EŃSERÝ

«Nur Otan» partııasynyń HVI sezinde sóılegen sózinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti, «Nur Otan» partııasynyń Tóraǵasy Nursultan Nazarbaev: «Bizge HHI ǵasyrda baǵdar bolatyn bir ǵana strategııa bar, ol – «Qazaqstan-2050». Barshamyzdy eren isterge jeteleıtin bir ǵana uly maqsat bar, ol – «Máńgilik el» degen edi.

Osy jolda Elbasynyń eń áldi, damyǵan álemdegi 30 eldiń qataryna qosylý jónindegi úlken maqsatty josparynyń oryndalýyna óz úlesin qosyp, erekshe janqııarlyqpen eńbek etip júrgen azamattarymyz az emes. Olar shańyraqty kótergen ýyqtaı, elimizdiń mártebesin bıiktetýde jer-jerdegi halyqty, eńbek ujymdaryn Elbasynyń tapsyrmalaryn oryn­daýǵa jumyldyra bilýde.

Bes saýsaqtyń birdeı emestigi sııaqty jergilikti jerlerde olardyń keıbireýi jarq etip shyǵyp joq bolyp jatsa, endi bireýleri kózge kóri­ner-kórinbes bolyp janady. Sóı­tip, tuńǵıyqtaǵy sáýlesin aına­lasyna birqalypty mazdata sha­shady. Qaı óńirde ondaı shamshy­raqtar bolmasyn jetkilikti. So­lar­dyń biri Shyǵys Qazaqstan obly­syndaǵy Semeı qalasynyń ákimi Aıbek Mútalaphanuly Kárimov. Jo­ǵarydaǵydaı teńeýge jetý oǵan ońaıshylyqpen kelgen joq, ol úshin talaı ter tógilip, talmaı qajyrly eńbek jasaldy. Jasalyp ta jatyr. Bári keshegideı kóz aldymyzda.

* * *

2010 jyldyń qysy. Qaqaǵan aıazda qalaǵa jylý berýdi qamtamasyz ete almaǵan qazandyqtardyń biri aqyry isten shyqty. Úılerinde sýyqtan jaýraǵan el Semeıde bul áńgimeniń budan da buryn, tipti birneshe jyl boıy kóterilip kele jatqandyǵyn, Úkimetten qomaqty qarajat ta san márte bólingenin aıtyp jan-jaqqa eriksiz shaǵymdanyp jatty.

Shynynda da bul joly buryn-sońdy bolmaǵan jylý júıesiniń apaty respýblıkany aıaǵynan tik turǵyzdy dese de bolǵandaı. Dál sondaı óte qıyn ýaqytta sol kezdegi oblys ákimi Berdibek Saparbaev qalanyń betke ustarlaryn jınap, Shemonaıha aýdanynda basshy bolyp júrgen Aıbek Kárimovti Semeı qalasyna ákim etip taǵaıyndaıtynyn aıtyp, onyń ómir jolymen tanystyryp shyqty.

Men ishimnen: «Oıpyrmaı, ózi bir durys azamat edi, bul qalaǵa beker keldi-aý», dedim. О́ıtkeni, Semeıdi basqarý óte qıyn.

Birinshiden, qalanyń quramyna burynǵy Jańasemeı aýdanynyń birqatar eldi mekenderi jáne qa­shyq­tyǵy 300 shaqyrym jerde jatqan burynǵy Abyraly aýdany enedi. Syrttan kelgen qonaqtar: «Dúnıe jú­zinde aýmaǵy myna Semeıdeı úlken qala kórgemiz joq», dep ázildep jata­tyny da bar. Qaljyńy da, shyny da osy.

Ekinshiden, qalanyń eski jylý joldary men jylý qazandyqtary qys bastalsa boldy synýyn da, synǵa ushyraýyn da bir qoımaıdy. Keı ýaqyttarda Semposelok, Iýnost degen úlken shaǵyn aýdandar jylýsyz qalyp, qaqaǵan qysta eldi ábden kúızeliske túsirip jatatyny bar.

Úshinshiden, osy qalaǵa ákim turaqtaǵan emes. Sonaý 1997 jyly eki oblys qosylǵannan beri bul jerde ári ketkende bir jarym jyldan artyq istegen basshy bolǵan emes. Sodan beri 9 ákim aýysypty. Rahmet alǵan da eshqaısysy joq. Árıne, ótpeli kezeńniń qıyndyǵy da kóp boldy. Áıtpese, solardyń bárin birdeı «jatypisherler» dep aıta almaısyń.

Onyń ústine Qazaqstandaǵy eń kóne qalanyń biri atalatyn Semeıdiń únemi ana jerin jamasań myna jeri ketip jatady. Áıteýir, bul qala kúndiz-túni respýblıkalyq teledıdardan bir túspeıdi. Árbir qys saıyn Úkimet basshylary men mınıstrler aldaǵy jyly jaǵdaı túzeledi dep ketse de kelesi kúzden bastap baıaǵy áńgime qaıta aldydan shyǵady.

Osyndaı qııýy bir kelmeı turǵan jerge Aıbek Kárimovtiń táýekel etýin keıbireýler: «Qalanyń qıyndyǵyn bilmegen soń kelgen ǵoı», dep qańqý sózdi kóbeıtip jatty. Oǵan qosa «aýrý qalsa da ádet qalmaıdy» degendeı árbir kelgen basshyǵa bata berip, tilek aıtýǵa úırenip qalǵan trıbýnadaǵy turaqty sheshender ákimdikke qaraı aǵyla bastady. Birer kún ótpeı-aq: «О́zi ornynda bolmaıdy eken, qala kásiporyndarymen tany­syp júr deıdi. Kórermiz ne bitiretinin, endi barmaımyn», dep «ókpelep» qalǵandar da az bolmady.

Az ýaqyttan soń ókpeniń kókesi ákimdikte istep júrgenderdiń ózinen shyqty. Talap qoıyla bastaldy. Buryn abyroıly, bedeldi atalyp shalqaqtap júrgender de endi elmen qatar esep beretin boldy. Ásirese, mundaı talap buryn arqalarynan qaǵyp, betterine jyly júzben qaraýǵa úırenip qalǵandar úshin qıyn boldy. Olardyń keıbireýi jańa basshyny burynǵy, úırenshikti arnaǵa burýǵa tyrysty. Odan túk shyqpaıtynyna kózderi jetken soń: «Alǵan betinen qaıtpaıdy, bárin bir kúnde ózgertkisi kep bos áýrelenedi. Tym qatal, búıte berse bul da uzaqqa barmaıdy», degen sózderdi taratyp jatty.

Biraq, jańa basshy aıtqanynan qaıtpady, tapsyrma kúnnen kúnge naqty berile bastaldy. Ha­­lyq jergilikti telearnalar arqy­­ly ákimdi jylý beretin kópte­gen qazandyqtardyń birinen soń biri­nen, iske talaı jyldan beri áne-mine qosylady-mys degen kásiporyn­dardan jıi kóre bastady. Deıturǵan­men, tozyǵy ábden jetken jylý jeli­leri qys bastalǵan soń kelgen jańa ákim qansha jantalasyp eńbektense de jarylmaı turmady.

Biraq ta: «Qalaýyn tapsa qar janady», degendeı jer astyndaǵy trýbalardy jamaý burynǵydaı birneshe kúnge sozylmaı bir táýlikke jeterjetpes ýaqytta qalypqa keltirilip jatty. Turǵyndar kúni-túni tynymsyz jantalasyp eńbek etken azamattardy kórgende ádettegideı kóshege shyǵyp narazylyq bildirýdiń ornyna kerisinshe olarǵa janashyrlyq tanyta bastady. Qala halqy osyndaı tirshilikti aqparat quraldarynan únemi kórip, oqyp, bilip jatty. El jańa ákimge úmit artaıyn dedi.

Alty aı qys ótisimen-aq jylda kelesi qys kelgenshe umytylyp ketetin jylý júıelerine kúrdeli jóndeý jumystary birden bastaldy. Bul árıne basshynyń ómirden jınaǵan tájirıbesine de, onyń kórgeni men bilimine, kerek deseńiz shyqqan tegine de baılanysty ekeni haq. Arǵy atalaryndaǵy ataqty adamdardy tizbeı-aq, tek ákesi Mútalaphannyń elge syıly, qazaqtyń jón-josyǵyn jetik biletin azamat, ulaǵatty ustaz bolǵanyn aıtsaq ta jetkilikti bolar. Kezinde Mútalaphandy eli qurmettep, erkeletip Mútán dep atap ketken kórinedi. Bul da tekten-tek emes shyǵar. Al anasy Naǵıma qudaı degen adamnyń ózi.

Úlken júrekti azamat qana bıikke alqynbaı shyǵa alady degendeı, Aıbek bir emes, birneshe márte bıikke erkin kóterilgen, qarymy keń, aınalasyndaǵy elin súısindire bilgen jan. Sol shyqqan bıikterinde qyzmeti aýysyp jatqanymen, onyń azamattyq deńgeıi, adamgershiligi ár ýaqytta sol bıikten kórine bildi.

Jastaıynan sonaý komsomoldyń bar kezinde kisimen sóılesýdi, jastarǵa tárbıe berýde kóp dúnıeni aýdandyq, oblystyq, tipti komsomoldyń respýblıkalyq ortalyq uıymynda alsa, sharýashylyqtyń qyr-syryn óńirdiń ár tóńireginen jınaqtady.

Bir Aıagóz aýdanynyń ózi nege turady. Úlken jáne san salaly, kóp ultty aýyr aýdan. Sál qııa bassań, ártúrli hattar men aryzdardyń qarsha boraıtyny da bar ekenin nesine jasyramyz. Mine, sol óńirde ákimniń orynbasary, artynan ákim bolyp tabany kúrekteı jeti jyl eńbek etti, tájirıbe jınaqtady. Keıinnen eki aýdannan birigip shet qonystanǵan, Qytaımen shekaralas, sharýashylyqtary shashyrańqy, halyqtyń turmys jaǵdaıy aýyr Tarbaǵataı aýdanyna basshylyqqa aýystyryldy. Samarqaý, qalǵyp jatqan shet óńirdiń boıyna qan júgirdi. Basqasyn bylaı qoıǵanda aýdan basy Aqsýattyń ózi adam tanymastaı ózgerdi. Eldi alalamaı, týǵan jer taǵdyryna shyn janashyrlyqpen qaraǵan Aıbek kópshiliktiń alǵysyna bólendi. Eńbeginiń jemisin, beıne­tiniń zeınetin kórdi. Aldyn aýqymdy mejeleı biletin basshy kóp uzamaı Shyǵys Qazaqstan oblysy ákiminiń orynbasary bolyp taǵaıyndaldy. Burynǵy eki oblystyń aýyl sharýashylyǵyna jaýap berý aıtýǵa ǵana ońaı. Bul árıne kóp izdenisti, tynymsyz eńbekti talap etti.

Qaı sharýany josparlasa da maq­saty aıqyn, bilimdiligi, parasat­tylyǵy, azamattyq ustanymy jo­ǵary Aıbek Kárimov bul úlken sharýada da sengen adamdaryn jerge qaratpady. О́ıtkeni, tabıǵatynda yrdý-dyrdýǵa áýes keı basshylardaı emes, qaı jerde júrse de ózin naqty istiń adamy ekenin kórsete biletin ol oılastyrǵan sharýa ár kez óz qısynyn, ornyn taýyp, eldiń júregine tóte jol taýyp jatady.

Keıinnen jańadan kelgen oblys ákimi ony naqty istiń ortasy bolyp sanalatyn aýdan basshylyǵyna qaıta jiberdi. Shyńdalyp, sharýaǵa ábden tóselip alǵan Aıbek qaıda eńbek etse de artynan kópshilik: «Rahmet! Allanyń nury jaýsyn!» dep jaqsy tilekpen attandyryp otyrdy. Barǵan jerlerinde sharýashylyqqa ǵana mán berip qoımaı, ótpeli kezeń álsiretip ketken eldi mekenderdiń kórkeıtý, qulyp salynǵan kitaphanalardy qalpyna keltirý, ıesiz qalǵan sport keshenderin jandandyrý, ásirese stadıon, ıppodrom salý arqyly shaǵyn qala, aýdan ortalyǵy turǵyndarynyń mádenı deńgeıin kóterý Aıbek úshin at tizgininiń eki ushyndaı bolatyn. Onyń da ózindik sebebi bar. Jastaıynan tarıhı kitap, jádiger, qolóner, onyń ishinde aǵashtan, bylǵarydan jasaǵan zattarǵa áýes bolyp, ony erekshe baǵalap, sportpen bir kisideı shuǵyldanyp ósken jan eseıgen kezinde de ony jalǵastyra bildi. Ásirese, etnografııaǵa áýestigi erekshe basym boldy. Bul taqyrypta áńgime qozǵala qalǵanda ony osy salanyń mamany ma dep te qalasyń. Ondaı jaıttar bılik basyndaǵylar ómirinde jıi bolmasa da kezigip turady. Bul jóninde О́zbekáli Jánibekov pen Imanǵalı Tasmaǵambetovti atasaq ta jetkilikti.

Kezinde qyzyl keńestiń maqsaty ultty joıý, ol úshin onyń tamyrynan aıyrý, el qorǵaǵan batyrlarymyzdy jyrlatpaý, sheshen bılerimizdi sóıletpeý boldy. Mine, osyndaı qıyn kezeńnen keıin egemen elimizdiń Prezıdenti N.Na­zar­baevtyń tarıhı sanany qalyptas­tyrý tujyrymdamasy, sondaı-aq Elbasynyń bastamasymen qolǵa alynǵan «Mádenı mura» baǵdar­lamasy jadymyzdy jańǵyrtýǵa jol ashqany belgili.

Keshegi batyrlar men bıler ulttyq birtutas tarıhymyzdyń bólin­bes bólshegi, al tarıhty qaster­lemegenniń bolashaǵy bulyńǵyr ekenin uqqan ultjandy azamattar jergilikti jerlerde úlken sharýalar tyndyra bastady.

Sol babalardyń atyn jańǵyrtý arqyly, keıingi jas urpaqqa otan­súıgishtik, patrıottyq tárbıe berip, kómeskilenip qalǵan súrleý soqpaqty dańǵyl qara jolǵa aınaldyrýmen shuǵyldanyp júrgen azamattardyń biri osy Aıbek Mútalaphanuly. Kezinde ózi biraz kásipkerlikpen shuǵyldanyp júrgen ýaqytta Jarma aýdany Qalbataý aýylynyń mańynda qaza bolyp jerlengen ataqty er Jánibekke úlken kesene turǵyzýǵa, onyń aınalasyn abattandyrýǵa artynan at shaptyryp, as berýge muryndyq bolǵan ol aıtarlyqtaı uıymdastyrýshylyq qabiletimen el alǵysyna bólendi. Aıagózde Aqtaılaq bı men Baıǵara bıge salǵyzǵan keseneler óz aldyna bir tóbe. Eki-úsh jyldan beri ataqty bı Boranbaı babaǵa arnalyp onyń uıymdastyrýymen aǵaıyn-týǵandarynyń salyp jatqan mazary «óli rıza bolmaı, tiri baıymaıdy», degen naqyldyń iske asqan naqty kórinisindeı.

Aıbek syrttan bir qaraǵanda tuıyq, istiń ǵana adamy bolyp kóringenimen, jaqyn bile bastaǵan jan onyń oryndy qaljyńyn, aq qóńilin tez ańǵaryp, ishki rýhanı baılyǵyna tánti bolady. Al áńgimelese qalsańyz tylsym syryna tereń boılamasańyz da ónegeli, parasattylyǵyn tez baıqaısyz. Ol qashanda ótken kúnderdegi áttegen-aı degendi sóz qyla bergennen góri aldyndaǵy sharýalardy aıtqandy, jospardy neǵurlym aýqymdy mejelegendi unatatyn jan.

О́ziniń tabıǵatyna Allanyń bergen qabiletinen basqa onyń úlgi alyp úırener adamdary da az emes. Sonyń biri búkil Shyǵysty aralap, onyń tynys-tirshiligin bilip qana qoımaı, kerek jerinde bilekti sybanyp, sharýanyń bel ortasyna aralasyp ketetin burynǵy oblys ákimi Berdibek Saparbaev boldy. Sondaı adamdardyń úlken tájirıbesinen, aqylynan durys oı túıip qana qoımaı, qabileti de kúnnen kúnge ashylyp kele jatqan Aıbektiń Shyǵys Qazaqstanǵa taıaýda kelgen bileri, kórgeni kóp, isker basshy, búgin ǵana emes, uzaq jyldar boıy halyqtyń rahmetin alyp, rızashylyǵyna ıe bolyp júrgen Danııal Kenjetaıuly Ahmetovten de aldaǵy ýaqyttarda úıreneri, alary kóp ekeni daýsyz.

Oraıy kelgende Elbasynyń basqa oblystardy bylaı qoıǵanda búkil res­pýblıkany urshyqsha ıirgen osyndaı azamatty Shyǵys Qazaqstan sııaqty eń úlken aımaqqa jibergende Semeıdiń barsha jurty rahmetin aıtyp, qatty rıza bolǵanyn da aıta ketkenimiz jón shyǵar. Halyq aıtsa qalt aıtpaıdy. Jańa ákim oblysqa kelgen az ýaqyt ishinde aı saıyn, keıde tipti bir aıda eki-úsh ret 350 myńdaı halqy bar Semeı sekildi eski shahardyń ónerkásip, mádenı oryndarymen muqııat tanysyp, elmen kezdesip, qala ákimshiligine kelgen sa­ıyn naqty tapsyrmalar berip, olardyń oryndalýyn ózi egjeı-tegjeıli tekserip, qadaǵalap, sharýanyń jigin, ony atqarýdyń jolyn taba biletin azamat ekenin kórsete bildi.

Aıbek Kárimov burynnan kún­kóris úshin bireýdiń aldynda kúmil­jıtinderdiń qatarynan emes, qajet kezinde kimge bolsyn týra qarap oıyn baıyppen jetkize alatyn azamat. О́ńirdiń jańa basshysyna da túıini sheshilmeı kele jatqan máselelerdi ár kelgen saıyn jasyrmaı ashyq málimdep otyrdy. Esesine oblys basshysy da ár máselege tereń úńilip, qajetinshe qoldaý bildirdi. Mine, sonyń nátıjesinde búginde aldaǵy baǵyt-baǵdar da naqty jáne tez aıshyqtalyp, qala bıýdjetiniń oblysqa tıesili bóligin jergilikti jerde qaldyrýǵa sheshim qabyldandy.

Danııal Ahmetov az ýaqyt ishinde Semeıdegi jylýǵa qatysty aryz-sha­ǵymnyń toqtaǵanyn, qalanyń keshki jaryǵy oblys ortalyqtaryndaǵydaı jan-jaqta jarqyrap turatynyn kórip, qalanyń uzaq jylǵa arnalǵan bas josparymen muqııat tanysyp, ony júzege asyrýdyń kezegin, retin belgilep berdi. Eń bastysy, halyqtyń kóńil kúıiniń durys ekenin kórdi.

Aıbek Mútalaphanuly bas­shy retinde qalanyń birinen keıin biri týyndap jatatyn sanalýan sharýa­laryn nazarda ustaý­men qatar, turǵyndardyń jekelegen suraqtaryna den qoıýdy da esten shyǵarmady. Ol sońǵy bir jylda ǵana 100-den astam eńbek ujymdarynda bolyp, 41 ret kezdesý ótkizdi. Ásirese, Elbasy tapsyrǵan halyqtyń áleýmettik máselesi onyń kún tártibindegi basty sharýasyna aınaldy.

Tórt jyldan astam ýaqyt ishindegi júıeli jumystyń nátıjesinde qaladaǵy et, sút, kókónis baǵasyn tıimdi baǵada ustap turýǵa qol jetki­zildi. Bul máseleni sheshýde, ásirese, turaqtandyrý qorynyń aýqym­dy jumysy óz nátıjesin berip jatsa, ekinshiden, kókónis saqtaý oryndaryndaǵy ónimderdiń qara kúzden kelesi jyldyń shilde aıy­na deıin jetetindigi, úshinshiden aýylsharýashylyq jármeńkelerin turaqty ótkizý basty ról atqarýda.

Qalada sońǵy bir jylda ǵana elýdiń ústinde aýylsharýashylyq jármeńkeleri uıymdastyryldy. Sondaı-aq, Semeıde jańadan ashylyp jatqan kásiporyndar, salynyp jatqan turǵyn úıler, emhanalar jáne taǵy da basqa ártúrli qurylystar jańa jumys oryndaryn ashýǵa muryndyq bolýda.

Atap aıtqanda, Elbasynyń shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytý jaıly tapsyrmasyn oryndaý jolynda sońǵy tórt jylda 9619 jumys orny ashylyp, onyń 9055 nemese 94,1 %-y shaǵyn kásipkerlikpen shuǵyldanatyndardyń úlesine tıdi. Bul degenińiz, jyl saıyn orta eseppen 2000-nan astam jańa jumys oryndary ashyldy degen sóz. Sondaı-aq, shaǵyn kásipkerlerdiń ónimi 2011 jylmen salystyrǵanda eki ese artyp, 2014 jyldyń qorytyndysy boıynsha 51,1 mlrd. teńgege deıin kóterýge qol jetkizilipti. Jyl saıyn salyq arqyly qala bıýdjetine túsetin qarjynyń 49%-y osy shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń úlesinde ekendigi, osy baǵytta qarqyndy jumystar júrip jatqanynyń aıǵaǵy bolmaq.

Iri kásiporyndardyń damýy da aıtarlyqtaı desek, artyq aıtqandyq bolmas. Máselen, 25 tonnaǵa deıin júk kóterý múmkindigi bar ártúrli markaly avtokólikter, áskerı brondy tehnıkalar, avtobýstar shyǵarý zaýyttary jańa sehtar ashyp, ónimniń jańa túrlerin, markalaryn shyǵarýdy ıgerýde. Bundaı jetistikter ártúrli qurylys ónimderin shyǵaratyn zaýyttarda da óz sheshimin taýyp keledi. Osy oraıda aıta ketetin bir jaı, ol salynǵan turǵyn úı, balabaqshalardyń basym kópshiligi memlekettik jekemenshik áriptestik aıasynda júzege asqan. Iаǵnı, bul baǵytta jeke kásipkerlerdiń ıves­tı­sııalyq róli arta túsýde.

Aldaǵy jyldardyń josparlary da kóńil tolarlyqtaı. Atap aıtqanda, 2015-2019 jyldar arasynda joǵarǵy qýatty akkýmýlıatorlar zaýytyn salý, ártúrli zamanaýı jańa tehnologııaly foneralardyń birneshe túrlerin shyǵarý, transporttyq-logıstıkalyq ortalyq salý, ırandyq kásipkerlermen birigip et ónimderin qaıta óńdeý kombınatyn iske qosý sııaqty jáne de taǵy basqa josparlardy júzege asyrý mindetteri tur.

Bunyń bári Elbasynyń Astanamen birge Qazaqstannyń barlyq aımaǵy belgili júıemen órkendeýi, damýy, ósýi qajet degen talabynyń nátıjesi. Ádette ómirden mol tájirıbe jınaı bilgen elmen til tabysyp sóılese bilgen ádil basshynyń ǵana sharýasy árkez óz qısynyn, ornyn taýyp, eldiń júregine tóte jolmen baryp qaýyshyp jatatyny belgili.

Aıbek Mútalaphanuly, mine, osyndaı jan.

Tunyq sýǵa túsken tastyń jan-jaqqa birdeı taraıtyn sheńberindeı aınalasyna teń qaraıtyn, tórt quby­lasyn teń ustaı bilgen, tabıǵatynda qolǵa alatyn isin túbegeıleı, tereń, ıin qandyra taldap baryp kirisetin Aıbek Kárimovti alda talaı asýlar, kúrdeli sharalar kútip turǵany sózsiz.

Amantaı DOǴALAQOV,

Semeı qalasynyń soǵys, eńbek jáne qarýly kúshter ardagerler keńesiniń tóraǵasy.

SEMEI.