«Katıýshanyń» júrgizýshisi

1945 jyldyń 24 maýsymy kúni Máskeýde ótken Jeńis sherýine qatysty Uly Otan soǵysy kezinde jaýǵa qarsy qoldanylǵan ári gıtlershilerdiń záresin ushyryp, esterinen tandyrǵan eń joıqyn ári eń otty qarý qaısysy ekenin bilesiz be? Meńjan aǵa maǵan bul suraqty qoıǵan kezde sál tosylyp qalǵanym ras edi. Bul – amerıkalyq stýdebekker mashınasyna ornatylǵan BM-13 qondyrǵysy. Bul ataý kópshilikke beımálim bolǵanymen, atalǵan qondyrǵy «Katıýsha» degen atpen barsha otandastarymyzǵa keńinen málim, dep jalǵastyrdy maıdanger óz áńgimesin meniń jaýabymdy kútpesten. Meńjan Abdrahmanov so­ǵys­qa 1944 jyldyń aıaǵynda shaqy­rylyp, Soltústik-batys maı­dany qu­ramyndaǵy marshal Meres­kov qolbasshylyq jasaıtyn 7-armııanyń 52 gvardııalyq mıno­metshiler pol­kinde júrgizýshi retinde urystarǵa qatysqan. Ol Karelııa men Baltyq boıy memle­ketterinde soǵystyń aýyr júgin basynan ótkeredi. BM-13 qondyr­ǵysynyń ereksheligi – munymen jaý shepteri men ekıpajdaryn atqylaǵan kezde bizdiń ózimizdiń ómirimizge de qaýip-qater tónedi. Bul sátterde qazylǵan okoptar men shuń­qyrlarǵa tyǵylyp úlgermesek, «Katıýsha» bárimizdi jermen-jeksen qyla alady, deıdi otty kúnderdi taǵy bir oı sanasynan ótkizgen soǵys­tyń qarapaıym júrgizýshi jaýyngeri. Meńjan Ǵabululynyń 52 gvar­dııalyq mınometshiler polki Baltyq memleketteri azat etilgennen keıin, 1945 jyldyń sáýir aıynda, kútpegen jerden Máskeýdiń túbindegi Jeleznodorojnoe eldi mekenine aýystyrylady. Osy kezde mınometshilerge sý jańa stýdebekker mashınalary beriledi. Bul qalaı, dep buǵan bári ań-tań qalysady. О́ıtkeni, olar munyń bári aldaǵy Jeńis sherýine ázirliktiń basy eke­nin sol sátte bilgen joq edi. 1945 jyl «Katıýshanyń» júrgi­zýshisine eki birdeı qýanyshyn ala keledi. Aldymen oǵan Jeńis kúnin 9 mamyrda Máskeýde qarsy alý baqyty buıyrdy. Sol kúndi ol bylaısha eske alady. Bireýler qýanyshtan júzderi jaırańdap kúlip júrse, ekinshi biri qoryqqan men qýanǵan birdeı degendeı, dál osy qýanyshtan eńkildep jylap júrdi. Úshinshi bir áskerı quramalardyń ókilderi jeńistiń qurmetine aspanǵa tars-turs etkizip oq atyp jatty. Tanysyn, tanymasyn birin biri qushaqtap, birin biri betterinen súıip júrgen turǵyndardyń sanynda esep joq edi. Meńjan Abdrahmanovtyń budan tup-týra 70 jyl burynǵy ekinshi bir baqyty – 1945 jyldyń 24 maýsymy kúni Máskeýde, Qyzyl alańda ótkizilgen Jeńis sherýine qatysqany.Bul jaǵymdy habardy olarǵa dál sol Jeńis kúni polk komandıri, gvardııa podpolkovnıgi Pýshkarev jetkizdi. Ol eń aldymen polktiń jeke quramyn kópten kútken Jeńis kúnimen quttyqtady. Sodan keıin polk bólimshesine aıryqsha qurmet retinde jeńimpazdar sherýine qatysý múmkindigi berilgenin jetkizdi. Urysta – turys joq degendeı, kelesi kúnnen bastap Máskeýdegi áskerı jattyǵý jumystaryn júr­gizetin arnaıy plas – alańda ázirlik bastalyp ketti. BM-13 qondyr­ǵylary ornatylǵan stýdebekkerler Qyzyl alańnan júrip ótken kezde bir-biriniń arasyndaǵy belgili bir qashyqtyqpen aralyqty dál ári muqııat saqtaýǵa tıis. Sherýdiń tártibi osyndaı. Túıip aıtqanda, «Katıýshalardyń» arasy bir-biri­nen kóp te emes, az da emes – bes metr bolýy qajet. Stýdebekker júrgi­zýshilerine qoıylǵan ekinshi talap – tazalyq. Eger qondyrǵylarǵa shań qonyp turǵany baıqalsa, bul úshin beriletin eskertýdiń salmaǵy óte aýyr boldy. Aqyry, 1945 jyldyń 24 maý­symy kelip jetti. Dál sol kúni Meńjan Abdrahmanovtyń bólimshesi tań sibirlep ata bastaǵanda sap quryp, óz aıaqtarymen Qyzyl alańǵa qaraı baǵyt aldy. Sherý kúndizgi saǵat tup-týra 11.00-de bastaldy, deıdi toqsannyń tórine shyqsa da eńkeımeı, taıaq ustap kórmegen maıdanger aǵa. Reaktıvti qondyrǵy sherýiniń aldyńǵy qoraby alynyp tastalǵan jeńil avtokólik mashı­nasynyń ústinde podpolkov­nık Pýshkarev kele jatty. Ol buı­ryq berý baǵytyndaǵy erekshe ekpinmen mınometshiler bólimshesi júrgizýshilerine tıisti baǵyt-baǵdar berýinen bir tanǵan joq. Onyń jan-jaqtaryna, ońdaryń men soldaryńa burylyp alańdamańdar, tek aldaǵy jol­daryńa qarańdar degen buıryq sózderi bularǵa ap-anyq estilip turdy. Sol kúni Máskeýdiń aýasy bu­lyńǵyr tartyp turdy. En­digi bir sátte Jeńis sherýine qatysý­­shylardyń bet-júzderine jań­byrdyń maıda tamshylary tıip ótti. Osylaısha bizge arqa tusymyzdan jan-jaqtaryńa burylmańdar degen tártip túsip tursa da dál Qyzyl alańnyń ortasyna kelgende Lenınniń mavzoleıi jaǵyna kózim­niń qıyǵyn tastap úlgerdim. Áıtse de kózdi ashyp-jumǵandaı bul qysqa sátte Keńes ókimeti bas­shy­larynyń sulbalarynan basqa anyq eshteńe baıqaı almadym, dep eske alady 1945 jyldyń 24 sáýiri kúni Máskeýdegi Jeńis sherýine qatys­qan qazaqstandyq maıdanger M.Ǵ.Abdrahmanov. Kelesi kúni olardyń polki japon mılıtarısterine soqqy berý úshin Qıyr Shyǵysqa attanyp ketedi. Sóıtip, ol munda áskerı qyzmetin odan ári jalǵastyryp ári ekinshi ret soǵysqa qatysyp, elge tek 1950 jyly ǵana oralady. Meńjan aǵa kúni búginge deıin óńirdiń qoǵamdyq-saıası ómirine belsene aralasyp keledi. Ol qazirgi kúni zaıyby Shakýra Nurmuhambetqyzymen birge on bala, jıyrma nemere, on egiz shó­bere súıip otyrǵan baqytty áýlettiń bas ıesi. Temir QUSAIYN, «Egemen Qazaqstan». ORAL. Sýretterde: tmaıdanger Meńjan aǵa. Oral. 2015 jyl. tJúrgizýshi M.Ab­­drah­­manov. Prıbaltıka. 1945 jyl.