(Sergeı Plehanovtyń Elbasymyz Nursultan Nazarbaev týraly kitabynan úzindiler)
Taǵaıyndalǵannan keıin nebári birjarym jyl ǵana ótti, al Birinshi men premerdiń qarym-qatynasy meılinshe ózgerdi. Qonaev kóz aldyna elestetken aıtqanynan shyqpaıtyn úkimet basshysynyń ornyna, onyń janynda ishtegi kıkiljińdi syrtqa shyǵarýǵa qabiletti adam paıda boldy. Al kıkiljińder edáýir jınalyp qalǵan bolatyn. Tirekteriniń biri búkil Keńes Odaǵyndaǵy sııaqty Qazaqstanda da Brejnevtiń adal áriptesi bolǵan toqyraý jyldarynda eleýli ózgeristerdiń bolǵany sondaı, olardy tek soqyr adamnyń ǵana baıqamaýy jáne moıyndamaýy múmkin edi. Qonaev soqyr bolǵan joq, kerisinshe, respýblıkalyq nomenklatýradaǵy esimderi kóbirek nemese azyraq belgili qaıratkerlerdiń árqaısysynyń ishki syrlaryn jaqsy bildi. Biraq birtindep boıǵa sińgen kremldik shaldardyń múddesine oraı, bárinen de buryn «qymbatty Leonıd Ilıch joldasty» alańdatýdan qorqyp, shyndyqty ásirelep kórsetý daǵdysy ózin ósirip shyǵarǵan júıege adal qyzmet etken Qonaevtyń óziniń ekinshi bolmysyna aınaldy. Stalın ólgennen keıingi jyldary qalyptasqan bılik tabıǵaty osyndaı bolatyn. Bıleýshi top bárinen buryn tynyshtyqty qalady, al kez kelgen ádilet izdeýshi júıe turaqsyzdyǵynyń sebepkeri retinde tanyldy. «Ne, saǵan basqalardan kóp kerek pe?» deıtin edi jumysshylar qarapaıym túrde ózderiniń shamadan tys pysyqaı joldasyna. Neǵurlym tisqaqqan bıýrokrattar qyzmet babyndaǵy áriptesine de, bir-birine de eshqashan mundaıdy aıtpas edi, onyń esesine qaýip-qaterdi ańǵa tán ıisshildikpen sezindi, búlikshildi jolatpaıtyn yntymaqtastyq órisin bir ǵana bıotokpen jasap otyrdy. «Jumys isteýge kedergi keltirmeńder» – osynaý keńestik bıýrokrattyq qaltarystardyń tar áleminde qalyptasqan tylsym tirkes demokratııa kezeńine deıin jetti. Biraq endigi jerde ony korporatıvtik jaıma-shýaq tirlikti buzǵysy kelgenderge qarsy qalqan retinde qoldanatyn boldy.
Qonaevtyń «erte jetilgen jasty» óziniń tezge salý nıetin ashyq túrde bildirgenine qaramastan, Nazarbaevta óz qarsylasyna degen jekkórýshilik bolǵan joq. Ol tipti óziniń keı kezde qart jaýyngerge tańqalatynyn ańǵardy. Shynynda da, qaıratkerdiń tańǵajaıyp úlgisi tazartýlarmen jáne jappaı qýǵyn-súrginmen qyzdyrylǵan saıası retortada ósip shyqqan bolatyn. Tipti olar toqtaǵannan keıin de, BKP (b)-niń qaınatýynan shyqqan tuqym partııalyq bıleýshilerdiń odan keıingi býynynda da ózdiginen ósip-ónýdi jalǵastyra berdi.
Nazarbaev eger jaýlaspaı, yntymaqty qyzmet isteıtin bolsa, respýblıka basshylyǵynda eki derbes oıynshynyń turýy ábden múmkin ekenin óziniń barlyq is-qımyldarymen dáleldedi. Bul pragmatıktiń oı qısyny bolatyn. Biraq ol óz ómiriniń úlken bóligin bıliktiń ózine saı pıramıdasyn qalyptastyrýǵa arnaǵan adam úshin úılespeıtin dúnıe bolyp shyqty. Bul fıgýrada eki shyńnyń bolýy múmkin emes! Qalypty pikirsaıysty ol óz bedeline jasalǵan qastandyq retinde qabyldady. Onyń is-áreketterine tartys qısyny basshylyq etti. Oǵan sáıkes qarsylastardyń tek bireýi ǵana qalýy tıis bolatyn...
* * *
Ol esikti ashyp, ishke endi. Birinshiniń qoıý kók kostıýmdi kómekshisi terezeden jalt buryldy, beıne-bir kinási ashylyp qalǵandaı, júzinde azdaǵan yńǵaısyzdanǵandyq bar.
– Gennadıı Vasılevıch sizdi Kamalıdenovtiń kabınetinde kútip otyr, – dedi de keshirim suraǵandaı jymıyspen: – Bul jerden alań kórinbeıdi, al ana jerden – alaqanǵa salǵandaı... Bıýro músheleri de onymen birge, – degendi qosyp qoıdy.
Kómekshi júgire basyp izettilikpen dálizge shyǵatyn esikti ashty. Nazarbaev eki jarym jyl buryn ózi otyrǵan kabınetke qaraı dálizben asyqpaı adymdaı jóneldi. Ol sovmınge aýysqannan keıin alańǵa qaraıtyn qolaıly oryn-jaıdy «ıdeolog» Kamalıdenov ıelengen bolatyn.
Kolbın qýatty kelgen byrtyq saýsaqtaryn tirep, keńes ótkizetin ústeldiń janynda tur. Boıshań, beti dombazdaý bitken túksıgen erkek. Túri kádimgi obkom hatshysynyń túri. Biraq respýblıkalyq kompartııanyń birinshi hatshysynyń túrine kele qoımaıdy. Eńsegeı boıly Dımash Ahmedulynan keıin... Ol alyp tulǵaly bolatyn, ár qımyly bıleýshige tán jáne sonymen birge, aqsúıektiktik qarapaıymdylyq bar edi. Qalaı degende de uzaq ýaqyt birinshi tulǵa bolý – ol ánsheıin aıta salar nárse emes.
Nazarbaev kirip kelgende ústel basynda otyrǵan Qazaqstan kompartııasy Bıýrosynyń birneshe múshesi bireý ámir etkendeı bastaryn esik jaqqa burdy. Sóıtip, ıdeologııa jónindegi hatshynyń keń kabınetimen júrip bara jatqanda ony kózderimen shyǵaryp saldy.
Kolbın qolyn ústelden alyp, meımanǵa usyndy.
– Barlyǵy derlik jınaldy, sizdi kútip otyrmyz, Nursultan Ábishuly, – tereze jaqty qolymen nusqady. – Myna spektakl týraly ne aıtasyz? Yńǵaısyz. Meniń túsingim keletini, olarǵa ym jasaǵan kimder, olar respýblıkalyq OK-daǵy kadrlar ornalasýyn qaıdan biledi...
Bul sózge ne aıtarsyń? Onsyz da bári túsinikti bolatyn. Kremldik armanshyldar qulashtaryn sermegen betimen laı sýǵa bylsh etti. «Yńǵaısyz» – sirá, Gorbachevti tóseginen turǵyzǵan bolar. Qaıdan yńǵaıly bola qoısyn!..
Sherý bastalǵannan keıingi alǵashqy mınýttarda bolǵan osynaý qysqa áńgimeni Nazarbaev keıin talaı ret eske aldy. Dál sol joly, Kolbınnen shyǵyp, Ortalyq Komıtettiń daǵdydan tys bos dálizinde ózdi-ózimen jeke qalǵan ol ózin alǵash ret tik jartastyń jıeginde turǵandaı sezindi. Buǵan deıin basynan ótkenderdiń birde-biriniń 1986 jyldyń 17 jeltoqsanyndaǵy túnerińki salqyn tańda onyń kóz aldynda bolǵan oqıǵalarmen salystyrýǵa da kelmeıtinin sezindi.
* * *
Qazaqstan táýelsizdik tabaldyryǵynda turǵan ýaqytta Lı Kýan Iý úkimet basshysy laýazymynan ketken bolatyn. Ol Nursultan Nazarbaevtyń shaqyrýyn qýana qabyl aldy jáne 1991 jyldyń mamyrynda Almatyǵa keldi. Respýblıkadaǵy ahýalmen tanysqan Sıngapýr saıasatynyń patrıarhy Mınıstrler keńesinde jumys isteıtin jas ekonomısterdiń aldynda leksııa oqýǵa óz kelisimin berdi. 69 jastaǵy saıasatker óziniń qýatymen jáne oı-paıymdarynyń aıqyndyǵymen aýdıtorııany tańqaldyrdy.
«Eski kogortadan shyqqan bizdiń kóptegen kadrlarymyz bolyp jatqan oqıǵalardyń endi beti qaıtpaıtynyn túsingen joq. Sonshama jyldar boıy búkil álemnen jabyq bola otyryp, biz jahandaný qaterin tolyq mólsherde sezine alǵan joqpyz. Onyń múmkindikterin de túsine almadyq. Bizde ózine tán «ashyq álemde ómir súrý tájirıbesi» bolǵan joq. Sıngapýr premer-mınıstriniń 1991 jylǵy leksııasy biz úshin uzaq merzimdi memlekettik strategııalardy ázirleýde baǵdarǵa aınaldy. Bizge ózimizdiń damý jolymyzdy tabý úshin qandaı maqsatqa qol jetkizgimiz keletinin anyqtap alý qajet boldy». Nazarbaevtyń bul rette sıngapýrlyq meımannyń saıası ınstıtýttar almasý týraly salıqaly pikirin aıryqsha atap ótýi nazar aýdararlyq. Áli de ózi jańadan ıe bolǵan kezekti qasań qaǵıdasyna jarmasyp júrgen Gorbachevqa qaraǵanda ol onyń demokratııanyń ózindik qundylyǵy týraly paıymdaýymen kelisken joq, biraq oǵan eń aldymen tıimdi memleket qurý tetikteriniń biri retinde qarady. «Saıası turaqtylyq bárinen de mańyzdy. Azııalyq qoǵamda tártip pen rettilik birtindep damýy tıis demokratııadan góri mańyzdyraq». Bul Lı Kýan Iýdiń saıası kredosy bolatyn. Men mundaı kózqarastyń ózimniń janyma jaǵatynyn eshqashan jasyrǵan emespin. Men árqashanda «Aldymen ekonomıka, odan keıin saıasat» degendi aıtyp otyrdym. Ol úshin meni synady da. Biraq saıasatty adamdardyń ál-aýqaty men tynyshtyǵynan mańyzdy sanaǵan KSRO-nyń ydyraý kórinisi meniń kóz aldymda turdy». «Ol munda aptadan astam ýaqyt boldy, leksııalar oqydy, onyń aıtqandaryn bireýler túsindi, bireýler túsingen joq. Meniń ózim de ol kezde onyń aıtqandarynyń talaıyn túsine alǵan joqpyn. «Oı, saǵan uzaq jumys isteýge týra keledi, qanshama onjyldyq kerek bolatynyn bilmeımin», dedi ol bizdiń elden ketip bara jatyp. Biraq keıin, jumysymyzdyń nátıjelerin kórgende baryp: «Sen jaradyń, men qatelesippin» dedi.
* * *
Tańqalarlyǵy sol – dál osy betburysty jyl Nazarbaevty búkilodaqtyq aýqymdaǵy saıasatker retinde ashty. Onyń ulttyq problemalarǵa degen syndarly kózqarasy «halyqtar dostyǵy» týraly jurtty mezi etken ándi yńyrsı sozǵan kommýnıstik konservatorlardyń ustanymdarynan jáne ult úshin urandaýǵa shyqqan neshe túrli ekstremısterdiń (armıan, Baltyq boıy, ýkraın) úndeýlerinen áldeqaıda ózgeshe boldy. Mundaı jaǵdaıda ulttyq kartany oınatý arbaýyna berilý óte ońaı edi, biraq tabıǵı sarabdal oıshyldyǵy, saıası tájirıbesi men jeke basynyń parasattylyǵy Nursultan Nazarbaevtyń zııandy ultshyldyqtan bas tartýyna kepildik berdi. Osy jolǵa túsken tájirıbesi az saıasatkerler bılikti, al keıde ómirlerin de joǵaltty – Ázerbaıjanda Elshibaı, Grýzııada Gamsahýrdıa, Ýkraınada Kravchýk. Aıtqandaı, ultshyldyq tolqynynda kóterilgen osynaý qaıratkerleriniń birde-biri Keńes Odaǵy aýqymynda eleýli tulǵaǵa aınalǵan joq. Onyń esesine tek 1990 jyldyń basynda ǵana shyndap tanymal bolǵan Nazarbaev teledıdarlar ekrany men baspasózde kúndiz-túni jalt-jult etip kózge túsken kóptegen saıasatkerlerdiń tanymaldyǵyn artqa tastady. Sol kezde sosıologtar Keńes Odaǵynyń azamattaryna «Kimdi 1990 jyldyń adamy dep ataýǵa bolady?» degen suraq qoıǵanda, jaýaptar mynadaı túrde bólindi:
Elsın – 41% ,
Gorbachev – 22%,
Tetcher – 18%,
Býsh – 9%,
Kol – 6%,
Nazarbaev – 3%,
Saddam Hýseın – 1%.
Saıasattyń avanssenasyna endi ǵana shyqqan adam úshin bul óte tamasha nátıje. О́ıtkeni, osy tizimdegi Nazarbaevtyń «qarsylastary» úlken saıasatta jyldar, keıde tipti ondaǵan jyldar boıy júrgen adamdar. Al otandyq aýyr salmaqtylar arasynda onyń aldyna tek Elsın men Gorbachev qana túse aldy.
* * *
Halqynyń negizgi bóligi túrkitildi Qazaqstan úshin kemalshylar úlgisi taǵylym alarlyqtaı bolatyn. «Men Atatúrik týraly bárin de, reseılik jáne batystyq tarıhı jazbalarda jazylǵandardyń bárin de oqydym. Onyń ár kúnin – qalaı jumys istegenin jáne neni jasaǵanyn biletin shyǵarmyn» dep oılaımyn», deıdi prezıdent Nazarbaev. Ol áli keńestik respýblıkanyń basshysy bolyp júrgende Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı shaqyrýymen (Máskeýmen kelispesten) Almatyǵa kelgen alǵashqy sheteldik kóshbasshy túrik prezıdenti Turǵyt О́zal boldy. Qazaqstannyń táýelsizdigin aldymen tanyǵan Túrkııa túrki halyqtarynyń baýyrlastyǵy men mádenı birtektiligin búkil jan-júregimen jaqtady, árıne, tarıh taýqymetimen Reseı ımperııasynyń, odan keıin Keńes Odaǵynyń quramynda bolǵan bylaıǵy túrki tildes ulttardyń ıdeologııalyq, al reti kelip jatsa, saıası shamshyraǵy bolý sııaqty ishki nıet te joq emes-tin. Biraq Qazaqstan prezıdenti túrik yntymaqtastyǵy ishindegi qarym-qatynastardy ıerarhııalyq qaǵıdat boıynsha qurýǵa degen talpynystyń jolyn birden kesti. Jas memlekettiń anaǵurlym aýqattyraq aǵaıyndarynyń kómegine óte muqtaj bolyp turǵanyna qaramastan, ol tepe-teńdik qaǵıdatyn tańdaıtynyn kesimdi túrde málimdedi. Bul jaıt Ázerbaıjan, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Túrikmenstan, Túrkııa jáne О́zbekstan basshylarynyń Ankarada 1992 jyly ótken sammıtinde oryn aldy. Kezdesý qorytyndysy boıynsha Túrkitildes memleketter dostastyǵyn qurý týraly hattama ózara kelisýdiń az-aq aldynda turdy, ol boıynsha Túrkııa kóshbasshy ról atqarýǵa tıis edi. Biraq «Bizde buǵan deıin bir úlken aǵa bolǵan. Endigi jerde Qazaqstan eshqashan eshkimniń kishi inisi bolmaıdy. Sondyqtan mundaı deklarasııaǵa biz qol qoımaımyz» degen Nazarbaevtyń sózinen keıin ol nıetten bas tartýǵa týra keldi. «Pantıýrkızm bizge qolaıly kelmeıdi. Bizdiń tilimizdiń ortaq ekenin, ortaq túrkilik mádenıetti esimizge túsireıik jáne bir-birimizge qol sozyp saýda-sattyq jasaıyq, jaqyn jáne izgilikti elder, dostar bolaıyq. Qarym-qatynasymyzdy osylaı qalyptastyraıyq», deýge týra keldi», dep eske alady ol sátti Nursultan Ábishuly. Bul tabandy ustanym jattyq pıǵyl týyndatqan joq, kerisinshe, prezıdenttiń baýyrlastar arasyndaǵy bedelin nyǵaıta tústi. Túrkııamen baılanystarǵa esh nuqsan kelgen joq, qaıta, ózara tıimdi áriptestik sıpatyna ıe boldy. Qazaqstanǵa jumys isteýge kelgen túrik kompanııalary qanshama! Sonyń arqasynda qanshama qazaqstandyq azamattar bıznesti júrgizýdiń qazirgi zamanǵy tásilderi men qurylystyń ózderine tańsyq tehnologııalaryn úırendi deseńizshi! О́zi de ekonomıkalyq qıynshylyqty bastan keship otyrǵan Túrkııa, soǵan qaramastan Qazaqstanǵa baýyrlas el úshin óte qajetti 300 mıllıon dollar nesıe bóldi.
* * *
Ol kezde eshkimge málim emes, jer qoınaýyn paıdalaný týraly zańnamasy joq, munaı týraly zańy da joq elge áleýetti ınvestorlardy mıllıardtar salýǵa kóndirý ońaı emes bolatyn. Is júzinde ol kezde salymdar salý senimdiliginiń birden-bir kepili jas memlekettiń kóshbasshysy ǵana bola alatyn edi. Nazarbaev «Shevron» kompanııasynyń basshylyǵyna sondaı áser ete bildi, sondyqtan da kelissózder úderisi jyldam ári tıimdi ótti.
Birlesken keńestik-amerıkalyq kásiporyn týraly burynǵy josparlanǵan qujattar jobasymen tanysyp shyqqan Qazaqstan prezıdenti batystyq áriptesterge mólsherden tys úlken tabys normasyn alýǵa jaǵdaı jasaıtyn kóptegen utylysty tustardy baıqady. Sol sııaqty Kaspıı qaırańynyń alyp aýqymyn konsessııaǵa berý nıeti de tańqaldyrdy. Nazarbaev amerıkalyqtardy neǵurlym qatań sheńberlermen shekteýge bekindi. Birinshi kezekte ol «Shevronnyń» qyzmet aýmaǵyn eki myń sharshy kılometrmen shekteýdi usyndy. Buǵan qatty kóńil tolmaýshylyq bildirildi. Uzaqqa sozylǵan kelisimderden keıin burǵylaý óndirisi men odan keıingi óndirýdiń lısenzııalyq ýchaskesi úshin eki jarym myń sharshy kılometr alań bólý jóninde mámilelik sheshim tabyldy. Qazaqstanǵa aýdarylatyn qarjy normasyn odaqtyq mınıstrlik kelisiminde qarastyrylǵanmen salystyrǵanda aıtarlyqtaı arttyrý qajettigi de eskerildi.
Amerıkalyq tarap qazaqstandyq prezıdenttiń aıtqanynan qaıtpaıtyn jáne qatań áriptes ekenin birden sezindi. Tipti, Vashıngtonnyń bılik qurylymdaryndaǵy jaqsy baılanystar da «Shevronǵa» kelissózder ústelinde artyqshylyqtar bere alǵan joq. Nazarbaev amerıkalyq úkimet pen prezıdent janyndaǵy joǵary laýazymdy qaıratkerler tarapynan bolǵan qysymǵa kónbesten ár pýnkt úshin tartysýǵa daıyn boldy. Ol kezde eldi basqarǵan Djordj Býsh pen onyń qorǵanys mınıstri Rıchard Cheını jáne prezıdenttiń kómekshisi Kondolıza Raıs sııaqty kóptegen jaqyn qyzmetkerleri iri munaı kompanııalarymen tyǵyz baılanysta bolyp, osy bızneste qomaqty dáýletke qol jetkizgen bolatyn. 1992 jyly Vashıngtonǵa óziniń alǵashqy saparynda Nazarbaev Aq úıde Teńiz ken orny boıynsha munaı mámilesine degen etene múddelilikti sezindi. Onymen uzaq áńgimelesken prezıdent Býsh qazaqstandyq meımannyń tereń bilimin dál baǵalady, ony «Siz mamandyǵyńyz boıynsha munaıshysyz ba?» degen suraǵynan bilýge bolatyn. «Joq, metallýrgpin», – dep jaýap berdi Nazarbaev.
* * *
EQYU-nyń joǵary deńgeıdegi kezdesýiniń 1 jeltoqsanda ashylýynyń da nyshandyq máni bar; dál osy kúni alǵashqy búkilhalyqtyq Qazaqstan prezıdenti saılaýy ótti. Onda, 1991-de, Nazarbaevqa senim mandaty berildi, endi respýblıka azamattarynda saltanat sezimi paıda boldy. Sammıtke EQYU-ǵa múshe memleketterden jáne yntymaqtastyq jónindegi áriptesterden 38 memleket jáne úkimet basshylary, bir vıse-prezıdent, jeti úkimet tóraǵalarynyń orynbasarlary, on tórt mınıstr, sondaı-aq, birqatar halyqaralyq jáne óńirlik uıymdardyń ókilderi keldi. Olardyń arasynda EQYU Bas hatshysy Mark Perren de Brıshambo, BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn bar.
Eýro-Atlantıkalyq jáne Eýrazııalyq keńistiktegi turaqty qaýipsizdik máseleleri, Aýǵanstan problemasy, Prıdnestrove men Taýly Qarabaq sııaqty «qımylsyz qalǵan» daý-janjaldardy sheshý sammıttiń negizgi taqyryptary boldy. Joǵary deńgeıdegi kezdesý aıaqtalǵan soń Astana deklarasııasy qabyldandy. Onda sammıtke qatysýshylar Helsınkı aktisi men Jańa Eýropa úshin Parıj hartııasynda, uıymnyń basqa da qujattarynda bekitilgen EQYU-nyń mindettemelerin, qaǵıdattary men qundylyqtaryn rastady. Qatysýshy elder ókilderi EQYU-nyń barlyq úsh ólshemi (áskerı-saıası, ekonomıkalyq, adamı) boıynsha jumysty jalǵastyrýǵa, jaýapkershilik keńistiginde oryn alǵan daý-janjaldardy retteý úshin kúsh-jigerdi ulǵaıtýǵa, adam quqyn qorǵaýǵa, quqyq ústemdigin qamtamasyz etýge, qaýipsizdiktiń jańa syn-qaterlerine tıisinshe jaýap qaıtarý múddesine saı uıymǵa jańasha tynys berýge mindettendi. Qatysýshylardyń pikirleri boıynsha, olardyń arasyndaǵy senim men ózara túsinistikti nyǵaıtý, «Helsınkı Rýhyn» jańa tarıhı jaǵdaılarda qaıta órkendetý sammıttiń basty qorytyndysy boldy.
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev kezdesýdi «Astana rýhy» aıryqsha belgisine aınalǵan «búkil EQYU qoǵamdastyǵy úshin tarıhı oqıǵa» retinde sıpattady. Ol sirá, izgi nıettilik ahýalyn, uıymnyń burynǵy bedelin qalpyna keltirýge degen ortaq umtylysty meńzegen bolýy kerek. Jas elorda bastan ótkerip jatqan ózgerister rýhyna meımandardy ortaqtastyrý da bul rette eń sońǵy kezektegi másele emes edi. Astana kóz aldymyzda shetqaqpaı qalǵan qalashyqtan qazirgi zamanǵy megapolıske aınalyp túleýde. Ol jańa demokratııanyń tańdaýlylar ústelinen oryn alýǵa degen nıetin beıneleıdi. Jeltoqsannyń aıazdy kúnderinde jınalǵan álemdik saıasat juldyzdaryna Nursultan Nazarbaev pash etken osyndaı úlken de ártekti jınalysty basqarý óneri úlken áser qaldyrdy. Beınelep aıtqanda, salqyn tartýshylyq pen ózara syn-talaptardyń ondaǵan jyldyq kezeńinen keıin «saıası ústel basyna» qatysýshylar tájirıbeli «asabanyń» talpynysymen jasalǵan dostyq ahýalynda emin-erkin kúı keshti.
Qazaqstannyń astanasynda ótken «qaıta júkteý» aıyptaýshylyq sózýarlyqtan bas tartyp, uıymdy naqty mindetterdi sheshý úshin jumyldyrýǵa jaǵdaı jasady, ol Ýkraınanyń shyǵys jaǵynda oryn alǵan qarýly qaqtyǵystar barysynda meılinshe kókeıkesti bolyp shyqty.
* * *
Prezıdent Nazarbaevtyń bedeli halyqaralyq isterdegi qaýipti daý-janjaldardy sheshý kezinde salmaqty faktorǵa aınalyp otyrady. 2014 jyldyń jazy men kúzinde Ýkraınanyń shyǵysyndaǵy daý-janjalǵa araaǵaıyndyq jasaý prezıdenttik dıplomatııanyń mańyzdy paraǵyna aınaldy. Kıev bıligi men Donbass qarýly jasaqtarynyń tiresýine ákelip soqtyrǵan uzaq qantógisten keıin taraptardyń bitimge kelýi odan beter qıyndaı túskendeı edi. Janjalǵa janama túrde tartylǵan Reseı bitimgershi róline múlde jaraı qoımaıtyn. Osyndaı jaǵdaıda bedeldi óńirlik kúsh retindegi Qazaqstannyń róli kúrt óse tústi. Eldiń Kıevpen jáne Máskeýmen birdeı dostyq baılanystary bar, sondaı-aq, Eýroodaqpen jáne AQSh-pen aradaǵy senimdi qarym-qatynastar da burynnan qalyptasqan. Astanaǵa álemdik jetekshi derjavalar ókilderi jıi-jıi kele bastady. Prezıdent AQSh prezıdentimen, Germanııa kanslerimen, Ulybrıtanııa premer-mınıstrimen jáne álemdik saıası sahnanyń basqa da jetekshi oıynshylarymen telefon arqyly sóılesti. Odan Vladımır Pýtınmen qalaı jumys júrgizý kerektigi, reseılik kóshbasshydan neni kútýge bolatyndyǵy jóninde aqyl-keńester surady. Ekijaqty qarsylyqtardyń damı túsýine baılanysty Ýkraınadaǵy daǵdarysty retteýdegi Qazaqstannyń sheshýshi róli barǵan saıyn aıqyn bola tústi».
«Jańa bastamany alǵa bastyrý úshin prezıdent Nazarbaev birneshe sapar jasady, olardyń alǵashqysy Ýkraınaǵa jasaldy. «Qazaqstan Reseıge de, Ýkraınaǵa da birdeı kózqarasta, bizde múddeler qaqtyǵysy joq. Men – esh tarapqa qoldaý kórsetpeıtin, beıtarap, qandaı da bir úles qosa alatyn adal menedjermin», dep málimdedi ol 2014 jyldyń jeltoqsanynda Kıevke sapary aldynda.
22 jeltoqsanda Nursultan Nazarbaev Kıevke keldi. Prezıdent Poroshenkomen jáne úkimet basshysy Iаsenıýkpen uzaq saǵattarǵa sozylǵan kelissózder júrdi. Qazaqstan kóshbasshysy ózimen áńgimelesýshilerdiń daǵdarys ahýalyn sheshýge qalaı qaraıtynyn óz aýyzdarynan estip bilgisi keldi. Mámile múmkindigin talqylaý úshin ol Kıevten birden Máskeýge keldi. Odan soń germanııalyq kansler Merkelmen jáne fransýz prezıdenti Ollandpen telefon arqyly sóılesti. Osylaısha Qazaqstan astanasynda tórt el kóshbasshylarynyń joǵary deńgeıdegi kezdesýin ótkizý ıdeıasy týyndady.
Jarty aıdan soń, Reseıdiń, Ýkraınanyń jáne Fransııanyń kóshbasshylarynyń Astanada kezdesý týraly qaǵıdatty kelisimderine qol jetkize otyryp, Qazaqstan prezıdenti Germanııa kanslerimen kelissózder júrgizý úshin Berlınge attandy. Angela Merkel de janjaldasýshy taraptardyń Mınsk kelisimin naqtyly saqtaýy jaǵdaıynda Nazarbaev bastamasyn qoldaıtynyn bildirdi.
Biraq osydan soń kóp uzamaı Donbassta shıelenis jańasha qarqyn alyp, urys qımyldary údeı tústi. Sonyń aldynda qol jetkizilgenderdiń bárine qater tóndi. Osy sátte (21 qańtarda) AQSh prezıdenti Obama Astanaǵa telefon shaldy. Ol Nazarbaevqa onyń daǵdarysty retteýdegi syndarly róli úshin, tatýlastyrý úderisine neǵurlym yqpaldy saıasatkerlerdi tarta bilgeni úshin alǵys aıtty. Oǵan jaýap retinde Qazaqstan prezıdenti Obamaǵa ýkraın máselesi boıynsha bitim izdeý isine neǵurlym belsendi aralasý jóninde ótinish bildirdi. Áńgimelesýshi jaq qaıǵyly oqıǵany dıplomatııalyq jolmen sheshýdi jaqtaıtynyna, Mınsk kelisimderin oryndaýdyń onyń kilti bolyp tabylatyndyǵyna Nazarbaevty sendirdi. Ol halyqaralyq qaýipsizdikti nyǵaıtý isindegi Qazaqstannyń kúsh-jigerin joǵary baǵalady jáne Nazarbaevtyń óziniń janjaldy beıbit jolmen sheshý jolyn izdeýge belsendi atsalysýyn odan ári jalǵastyratynyna senim bildirdi.
Qazaqstan prezıdenti usynǵan «normand pishininde» (Ýkraına men Reseı basshylarynyń betpe-bet emes, jetekshi eýropalyq elder kóshbasshylarynyń araǵa júrýimen kezdesýi) kelissózder ótkizý ıdeıasy aqyr sońynda 2015 jyldyń 11-12 aqpanynda júzege asty. Mınskide ótken uzaqqa sozylǵan kelissózderden keıin qol jetkizilgen ýaǵdalastyqtar berik beıbitshilik ornatýǵa jol ashý maqsatyn kózdedi. Eger, árıne, jaýapty kózqaras basym túsip, eger atysty toqtatýdy taraptar kúsh kórsetý arqyly sheshýge degen jańa talpynys aldyndaǵy tynys alý retinde ǵana qabyldamasa.