Asaý minez, tarpań talant

Temirhan Medetbek týraly tolǵanys «Aıda aıaq, jylda jilik joq» degendeı, jeldeı esip, juldyzdaı aqqan ómir zymyrap barady. Aǵa-apalarynyń kóz aldynda keshe ǵana eńbektep tórge umtylyp, qaz turyp kerege boıyn qarmaǵan ardaqty azamat, qazaqtyń ot aýyzdy shaıyry, ult mehnatkeri Temirhan Medetbek búginde aǵa jasyna jetkenine oqyrmandar bir serpilip qalǵany anyq. Alaıda, jetpis jyl ómir súrgen kúrdeli darynnyń ıir-ıir joldaryn, tolǵanystaryn onyń joldastary turmaq, óz qabyrǵasy da aıtyp bere almas. Men alǵash Temirhan óleńderin mektepte júrgende oqyǵan edim. Shashy buıralanyp shıyrshyq atqan, tuǵyrly turqy, kelisti sýreti de etene tanys edi. «Ushyp qııal ǵaryshqa, Árbir sózden ot taýyp. Aıdalada, alysta Júretin em shóp shaýyp.   Qaıda terim tamshylap – О́zimdi-ózim bilgen kez. Aıyryma shanshyp ap. Bult kóterip júrgen kez?!» Osy óleńinen shaıyrdyń balǵyn kezi, soıqandy, seri kúnderiniń lebi esedi. Qashan da soqpaq jol qasqa jolǵa, qasqa jol dańǵyl jolǵa bastaıdy. Árıne, jas kezińde jazylǵan jyrlar óziniń barqyt ta, balshyryn áýezimen, adýyndylyǵymen jarasymdy ǵoı. «Bir ystyq lep sharpyp meniń betimdi, Jap-jaryq bop bara jatqan sekildi. Ushyp kele jatqan qazdar aspanda Appaq shamdar, appaq shamdar sekildi». Aq sharbyǵa orap qoıǵan búırekteı osy bir ádemi kórinis kóz aldyńda biraz ýaqyt turyp alady. Alla bergen qabilet kóringenniń je­te­gine erip, qor bolmas úshin qaısar minez ke­rek. Minez degennen shyǵady, Almatyda qala berse de ashtan ólip, kóshten qalmas edi ǵoı. Alaıda, peıishteı astanany tárk etip, ja­ńadan qosylǵan zaıyby Sholpandy er­tip, bir-aq kúnde qııandaǵy Mańǵystaý as­yp ketýi de sol kezde keıbireýlerge qı­qar­­lyq, qııastyq tárizdi kóringeni de ras-tyn. Anttasqan adamyna ólerdeı senetin. Al nıeti durys emesterge ılikpeıtin. О́ziniń bilgeni, kórgeni, túsinigi, uǵymy bir basyna jeterlik Medetbek kóringenge bas shulǵı berýge sarań bolatyn. Ol ózgelerge táýeldi bolýdan boıyn alshaq ustady. О́rshelenip, asaý darııadan jaldap ótip bara jatqan tarpańdaı Temirhannyń alǵan betinen órt tursa da qaıtpaıtynyn onyń turǵylastary jaqsy biledi. Adýyn daryn Mańǵystaý dalasyna da beker júrmegen edi. Betin qyna basqan myń jyldyq qujynaǵan balbal tastardyń túbinde tizesin qushaqtap otyryp, tarlan tarıhymyz týraly oıǵa batqany anyq. Keıde burǵyshylyq jumysynyń arasynda aıdalaǵa «boshalap» ketip, samsaǵan saǵanalarmen syrlasqanyna kúmán joq. О́z basym «Kók túrikter saryny» Temaǵań kókiregine sol kezde uıa salǵan-aý degen oıǵa berilemin. Qalaı degenmen de, onyń jyrlarynda Mańǵystaý munaralarynyń jarq-jurq etken ejelgi freskalaryndaı ádemi aıshyqtardyń júrýi tegin emes. Bala kezimizde jazataıym qus jumyrt­qasyn taýyp alsaq, onyń ýyz ne balapan ekenin jylǵaǵa aparyp baıqaıtynbyz. Ýyz jumyrtqa sýǵa batyp ketedi de, balapan bolǵany sý betine qalqyp shyǵa keletin. Sol sııaqty, shyndyq ta aqyry qaǵanaǵyn jarmaı qoımaıdy. Zatynda, shyǵarmanyń máıegi tátti muń, shyndyq, sulýlyq qoı. Qyzyl ımperııanyń tútep turǵan kezinde de Temirhan saıasatta sharýasy joq, óz qalaýynsha jyrlaryn tógildire tústi. Bir eńbeginde aqyn Qadyr Myrza Áli: «Shekaradaǵy torǵaı» degen Temirhan Medetbektiń óleńi bar, jaqsy óleń, keremet tapqyrlyq jasaǵan. Torǵaı shekaranyń mańynda balapanyna ana jaqtan da, myna jaqtan da jem tasyp asyraıdy. Adam bolǵanyńnan da torǵaı bolǵanyń jaqsy sekildi. Sol óleńdi bas redaktor jibermeı qoıdy. Nege desem: «Bolmaıdy, Sovettiń shekarasyn torǵaıdyń da buzýǵa haqysy joq» – deıdi, – dep jazyp edi. «Qarmaqshynyń kózi – qaltqyda» degendeı, buryn da ádebıet mańyn tóńirektep júrgen Temaǵań sonaý kári túbektegi bes jyldaı aınalysqan burǵyshylyǵynan keıin túpkilikti qalamgerlikke bet burdy. Tabany kúrekteı 25 jyly sol topyraqta júrdi. Kerbalanyń shólindeı Mańǵys­taýdyń ortasyndaǵy Alla jaratqan jap-jasyl jazıra Tamshyly tárizdi talaı nárli jyrlar osy ólkede týdy. Nebir qaqyrap ketken ultandy jippen tereńnen tartyp, sheber jymdastyra biletin etikshiniń bizindeı, aqynnyń ásirese, ulttyq múdde, týǵan til, aıaýly atameken taqyrybyna kelgende qalamy josyla tústi. Julqynsa úzbeı tynbaıtyn, jelbezegi talaı qarmaqtan jyrylyp, jyrym-jyrym bolǵan shortandaı, Mańǵystaýdan Almatyǵa ol ábden kemeline kelip, shıryǵyp oraldy. Qalamyna qydyr uıalaǵan aqyndardyń birden-bir boryshy – adamdardyń ótken ýaqyttar ótindegi saltanatyn, tasqyndaǵan jigerin, jer jarǵan dańqyn, úzilmes úmitin, jan aıamas janashyrlyǵyn, etene baýyrmaldyǵyn esterine salý arqyly rýhtaryn kóterip, olardyń máńgilikke ulasýyna dem berý ǵoı. Elimiz táýelsizdik alǵanda júregi jaryla qýanǵandardyń biri Medetbek edi. «Táýelsizbin! – tanyp turmyn ózimdi, Ushyramyn qanat baılap sózimdi. Eshkim endi kókiregimnen ıterip, Eshkim endi shuqymaıdy kózimdi.   Keýdelerdi taryltpasyn kek qysyp, Ketedi odan ór dalama órt túsip... Qusqa aınalyp keýdemdegi júregim, Súıinshilep keler kúnge ketti ushyp». Osy oraıda, Ábekeńniń, Ábish Kekil­baı­ulynyń: «Temirhan – táýelsizdikti jan-tánimen qabyldap, jan-tánimen jyrlap kele jatqan, qarynynyń ashqanyna emes, qaýymynan qasıet qashqanyna qaı­ǵyratyn, eldiktiń máselesinde kúni keshegi tańdaıyndaǵy azdy-kem táttini ańsaıtyn erkeniń emes, báz-baıaǵydan mańdaıy ashylmaı kelgen halqynyń jolynyń munsha nege qatty bolǵanyna shamyrqanǵan erkektiń sózin sóılep, dáıim iri týrap kele jatqan arqaly aqyn. Jurtymen birge júrip egilip, birge júrip sógildi. О́leńderimen de, ómirimen de qazaq azamaty úshin qazaq dalasynyń qaı túkpiri de óz aýyly, qazaq balasynyń qaı týmasy da óz baýyry ekendigin meılinshe dáleldep keledi», – degen sózi aqıqattan alshaq ketpese kerek. Erkindikti túlegen sanamen tolqı qabyldap, julyn-júıkesi alabóten órekpip, bolat serippedeı serpilip, neshe túrli tolǵaýlaryn, oı ıirimderin beınebir janartaýdaı atqylatty. «Aq shań bolyp jota, qyrym, beleńim, Daýyl soǵyp, laılanyp tereńim. Qaýip-qater tóngen kezde dalama Ot jaqqan ǵoı basyna osy tóbeniń.   Ot jaqqan ǵoı, ot jaqpaýǵa bola?! Ot jaqpaýǵa bolmaǵan ǵoı shara da. Alapat bir qater kele jatyr dep, Otpen belgi bergen uly dalaǵa.   Jınap qoıyp bárin, bárin men endi – Áýen, áýez, saz ben yrǵaq, óleńdi. Sol tóbege ot jaqtym men túnimen, Adamdardy oıataıyn dep endi...   Ot jaqtym men eshkimdi de tyńdamaı, Tas tóbemde bara jatty zyrlap aı. Alyp dalam, uly dalam biraq ta Selt etpedi, selt etpedi! Bul qalaı?» – dese, endi birde: «Jatyr qandy aralap Qudiret bar úninde, – Uly tilder sııaqty Qýatqa ıe ǵalamat Meniń ana tilim de!» – dep táýelsizdik eıforııasyna qosylýǵa shaqyrady. Alaıda, at tóbelindeı jalańtóster bolmasa, kópshilik qaýym tyrp etpedi. Qybyry bar da máni joq, sybyry bar da jany joq áleýmettiń myna meńireý qylyǵyna aqyn tańdana qarady. Sóıtse, bizdiń boıymyzdan quldyq psıhologııanyń kórdemshe kórinisi – qorqaqtyq, qosúreılik, ata-babasynan dym kórmegendeı, ýyzynda jarymaǵan ashkózdik tárizdi buralqy qylyqtar áli qalmaǵan eken. Ol keshegi dańqynan dala terbelgen Kók túrikter urpaqtarynyń óziniń ulttyq bolmysynan ajyrap, deformasııaǵa ushyrap, usqyny qısyq aınadaǵydaı sozylyp, búlinip ketkenine nalydy. Iá, sanaǵa, julyn-júıkege batpandap engen quldyq psıhologııa áp-sátte uıalaǵan jerin tastap shyǵýy da ońaı emes. Biraq Temirhan ult múddesiniń uly maıdanyna seskenbeı enip ketti. «Umyt boldy bir óleńdi jattap em, Kólge aınaldym – Keshe jalyn, aptap em. О́z jónime otyra almaı – qudaı-aı! – Kettim qansha kirip qyzyl otqa men.   Oılar tolǵap tereń menen áriden, Nesine men, Nesine men jeligem. О́zge túgil, О́mir túgil, Jer túgil О́z-ózimizdi túsinbeımin áli men!», – dep, keıde shaqshadaı basy sharadaı bolyp, ózin qoıarǵa jer tappaıdy. Keıde maǵan Temaǵań eski shyńyraýdyń kózin arshyp jatqan qudyqshydaı eles­teı­­di. Shyńyraý tereńdegen saıyn onyń súıe­­giń­nen óter yzǵary da eselene túsetini belgili. Endi myna bir «Aýrý aǵash» degen óleńin oqyp qaraıyqshy: «Dert tapqan ba – qateri bar jaýynnan?! Dert tapqan ba – qateri bar daýyldan?! Bazary joq, ajary joq, kórki joq Jap-jas aǵash tur aldymda aýyrǵan.   Ketetuǵyn kezde mynaý burqanyp Butaqtaryn ázer qozǵap tur talyp. Qysylady-aý baıǵus aǵash – tershıdi – Denesinen ótteı jasyl sý tamyp.   Onyń endi kúńgirttenip aspany, Tula boıy aýyr tarta bastady... Burqyrap-aq turatuǵyn kezinde Irip túsip jatyr jasyl shashtary... Osy bir «Aýrý aǵash» degen óleńniń de fılosofııalyq astary tereń. Aqyn óleńindegi ekologııalyq, áleý­mettik qaýip-qaterler qarlyǵashtyń uıasyna órmelegen jylandaı shoshytady. Medetbek jyrlarynda órshelengen rýh, shıryqqan aıbyn, endi birde ashý-yzaǵa toly sarkazm, saıası ýyt alma-kezek kórinis berip jatady. Al, endi «Kók túrikter sarynyna» kelsek, bul sóz joq, ǵumyry uzaq antologııalyq óleńder shoǵyry. «Kún jaǵy Kúmis dińgekti, Aı jaǵy Altyn dińgekti Ordada otyrǵan; Sol jaqtan kelgendi japyrǵan Oń jaqtan kelgendi opyrǵan; Jeldeı ańqyldap, Suńqardaı sańqyldap sóıleıtin, Daladaı keń, Taýdaı bıik halyq edik. Alyp edik!» Tórtkúl dúnıeniń shańyn týlaqtaı qaqqan qaıran babalarym-aı! Osy joldardy oqyǵanda joıqyn shattyq kúıi tik kóterip áketkendeı, jan-júıeńdi erlik rýhy eriksiz shymyrlatqandaı bolady. Qoryta aıtqanda, Temirhan Medetbek jyrlary «Eı, adamzat balasy, bar kúná-qateligińdi sırat kópirdiń ústinde emes, qazirgi máýlet keńshiligińde túsin, quz basynda tursyń, qaıt, qaıt...», – dep mezgil qońyraýyn qaǵyp turǵandaı... Jumabaı QULIEV. ALMATY. Sýretti túsirgen Bersinbek SÁRSENOV.