Soǵysyp jaqsylyqqa jete almaısyń

Dúbirge toly dúnıe On bes jyldan beri ómirlik túrmede jatqan Abdýlla Odjalannyń daýysy estildi. Kúrdstan jumysshy partııasynyń kósemi óz jaqtastaryn qarýyn tastap, túrik úkimetimen aradaǵy kóp jyldyq shıelenisti beıbit jolmen retteýge shaqyrdy. Aqparat quraldarynyń habarlaryna qaraǵanda, túrik bıligi, aldymen prezıdent Red­jep Taıyp Erdoǵan buǵan oń baǵa bergen kóri­nedi. Eldegi saıa­sı kúshterdiń jetek­­­shileri de, syrttaǵy sarapshylar da óz pikir­lerin bildirip, kópten beri álem jurt­shylyǵynyń nazaryn aý­da­ryp kelgen shıelenistiń oń ar­naǵa túsý múm­kindigin aıtyp otyr. Bul shıelenis 30 jyldaı sozylyp keledi. Eldiń ońtús­tik-shy­ǵy­syndaǵy kúrd kóteri­lisshileri men úkimettik qarýly kúshtiń ara­syndaǵy qaqtyǵystan 40 myńdaı adam qurban bolǵany da belgili. Sol qarýly qaqtyǵystan nátıje shyqpaıtynyna jurt­tyń kózi jetkendeı. Kúrd kóteri­lisshileri muny áldeqashan túsinýge tıis edi. Al sol qarýly qarsylyq arqyly ózde­ri­niń taǵdyrlyq múddesin, armanyn bildirgisi kelse, ony uqqysy ke­le­tin túrik bıligi joqtyǵy jáne anyq. Kúrdter – taǵdyry tálkekke túsken halyq. Álemde bul halyq­tyń sany 30-40 mıllıondy quraı­dy degen maǵlumat aıty­lady, biraq naqtysyn eshkim bilmeıdi. Sol halyqtyń memle­kettigi joq. Birneshe elde shashyrap jatyr. Bir aqparatta Túrkııada olardyń sany halyqtyń 10 paıyzy delinedi, bireýler odan da artyqtaý deıdi. Qansha bolsa da, bulardyń bul elde ulttyq ereksheligi eskerilmeıdi. О́zderi shoǵyrlanǵan eldiń ońtústik-shyǵysynan avtonomııa suraǵan janaıqaıyn el basshylyǵy estigisi kelmeıdi. Avtonomııa óz aldyna, olardyń tili de shekteýli. Bul tilde oqı da almaısyń. Odjalannyń ótken senbide jarııalaǵan haty qarýly kúres­pen eshnárse shyqpasyna kózi jet­ken adamnyń amalsyz áreketi ekeni daýsyz. Taǵdyrdyń jazǵa­nyna kónbeske lajy joqtyq. Ha­­lyq bosqa qyrylmasyn, óz múdde­­lerińdi bıliktiń rahym­shyly­­ǵynan kútińder, til taby­syp kó­rińder degendi aıtyp otyr. О́ziniń qandastarynan, qarýlasta­ry­nan QJP quryltaıyn ótkizip, ymyra­shyldyq joldy qalaýdy usyndy. Al Túrkııa basshylyǵy Od­jalannyń usynysyna oń baǵa berdi degende de, olar kúrd hal­qynyń ulttyq múddesine qulaq asýy ekitalaı-aý deısiń. Syrttaı qaraǵanda, kúrdter kóp te nárse surap jatqan joq: el aýmaǵynda avtonomııa, tiline erkindik, eldik rámiz – óz týy bolýyn suraıdy. Keshegi KSRO-daı qatygez deıtin elde de halyqtarǵa mundaı quqyq berilgen edi ǵoı. Túrkııada «bir el, bir halyq, bir til» degen qatqyldaý talap bar. Kúrdterdeı halyqty jan­shyp, ezip jiberetin talap. Ol talap azyraq jumsarsa, túrki ále­mi deıtin dúnıeniń bir bólshegi kúrd deıtin halyqqa qamqor kóńil bil­diril­se, úlken másele sheshiler edi. Odjalannyń haty  –  táýbege kelýdiń, túsinistikke shaqyrýdyń kórinisi. Túrkııa – túrki dúnıe­siniń kóshbasshysyndaı el. Túrki dúnıesi bolyp birigeıik, bir-biri­mizdi baýyrǵa tartaıyq degen uly ıdeıany aıtyp júrgen, birshama sharalarǵa bastamashy bolyp júrgen el. Kúrdter de baýyrymyz emes pe degen oı kóńilge orala beredi. Tek túrik aǵaıyndar ǵana emes, basqa da túrki jurtymyn deıtin elderdiń basshylary oılanatyn-aq másele ǵoı bul.

Qylmysker men qaıratker bir-birinen alshaq uǵymdar

Qyrǵyz elinde aqpan aıynyń aıaǵynda úlken shý týdyrǵan oqıǵa boldy. Qyrǵyzstandaǵy qylmystyq toptyń bir basshysy Almambet Anapııaev degendi Belorýssııanyń astanasynda sondaǵy qylmyskerler óltirgen eken, soǵan qatysty áńgimeler, birshama áreketter birazǵa sozyldy. Árıne, ólim degen qıyn. О́mirden ótken adam kim bolsa da, ol bireýge týys, bireýler ony janyna jaqyn qabyldap, aza tutyp jatady. Bul – zańdy nárse. Sóıtse de, ólimniń de ólimi bar. Búkil elge qadirli adam dúnıeden ótse, ony búkil el aza tutady. Tulǵalar, qaıratkerler qaza bolǵanda, olardy qurmetpen shyǵaryp salý – qoǵam úshin de, úkimet úshin de paryzdy is. Al qylmyskerler ólip jatsa, ony da aza tutatyn óz ortasy bar. Mundaı oılar uıymdasqan qylmystyq toptyń bir basshysy Almambet Anapııaevtiń ólimine baılanysty kóńilge oralyp otyr. Jarty aıdan beri ol aýyzdan túspeıtin áńgimege aınaldy. Ony jurt ınternetten oqyp, bilip jatyr. Áńgimege eldiń syrtqy jáne ishki ister mınıstrlikteri, prezıdent Almazbek Atambaevtyń ózi, basqa da burynǵy jáne qazirgi basshy sheneýnikter aralasty. Osyǵan bola shetelge ókpe aıtyp, olardan jaǵymsyz jaýap alyp, uıalatyndaı áreketter de boldy. Aldymen sol Almambet Anapııa­ev­tiń kim ekenine toqtalaıyq­shy. Qyrǵyzstan Ishki ister mınıstr­liginiń baspasóz hatshysy Beıbit Seıitovtiń sózine qaraǵanda, ol osy mınıstrliktiń uıymdasqan qylmystyq toptar tiziminde eken. Oǵan Qylmystyq kodekstiń birneshe baby boıynsha aıyp taǵylǵan, 9 jylǵa sottalyp, onyń 3 jylyn ǵana ótegen. 2011 jyldan beri halyqaralyq izdeýde. Taǵylǵan aıyptar: tonaý, adam óltirý, adam urlaý. Prezıdent apparatynyń burynǵy basshysy Medet Sadyqulovtyń ólimine qatysy bolǵan. Ataqty qylmysker Qamshy Kólbaevpen baılanysta. Onyń Mınskide bolýy – ol burynǵy prezıdent Qurmanbek Bakıevpen, onyń týystarymen jaqyn bolǵan, qylmysta aýyz jalasqan. Jurttyń paıymda­ýyn­sha, sol Bakıevter óz qylmys­tarynyń beti ashylmasyn dep onyń kózin joıǵan kórinedi. Qar­ǵa qarǵanyń kózin shuqyǵan shy­ǵar, qylmyskerler ekinshilerin qur­bandyqqa shalǵan shyǵar deýge de bolar edi-aý. Joq, Qyrǵyzstan basshylyǵy, prezıdent Atambaev bas bolyp, sol Bakıevterdi ustap bermeýiniń aqyry Anapııaevtiń ólimine soqtyrdy dep, Belorýssııa basshylaryn, tikeleı Lýkashenkony aıyptap, álemge jar saldy. «Lýka­shenkonyń Bakıevterdiń jaýyz­dyǵy men soraqylyqtaryn uǵýy úshin taǵy kimdi óltirýi kerek?!» –  degen Atambaevtyń ashynýyn onyń baspasóz qyzmeti ınternetke de shyǵaryp (26.02.2015) jiberdi. Árıne, mundaı aıyptaýdy Be­lorýssııa jaǵy jaýapsyz qal­dyr­maıtyny da zańdy. Belo­rýssııa SIM-iniń resmı saıtynda jarııalanǵan (27.02.2015) Qyrǵyzstannyń órke­nıettiligine kúmán keltirilgen málim­demesinde bylaı delingen: «Arǵa tıetin salystyrý men qyr­ǵyz bas­shylyǵynyń Belorýssııa aty­na aıtqan sózderine túsinik berý­diń máni joq. Mundaı shamshyl málim­deme jasaý órkenıetti memleket bas­shysy deńgeıinde aıtylýy múmkin emes». Osynyń bári ne úshin deısiń? Ana­pııaevti eldiń bir aımaǵyn­da ardaqtaǵan sharalar ótip jatqa­ny da ras. Tipti, prezıdent­tiń, par­la­menttiń atyna, qyrǵyz halqyna arnap úndeý de qabyldanǵan. Ana­pııaev ulttyq kúresti kóterý úshin biraz is tyndyrǵan eken. Sóıtse de, ol qashyp júrgen, izdeýdegi qylmysker emes pe edi? Qylmysker men qaıratkerdiń arasyn ajyratý qıyn da emes. Bul elde nege qylmyskerler qurmetteledi? Álem tanyǵan qylmyskerler – Kól­baevtar, Barýkaevtar túrmeden shy­ǵyp kete beredi. Ulttyq qaýipsizdik qyzmeti basshysynyń burynǵy orynbasary Artýr Medetbekov: «Aqaevtyń kezinde «zańdaǵy ury» bireý bolsa, Bakıevtiń kezinde ekeý boldy, qazir – tórteý», deıdi. Sirá, qylmyskerlerge qarsy pármendi kúres joq jerde, olarǵa qurmet te kórsetiletin bolsa kerek. Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.