maqalalardyń qıyndysy jatatyn. ...Temekeńdi aýrýhanadan úıine ákel­dik. Som denesi etten birjola arylyp, kishireıip ketken. О́ńi júdeý. Tósegine tórt­taǵandap, eńbektep baryp, áreń jatty. – Qaraǵym, maǵan renjı kórme. Endi úıge keldim ǵoı, dıssertasııańdy qorǵaýǵa bolady degen pikirimdi keshiktirmeı jazyp berem. – Aǵa, alań bolmańyz, men asyqpaı­myn. Áýeli aıyǵyp alyńyz. – Oı, sen bilmeıdi ekensiń, men jyldam jazam. Ol kisi orys tilinde 8 bet pikirin qınalyp, apta boıy jazdy. Qoljazbasy ózimde saqtaýly. Apaı telefon soǵyp: – Qaraǵym, seni aǵań izdep jatyr, – dedi. Jumystan suranyp, tez bardym. Aǵa meni kóńildi qarsy aldy. – Shaı ákel, – dep edi, apaı bir sháınek shaı, maıǵa pisirilgen juqa shelpek ákep, alasa ústel ústine qoıdy. Men sál dám tatqannan keıin: – Rahmet, toıdym, – dep edim: – Qaraǵym, mynany jeshi, mynany, – dep Temirǵalı aǵa shelpektiń birinen keıin birin aldyma qaraı ysyra berdi. Qoshtasyp, jumysyma keldim. Aǵa bir tapsyrma aıtatyn shyǵar dep barǵam, eshteńe aıtpady. Erteńine apaıdyń telefonnan: – Aǵańnan aıyrylyp qaldyq, – degen jylamsyraı shyqqan muńdy daýysyn estip, tulaboıym muzdap ketti. Esimdi jıyp, tez jumystan surandym. Aǵanyń tabyty ýnıversıtettiń eski úıiniń (qazirgi О́ner ınstıtýtynyń)  foıesine qoıyldy. Ákem jańa ólgendeı kóz jasyma ıe bola almadym. Meniń qarsymda taǵy bir jas jigit jylap turdy. Keıin surastyryp bilsem, ol Muhtar Maǵaýın eken...   Mamytbek QALDYBAI, jazýshy. ALMATY.