Tutynýshylyq pıǵyl taqyrǵa otyrǵyzady

Qazirgi kúni kóptegen ekonomıster álemde jańa úlken daǵdarys tolqyny oryn alýy múmkin degen qaýipti boljamdar bildirýde. Olar onyń birqatar belgilerin AQSh ekonomıkasynda qazirgi qalyptasa bastaǵan jaǵdaıǵa qarap ańǵaratyndyqtaryn aıtady.

Borysh tuńǵıyǵynda

AQSh-tyń Federaldyq rezerv júıesiniń burynǵy basshysy Alan Grınspen bul el ekonomıkasy qıyn jaǵdaıda turǵandyǵyn jetkizdi. Federaldyq rezervtik júıeniń qazirgi basshysy Djanet Iellenge qaraǵanda ol eńbek rynogynyń qysqarýymen qatar júrip jatqan AQSh-taǵy ekonomıka ósimi erte me, kesh pe, áıteýir ınflıasııanyń bas­talýyna alyp keledi dep sanaıdy. «Qazirgi kezeńde biz kópshiliktiń kútip otyrǵanyna qaraǵanda áldeqaıda erterek ınflıasııaǵa tap bolatyn bolamyz. О́ıtkeni, qarjy rynogyna qysym qazirdiń ózinde bastalyp ketti», dep eskertti ol. Iá, uzaq merzimdi kapıtal salymynyń kúrt tómendeýi bul úderistiń qaıta qalypqa kelýine bóget jasaıtyny anyq. Bul qaýipti qubylys bolyp esepteledi. Negizgi kapıtal kútkendegige qaraǵanda tym baıaý ósý ústinde. Al munyń ózi ónimdilikti arttyrý isinde qıyndyqtar paıda bolǵandyǵyn kórsetedi. Alan Grınspen barlyq prob­lemany osymen túsindiredi. Onyń aıtýynsha, uzaq merzimdi kapıtal salymynyń azaıyp ketýi ınvestorlar kóńilinde úlken alań bar ekendigin bildiredi. О́ıtkeni, bolashaqtyń qandaı baǵytqa bet alatynyn eshkim boljap bile almaı otyr. Sondyqtan, ekonomıkaǵa uzaq merzimdi salym salýǵa eshkim de onsha nıetti emes. Sonymen qatar, Grınspen el ekonomıkasyna qaraǵanda, ondaǵy qarjy rynogynyń jedel qalyptasa túskendigin atap kórsetken. Munyń ózi boljanyp otyrǵan qaýiptiń rasqa shyǵatyndyǵyn kórsetedi. «Qarjy rynogy óte shapshań qarqynmen qalpyna kelýde jáne ol uzaq merzimdi baǵyt ustap otyr. Munyń ózi endi bir sátteri edáýir jaǵdaıda túzetý engizýdiń qajet bolatyndyǵyn kórsetedi. Bul oqıǵa qashan oryn alady? Ony men tap basyp aıta alamaımyn», deıdi Grınspen. AQSh Federaldyq rezerv júıesiniń burynǵy basshysynyń pikiri boıynsha, taıaý ýaqyttarda Amerıka ekonomıkasy óziniń qarjy sektorynda bankrottar serııa­syna tap bolady. О́ıtkeni, qazirgidegideı daǵdarystar júz jylda bir qaıtalanady jáne óte aýyr júredi. Sondyqtan da, qazirgidegideı jaǵdaıda ekonomıkalyq ósimniń baıaýlaýyna tańǵalýǵa bolmaıdy. Qaıta onyń bar ekendigine qýaný kerek. Al mundaı jaǵdaıda, úkimetke jeke bankterge kómektesý jón bolyp tabylady. Biraq rynoktyń shektelmeýin oılastyrý kerek. Grınspenniń pikirinshe, bul daǵdarys AQSh-ta jyljymaıtyn múlik baǵasy turaqtanǵan kezde ǵana baryp aıaqtalady. Biraq AQSh-tyń óziniń negizgi basty artyqshylyǵy bolyp tabylatyn dollardan aıyrylyp qalý qaýpi bar. «Búkil álemde dollar erekshe qurmet­pen paıdalanylady. Bul – qundylyqtyń bas­ty kózi. Eger biz osy qarjy jolymen odan ári júre beretin bolsaq, onda biz qazirgi jaǵdaıdy jalǵastyra túsemiz», dep tujyrymdaıdy oıyn Grınspen. О́kinishke qaraı, Grınspen AQSh ekonomıkasyndaǵy tereń daǵdarysty boljap otyrǵan jalǵyz maman emes. Máselen, Dagong Qytaı reıtıng agenttigi de 2008 jylǵy jaǵdaıdan áldeqaıda keń kólemde jáne áldeqaıda qýatty jańa álemdik daǵdarystyń bolatyndyǵyn aıtyp, sodan saqtandyrýda. Agenttik mamandarynyń pikirinshe, bul oqıǵa taıaýdaǵy eki jyldyń ishinde oryn alýy múmkin. Agenttik basshysy Gýan Szıanchjýn bylaı deıdi: «Men taıaýdaǵy birneshe jyldyń ishinde jańa álemdik qarjy daǵdarysymen betpe-bet kelemiz dep esepteımin. Onyń dál qaı ýaqytta bolatyndyǵyn kesip aıtý qıyn. Biraq kele jatqan joıqyn aýyrtpashylyqtyń barlyq belgileri qazirdiń ózinde baıqalyp qalyp otyr. Máselen, borysh bereshekteri barǵan saıyn artyp barady. Al AQSh, Eýropalyq odaq, Qytaı jáne damýshy elder ekonomıkalarynyń damý yrǵaǵy barǵan saıyn turaqsyzdana túsýde». Sarapshylardyń pikirinshe, damýdyń qazirgi modeli ózin ózi tolyq sarqyp bitti. Bul model qaryz qarajattaryn tutynýǵa negizdelgen bolatyn. Endi osy úderistiń ózi jańa daǵdarysqa alyp keledi. Qaryzdar men nesıeler ekonomıkany talqandaıdy. Aıtpaqshy, kóptegen damýshy elder sońǵy jyldary Batystyń osy bir mysalynan úlgi alyp, tutynýdy nesıe berý arqyly yntalandyryp keldi. Munyń aqyry ekonomıka úshin qaıda aparyp soǵatyndyǵy qazir Ázerbaıjan mysalynan kórinis berip otyr. Bul elde bankterdiń tutyný kredıtterin berýmen barynsha shuǵyldanyp ketkendigi sondaı, oǵan shekteý qoıýǵa el prezıdenti Ilham Álıevtiń ózi aralasýǵa májbúr boldy. Ol bankterden tutynýshylyq nesıelerdi bere berýdiń ornyna naqty ekonomıkaǵa qarjy salýdy, ıaǵnı osy isti nesıelendirýdi talap etti. Qytaı agenttigi talqylap otyrǵan másele kóptegen ekonomısterdiń de nazaryndaǵy is bolyp tabylady. Bul jaǵdaı álemniń ár túkpirinde birqatar ýaqyttan beri sóz bolyp keledi. Sondaǵy aıtylǵandarǵa nazar aýdaratyn bolsaq, Batys álemi ózderiniń joǵarydaǵydaı áreketterimen jaǵdaıdy odan ári ýshyqtyra túskendigin baıqaımyz. Ortalyq bank­ter aqsha basýdy jalǵastyryp kele jatqan rynoktardyń barlyǵynda damýdyń buzylý úderisi bar. Eń basynda Japonııa banki osy ádispen óziniń borysh rynogyn qurtqan bolatyn. Budan keıin eýropalyq oblıgasııalyq rynokta stavkalar rekordtyq tómengi shekke deıin túsip ketti. Tipti, keıbir jaǵdaılarda keri aýmaqqa deıin shyǵyp ketti. Osy jaǵdaı Eýropalyq ortalyq banktiń áreketteri arqyly qaıtalandy. Al endi dollarǵa keletin bolsaq, ol búgingi tańda negizgi rezervtik valıýta bolyp tabylatyndyqtan, úlken problema bas kóterýde. Shaǵyn elderde jumyssyzdyq jaǵdaıy beleń ala bastasa boldy, sol eldiń basshylyǵy bul problemany saýda operasııalarynyń iri profısıti esebinen, ıaǵnı eksportqa jumys isteý esebinen sheshýge umtylady. Bul úshin ózderiniń ulttyq valıýtalaryn basyp shyǵaryp, olarǵa AQSh-tyń qazynashylyq qaǵazdaryn satyp alady. Sóıtip, óz valıýtalarynyń dollarǵa qatysty baǵamynyń quldyraýyna yqpal etedi. Sóıtip, amerıkalyq defısıttiń esebinen profısıt paıda bolady. Bul aqyr aıaǵynda búkil álem úshin qısyq damýdyń óris alýyna alyp keledi. О́ıtkeni, endi búkil álem úshin boryshtardyń shekten tys kólemde ósýi arqyly ǵana sheshilýi múmkin asa iri kólemdegi teńgerimsizdik ornaıdy. Al ol aqyr aıaǵynda daǵdarysqa alyp keletin bolady. Biz qazir dollar endigi kezekte AQSh úshin basty artyqshylyq qana emes, sonymen qatar, úlken aýyrtpalyqqa aınalatyn shekke deıin jettik. О́ıtkeni, álem AQSh-ta qarjy tapshylyǵynyń oryn alýyn talap etip otyr. Áıtpegen jaǵdaıda, basqa elder ózderiniń valıýtalyq qorlaryn qalyptastyra almaıtyn bolady. Sonymen, alda kele jatqan úlken daǵdarystan AQSh qutyla ala ma? Álem ekonomıkasynyń jaǵdaıy osyǵan baılanysty bolady dep esepteıdi kóptegen ekonomıster.

Avstrııada jumyssyzdar kóbeıdi

Qazirgi kúnderi Avstrııada jumyssyzdar sany artyp barady. Bul elde jumyssyzdyq deńgeıi 10,3 paıyzǵa jetken. Bul ótken jyldyń osy merziminen 5,8 paıyzǵa artyq. Jańa jumys ornyn izdeý úshin qaıtadan bilim alyp jatqan jumyssyzdar sany 466 226 adamdy quraıdy dep jazady «Die Presse». Soǵan qaramastan, atalǵan elge Rýmynııa men Bolgarııadan jumys izdep kelýshiler sany da kóbeıe túsýde. 2014 jyldyń sońynda olardyń sany 40 myńǵa deıin jetip, 38 paıyzǵa ulǵaıǵan. Avstrııalyq áleýmettanýshylardyń málimeti boıynsha, shetelden kelip jatqandardyń arasynda kóbinese túrikter, serbter, horvattar jumysynan jıi aıy­rylady. Onyń ústine, eldegi jas jáne neǵurlym bilimdi adamdardyń ornyn gastarbaıterlerdiń basýy úderistik sıpat alyp otyr.

Eńbek naryǵyndaǵy jańa shıelenis

 Brıtanııada «nóldik» eńbek kelisim­shartymen jumys istep júrgen adamdar sany qazirgi kúni 697 myńǵa jetip otyr. О́tken jyldyń osy merzimimen salys­tyrǵanda 110 myń adamǵa artyq dep habarlady osy eldiń ulttyq statıstıka komıteti. Birqatar sarapshylar bul jaǵdaıdan qaýipti qubylysty baıqap otyr. О́ıtkeni, osy arqyly eńbek naryǵynda áleýmettik qorǵalmaǵan jumysshylardyń qarasy kóbeıgendigi baıqalady. «Nóldik» kelisimshart ádette, eń tómengi saǵattyq eńbekti de qamtamasyz etpeıdi. Sóıtip, mun­daı jumysshylardyń tapqan jalaqysynyń deńgeıi eń tómengi jalaqynyń belgilengen shamasynan da azaıyp qalyp otyr. Árıne, mundaı jumysqa kóbinese kelimsek adamdardyń, jumyssyz júrgen jastar men áıelderdiń ǵana kelisetindigi belgili. Elde resessııa oryn alǵan kezde kóptegen kompanııalar óz shyǵyndaryn qysqartý maqsatynda osyndaı ádis-tásilderge barǵan bolatyn. Endi ol qalyptasqan jaǵdaıǵa aınalyp barady. Tipti, ekonomıkadaǵy ósim turaqtanǵan kezdiń ózinde kóptegen kommersııalyq fırmalar osy ádiske baryp otyr. Eldegi zańdylyqtar boıynsha bir adam bir jumys ornyna aptasyna 40 saǵat eńbek etýi kerek. Naq osyndaı kólemdegi jumyspen qamtylmaǵandyqtan, adamdar endi ár jerde úsh «nóldik» kelisimshart boıynsha jumys isteýge májbúr bolýda. Sarapshylar bul jaǵdaı budan ári oryn ala berse, eńbek naryǵynda áleýmettik shıelenis kúsheıe túsedi dep esepteıdi. Daıyndaǵan Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan».