Mogıkannyń sońǵy tuıaqtary

Azııanyń baılyǵyna qol jetkizetin eń qysqa joldy izdep, eýropalyqtar teńizben ózderi buryn tanyp-bilme­gen jańa qurlyqqa aıaq basqanda, Amerıkanyń baıyrǵy jurty óz mádenıeti men óz órkenıetiniń besigine bólenip, teńiz asyp kelgenderden esh qaýip kútpegen bolsa kerek. Qurmettep qarsy alyp, aldaryna as qoıyp, altyndaryn berip, ejelgi mádenıet ortalyqtary – qalalaryn kórsetipti. «Esikten kelip tór meniki, yldıdan kelip ór meniki» dep keýdeleri kók tiregen, óktem eýropalyqtar úndisterdi tyqsyryp, qyrǵanyn qyryp, qalǵan­daryn adam tirshiligine qolaısyz rezervasııaǵa qonystandyrady. Bara-bara óz jerlerinde azshylyqqa ushyrap, burynǵy mádenıeti men tiline, ádet-ǵurpy men salt-dástúrlerine qyryn qaraıtyn nesheme urpaq ósip-jetilip, álemdik mádenıetke olja salǵan talaı úndis taıpalary joıylyp ketti. Olarmen birge til de, óner de tek zertteýshiler aınalysatyn nysanǵa aınalyp, eksponattar retinde mýzeılerge qoıyldy. Tipti, Vashıngtondaǵy Amerıka tarıhynyń mýzeıine barsańyz úndisterge qatysty bir de bir eksponat tappaısyz. Olar Amerıka tarıhyn tek ózderi kelgennen bastap, al úndisterge arnalǵan mýzeıdi múlde basqa jerge ornalastyrypty. О́ktemdik pen basqynshylyq saıasat­tyń salmaǵynan janshylǵan osy ha­lyqtyń erlik pen órlikke toly ómi­rinen jazylǵan jazýshy Fenımor Kýperdiń «Mogıkannyń sońǵy tuıaǵy» atty kitabynda delavarlar kósemi Chıngachgýktyń balasy Ýnkastyń óli denesin qushyp otyryp, sońǵy delavar kóz jumdy dep qaıǵyratyny bar. Kári súıek, «Uly Jylan» atanǵan kó­sem eń sońǵy delavar ózi ekenin esep­ke de almaıdy. О́ıtkeni, jas Ýnkas­tyń ólimimen urpaq ári qaraı jalǵa­sady degen úmit te úzilgen-di. Búginde úndisterdiń attary ańyz bolyp jetken jaýynger taıpalarynyń deni joıy­lyp, kóp bóligi assımılıasııalanyp ketse, qalǵandary jantalasyp, óz tilderi men ǵuryptaryn saqtaýǵa, etnos retinde jer betinen quryp ketpeý úshin jan qarmanýda. Basqynshylyqtyń, otarlaýdyń zardabyn shekken qara qurlyqtaǵy birqatar Gana, Pil súıegi jaǵalaýy, Angola, Býrkına-Faso, Kamerýn, t.b. elderdiń de memlekettik tilderi sol – otarlaýshynyń tili. Halyq óz kelbetin tek ádet-ǵuryptary men dástúrin saqtaý arqyly ildebaılap búgingi kúnge deıin sozyp keledi. Biraq, ǵumyrlarynyń qansha bolatyny bir Jaratýshyǵa aıan. Úsh ǵasyrǵa sozylǵan otarlaýshy­lyq saıasat bizderge de ońaıǵa soqqan joq. Babalardan jetip, halyqtyń ózindik beınesin somdaıtyn qazaqy qalypqa qanshama nuqsan keldi. О́tken ǵasyrdyń basynda bir ákeden, biraq eki shesheden – báıbishe men toqaldan taraǵan kedeıdiń eki jigiti kelispeı qalady. Mańaıdaǵylardyń aıtqanyna eshbir des bermegen aǵaıyndy jigitter daýdyń aıaǵynda tóbelespekke bekinip, kóılekterin sheship, jerge alyp uryp, betpe-bet keledi, sonda kishi shesheden týǵan ul: «Sen báıbishe balasysyń ǵoı, jolyń úlken, birinshi sen ur», degende báı­bisheden týǵany: «Keshir, baýyrym», dep jylap jiberip, qolq ete qalypty. Esimnen Torǵaı dalasynda bolǵan myna bir oqıǵa da ketpeıdi. Basqarma men birgádirdiń dúrildep turǵan shaǵynda jumysty durys istemediń degen birgádir attyń ústinen qamshy úıirip, boqtap kelip, kolhozshynyń arqasynan qamshymen osyp-osyp jiberedi. Taıaq jegen jigit úndemegen kezde oqıǵany kózimen kórip turǵan jurt: «Oý, úndemeı osylaı tekke taıaq jep, boqtyq estip turasyń ba?» – demeı me. Sonda: «Boqtasa óz aǵasy, ursa óz inisi emes pe», – degende eserlikpen qamshy siltegen birgádir attan eńirep ushyp túsip: «Keshir, qalqam, mendeı aqymaq aǵańdy!», – dep keshirim suraǵanyn kórgen adamdar jyr ǵyp osy oqıǵany aıtqanda, tyńdaǵan jurt ta «Qaıtsin-aı, endi», dep sabaq ala otyra tyńdaıtyn. Taǵy bir mysal. Torǵaıda 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisinen keıin 1917 jyly aqtardyń qolynan 17 bolshevık qaza tabady. Sol joly Hákimbek Tokındi ustap bergen adam keıin qolǵa túsip anyqtalǵanda Hákimbektiń inisine: «Myna aǵańdy ustap bergen qunykerdiń jazasyn óziń aıt», – dep Torǵaı aqsaqaldary erik bergende, keıin Tókeniń Qambary atanǵan sol kezdegi jas jigit Qambar: «Bul kisige aǵa kerek bolmaǵan soń ustap bergen shyǵar, al maǵan aǵa kerek», – degeninde úkim estımiz dep ishten tynyp otyrǵan jurt: «Arýaq, arýaq», dep jylap qoıa beripti. Aǵaıynnyń arasyn alystatatyn da, jaqyndatatyn da sóz qudireti men sony baǵalaı biletin qazaqy qalyp keı tusta kómeskilenip, keıde tipti sol joıylyp ketti me dep qapa bolasyń. Ataly sózge toqtaý, «babamnyń aıtqan jerde basy qalǵan» deıtin jurttyń balasy qazir sózge toqtaýdan qalǵan. Jaq-jaq bolyp baspasóz betinde aıtysyp, bir-birine kórmestik sóz aıtyp, jolyǵa qalsa jon arqasyn berip, syrt aınalyp ketip júrgen ataqtary dardaı keıbir aǵalardy kórgende, pushaıman kúıge túsetinimiz de ras. Osynyń barlyǵy otarlyqtan qalǵan, rýdy rýǵa qarsy qoıyp, ońaı bıleýdiń jolyn tapqan ústem saıasattyń qaldyrǵan yzǵary. Boıyńdy qaryp, oıyńdy qursaýlap, adymyńdy ashtyrmaı, ishteı tyndyryp, kemirip, muqatyp, mújip, ishten jegizetin osy qalyp, keler kúnnen enshi alyp, óristese eldigimizge qaýip qoı degen oı qylań bergende janyń túrshigedi. Biraq shyndyq osy. Kórshi haqysy Bala kezimde bizdiń úıde qazaqy oıý men kestege múldem uqsamaıtyn erekshe eki buıym boldy. Aýyzdaryna gúl tis­tegen eki kepter gúl baǵynda tós túıis­tirip tur. Ertegidegi Iranbaǵy osy ma dersiń. Anama: «Myna kesteni kim tikti, maǵan úıretińizshi», desem: «Joq, qara­ǵym, muny kestelegen men emes, eskert­kish qoı», dep áńgimesin aıtyp bergen. Aýylymyzǵa ózge halyqtyń bir­neshe otbasy kóship kelipti. Úıimiz­diń irgesine solardyń biri qońsy bolyp qonypty. Ata-anamyzdyń erýlik­ke shaqyryp, peıil bergenine qaramastan, syrt oraı tartyp, tek ózdi-ózderi ǵana aralasqandy qolaı kóretin kórshimizdiń jastan asqan kishkentaı balasy bar eken. Áke-sheshesi kúndiz jumysqa ketkende álgi baldyrǵan úıde jalǵyz qalady. Keıde shegi qatyp jylaǵanda, anam ornynda otyra almaı, mazasy ketedi. Oqýshylardyń jazǵy demalys ýaqytynda muǵalimderdiń de eńbek demalysyn alatyn ýaqyty. 2-3 kún balanyń jylaǵanyn estigen anam, keshke kórshiler jumystan keldi degen mezgilde kórshiniń úıine barady. «Sizder jumysqa ketkende myna kishkentaı jylaıdy, estip otyra almaımyn, balany budan bylaı maǵan qaldyryp, ózderińiz jumystaryńyzǵa bara berińizder», – dese, kórshiler: «Bizdiń sizge tóleıtin aqshamyz joq», – deıdi. «Joq, maǵan aqsha qajet emes, sizder kórshisizder, qazaqta kórshi haqysy degen bar, erteń ana dúnıege barǵanda menen suraıtyn saýaldyń biri – kórshińmen qalaısyń? – degen suraq bolady. Balańyzdy tegin qaraımyn», – dep kórshiniń balasyn surap alyp baǵady. Arada áldeneshe aı ótken soń bir kúni túnde kórshimiz esik qaǵypty. «Biz kóship baramyz, ketkenimizdi jergilikti úkimetke aıta kórmeńizder, sizderdiń jasaǵan qamqorlyqtaryńyzǵa alǵysymyzdy qalaı bildirerimizdi bilmeımiz, biz sizderge, osyndaı ǵurpy bar halyqqa razymyz, myna kesteni kózimizdeı kóri­­ńizder», – dep aýyzdaryna gúl tistegen qos kepter beınelengen, órnegi kózdiń jaýyn alatyn jastyqtys pen kestelengen súlgini syıǵa tartyp ketipti. Aýyl úıde kórshiniń úıine kelgen qonaqqa mindetti túrde dám tatyrý, jańa kórshige erýlik berý, toı-tomalaqta, qaraly jıynda kórshi úshin úı-múlkińniń tegis kórshińniń qajetin óteýi, úıińe onyń qonaǵyn túsirý, basyna áldeqalaı qaıǵy tússe kórshińmen birge at arytyp onyń eline erip barý, tipti kórshiniń úıiniń buzaýy jamyrap ketse, qorasynan qoıy shyǵyp ketse de ózin jaýapty sezinetin-di, qazaqy jurt. Soǵym soıylý, shóp túsirý syndy aýyr jumystarda kórshińe kómektespeı, úıińde sháı iship otyrý uıat sanalyp, kórshi-qolańnyń erleri soǵymǵa soıylatyn maldy qoradan shyǵaryp jat­qanda qasyńa kelip, áıelderi mal­dyń terisi sypyrylyp túsedi-aý degen mez­gildi syrttan baqylap, eshkim aıtpaı-aq ishek-qaryn arshýǵa jumyla ketetin. «Kórshiń úshin namazyńdy buz», deıtin qazaqy qalypqa qazir ájep­táýir selkeý tústi. Erýlik berý, kór­shiniń qýanysh-qaıǵysyna ortaqtasý ǵuryptary múldem joıylyp ketpe­ge­nimen, ásirese, qalaly jerlerde onyń mánisi ketip barady. Bir podez­­degi esiktes kórshisiniń esimin bilmeı, aman­dassań, betińe bajyraıa bir qarap óte shyǵatyn jandar qanshama. Qatyrǵanda ernin jybyrlatyp, qazaqy qalybynan ajyrap bara jatqandar sany kún ótken saıyn kóbeımese, azaıatyn túri joq. Beren degen ájemiz kórshi túgil aýyldaǵy bir úıdiń buzaýyn da jamyratpaıdy eken. Ábilqaıyr atty únemi beline balǵasy men shappashotyn qystyryp júrip, qaı úıdiń qorasynyń shegesi bosaǵanyn kórse, sol úıge kirmesten-aq sharýasyn istep, syrttan kete beretin ákemizdiń anasy da óte qaıyrymdy jan bolypty. Kolhozshylar tegis jumysqa ketkende, ájemiz barlyq kishkentaı balany jıyp alyp, kóleńkege árqaısysynyń aıaǵyna 1-1,5 metrden jip baılap, baldyrǵandardy kógendegendeı etip, baǵanǵa baılap baǵady eken. Tamaqtaryn berip, uıyqtaıtynyn uıyqtatyp, ózi sharýasyn jasap, búkil aýyldyń balasyna qamqor áje bolypty. Kórshi haqysyn osylaı atqarǵan jurttyń búgingi jalǵasy qandaı?! «Qazaq osy quda bol dep qınaıtyn» Ertedegi qazaq qudasyn qudaıyndaı syılapty. О́tirik deı alasyz ba? Joq. Aıta almaısyz. Tipti, qyzynan týǵan jıenin qalap, qudasynan surap alyp: «Baladan zaryqqanymda bir taıpa el syı­lap berdi ǵoı, munyń aty – Syı­bala bolsyn», dep Sıban Kereı atanyp ketken rýly eldi qaıda qoıasyz? Alysqa barmaı-aq, ótken ǵasyrda qudanyń, qaıyn atamnyń atyn atatatyn bir ul bolsyn dep ekinshi ulyn «qudaı aldynda suraýsyz» dep tegine deıin ózgertip, naǵashysynyń baýyryna salǵan óz týysymnyń barlyǵyn bilemin. Kúni búginge deıin «quda bala» mártebesine ıe ol jigit qazir úlken azamat boldy. Qazaq jaqsy kórgen adamymen quda bolsaq deıtin. Al qazir kósheden tabysqan ul-qyz eshteńe suramaıdy, qudalar da bir-birinen qysylmaıdy, «tanymasyn syılamas» degendeı, arada uıat bolady deıtini joq, jaq-jaq, odaq-odaq árqaısysy óz balasynykin durystap bet jyrtysýǵa barady. Kózi ashyq, zamanaýı qazaqtyń burynǵy «artta qalǵan» qazaqtan aıyrmasy kóp. Kóńilge qarap, «aıyrylysar dos erdiń artqy qasyn suraıdy» degendeı bolmaıyq, myń jyldyq qudalyǵymyzǵa syzat túsirmeıik deý az. Sonyń saldarynan qanshama jas ajyrasyp, kógenkózder tiri ákesi, atasy-ájesi barda jetimdik kórýde. Árıne, syılas qudalar da bar, kópke topyraq shashýǵa bolmaıdy, degenmen, joǵaryda aıtylǵan úrdistiń bel alyp ketkeni de ras. Qyz surasa, saýǵany úıirimen qaıtarǵan Marqum anam eldik turǵydaǵy áńgimeni kóp aıtatyn. – Biz qazaq degen – qyz syılaǵan, ana syılaǵan, jalpy, áıel zatyn syılaǵan halyqpyz. Ertede aýylda erkek joqta, mal barymtalanyp, qýyp barar jan tabylmasa, qyz atqa qonǵan. Qyz baryp, jigittermen beldese me, atysa ma, shabysa ma, attan túse qalyp: «Saýǵa, saýǵa» degende, qyz saýǵasyn bermeý er jigitke min sanalǵan. Jylqysy ketken jaq úshin de, erkek kindik tabylmaı, qaryndastyń jaý aldynda tizesin búgip, «Saýǵa» suraǵany ar sanalǵan. Qarańyzdarshy, báribir, qyzdyń qaı kezde de nazary bıik. Qazir jýrnalıs­ter mánin bilmeı uryny barymtashy dep aıtyp júr ǵoı. Barymta – urlyq emes. Ol – eldiń namysyna, rýdyń aǵalaryna jasalǵan namysty is. Onyń qarymtasy da bolǵan. Sózge toqtamaı, aradaǵy bılikke kónbeı, naqurystyq, sappastyqqa ketken eki buzyqtyń ojarlyqqa barmaýyna da eki araǵa tastalǵan áıel oramaly toqtaý salǵan. О́ıtkeni, áıel jaýlyǵy – Ana ataýlynyń basyndaǵy aq. Ol – kıeli oramal, odan attap, ári qaraı buzaqy oıdyń jeteginde ketý naǵyz buzylǵandyq. Oǵan toqtamaý múmkin emes, – deıtin. Keıde otyryp, qazir áıel oramalynyń osynshalyqty qudiret kúshi bar ma dep oılanamyn. Tipti, keıbireýler bul jaıynda estip te kórmegen, bilse de ol burynǵy zamanda ǵoı, onyń ýaqyty ótken deıtin shyǵar deımin. Qazaqtyń qyzynyń qadiriniń ket­keni sonshalyq, óz aǵalary baryp kóshe­den kóligine otyrǵyzyp alyp ketedi... Átteń, bir shalbardyń joqtyǵy... – Átteń, bir shalbardyń joqtyǵy, áıtpese, bul uldan jeńilmes edim, etegim kóterilip ketedi dep apamnan uıaldym ǵoı,– degen Kúltaı jeńeshem Dıdar qaınysy alysa ketkende jyǵylǵan ornynan qyp-qyzyl bolyp turyp jatyp. Qaıran bizdiń qazaqtyń kelinderi. Toı-tomalaq, qaraly jıyn jeńgeleri­mizdiń tynymsyz tirligimen, ázil-qal­jyńdaryn aıta júrip, qabaǵyn berip, qonaq kútýimen minsiz atqary­latyn. Ásirese, sondaı toılarda tilek aıtý jeńe­shelerimizge bir qııamet edi. О́ıtkeni, qaı­ynaǵalarynyń esimderi – Jaqsy­lyq, Qýanysh, Aman, Esenbaı, Esentaı, Tilektes, Meıram, Mereke, Murat bolǵandyqtan, aıtar oılaryn ábden sara­laıtyn. Áıtpese, árbir sózin ańdyp, qaınaǵalary aldynda «Keli­nińiz sizdiń atyńyzdy aıtyp shaqyryp jatyr ǵoı», dep uıalta qoıatyn qaı­nylary tabylyp jatady. «Aǵa, jeńeshe, bir balalaryńyz ekeý bolyp jatyr, ári qaraı otbasyńyz ulǵaıa bersin, eshqandaı qıyndyq kór­meı, aýyrmaı-syrqamaı qyzyq kórseńiz­der, soǵan biz kýá bolsaq», dep birde-bir qaıyn­ata, qaıynaǵalarynyń esimderine soq­paı, toıǵa ortaqtyǵyn bildiretin. Qaınysy aıtqan ázilge ashý­laný bylaı tursyn, oǵan jaýap­ty ázil-qaljyńmen qaıtaryp, jurtty qyran-topan kúlkige bóleıtin. Qazir ázil kóte­rer jeńgeni, baldyzymen qaljyń­dasqan jezdeni, tipti, naǵashy-jıendi de tabý qıyndap barady. Aradaǵy syılastyqtyń túri de, qaly­by da ózgeriske túsip, qazaqtyq kelbet ózgelerdiń poshymyna enip barady. Onyń ornyna úndi men túriktiń, káris­tiń telehıkaıattaryn kórip, men osy­lardyń «jalıbıiniń» («Kelin» fılmin­degi táttiniń aty) dámin kórgim kelip júr degen urpaq ósip keledi. 70 jyl boıy orystyń, batystyń fılm­deriniń rýhynda tárbıelenip, ulttyq qalybymyz osylaı ózgerse, endi bir 70 jylda qandaı bolar ekenbiz?! Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan».