Daýylǵa synbaǵan, ıilmegen

«Adam qartaıǵanda da bala bolady» degen ras eken. Qujat boıynsha bıyl 113-ke kelip otyrǵan Marpýǵa Seltetkenova ájeı týǵan kúnine shóbereleri ákelgen syılyqtardy álsin-álsin qyzyqtap qoıady. Qarııa qazir estigenin umytyp qalǵanymen, sonaý alysta qalǵan jyldardy búgingideı áńgimelep beredi. Jas kezinde  óziniń jeke qujatyn alǵanda týǵan kúnin  naýryz aıynyń 3-shi juldyzy dep jazyp bergen eken. – Jyl saıyn naýryz aıy jaqyndaǵannan «Jibek-aý, meniń týǵan kúnim kele jatyr ma?» dep surap qoıady. Umytpaıdy. Sosyn soǵys jyldary balyq aýlaǵany, maıdanǵa qolǵap, shulyq toqyp, jyly kıim daıyndap jibergenin, saýynshy bolǵanyn – bárin-bárin búgingideı aıtyp otyrady, – deıdi Marpýǵa ájeıdiń 68 jastaǵy kenjesi Jibek apaı. Meńdiǵara aýdanyndaǵy Qaraqamys degen kól búginge deıin bar. Asa úlken kól emes. Qaıta tyń kóterilgen jyldardan keıin osy kóldiń basqalary sekildi keýip, joǵalyp ketpegenine aýyldastary shúkirlik etedi. Oıpańda bolǵan soń shyǵar. Al soǵys jyldary sheti kórinbeıtin teńiz sekildi kól eken. Osydan balyq aýlanyp, keptirilip, qattalyp, maıdanǵa jiberilgen eken. – Sonyń barlyǵynyń basynda júrdim. Balyq arteliniń sta­rostasy bolǵanmyn. Qaıyqpen aý tartamyz, Qaraqamysta negizinen móńke balyq bolýshy edi. Biraq iri, ony tazalap, keptirip, pres­teımiz, – deıdi Marpýǵa ájeı. – Qaraqamys aýylyndaǵy bar jas jigit maıdanǵa ketken. Ju­mys tańdamadyq. Barlyq áıel solaı istedi ǵoı. Kim qarap otyr­dy deısiń, basqa salǵandy kórdi bári de, shyraǵym, – dedi ájeı. Ǵa­syrdan asyp ketken qarııa soǵys jyldaryndaǵy tyldaǵy áıelder eńbegin osylaı túıindegen edi. Qulaǵy aýyr estıtin qarııany ári qaraı biz de mazalaı ber­medik. Qazir ilýde bireý bolmasa, Marpýǵa ájeı sekildi kóp jasaǵan analarymyz neken-saıaq. Mıllıondardyń qanyn jut­qan Uly Otan soǵysyndaǵy Je­ńiske tyldyń qosqan úlesi óz aldyna bir tóbe bolyp­ty. Kóz kórgenderdiń aıtýyn­sha da, muraǵat materıalda­ryn qara­ǵanda da soǵys jylda­ryn­daǵy aýyldyń sýreti uqsas keledi. Sharýashylyqtarda bronmen qalǵan egde kisiler nemese jasy jetpegen, buǵanasy qatpaǵan balalar bolmasa, erkek kindiktiniń barlyǵy maıdanǵa attanypty. Soǵystyń alǵashqy jyly-aq aýyldy dármensiz kúıge ushyratyp, «qara qaǵaz» kele bastaǵan. Qostanaı qalalyq ardagerler keńesi tóraǵasynyń orynbasary, oblysqa belgili ardager ustaz Begen Kópeshev aýyldasy Nursulý Joldasbaıqyzy ájemizdiń taǵdyryn kúrsine otyryp áńgimeleıdi. – Soǵys bastalǵanda joldasy Nurmaǵambet mektepte muǵalim eken. Maıdanǵa attanady da, Lenıngrad túbinde erlikpen qaza tabady. Nursulý sheshemiz bes jasar, úsh jasar, bir jasar úsh er balasymen, ata-enesimen qalady. «Qara qaǵazdy» aýyl aqsaqaldary alyp kele jatqanda, jamandyqty birden sezip, jas áıel jyndanyp kete jazdaǵan. Jas kelinniń qolyna bir úıli jan qarap qalady. Sheshemiz beldi bekem býyp, qysy-jazy ujymshardyń bitpeıtin tirligine jegiledi. Ishse tamaqqa, kıse kıimge jarymaı, tún qatyp jú­rip, Jeńisti qarsy alady. Aqyry barlyǵyn da jeńdi. Úsh balasyn azamat etip ósirdi, olardy oqytty. Úıli-barandy boldy. Eriniń shańyraǵyn qulatqan joq. О́zi júzge tolyp, ómirden ozdy, – deıdi Begen aǵa. Iá, soǵys jyldaryndaǵy áıel­­der taǵdyry da uqsas. Biriniń kúıeýi, biriniń baýyry, balasy, endi biriniń ákesi maıdanǵa ketti. Beı­netten ıyǵy ıile júrip, maı­dandaǵy er-azamattyń tilegin ti­­lep, «qara qaǵaz» alǵandary­nyń­ kózi jastan tyıylǵan joq. Surapyl jaýdyń betin qaıtaryp otyrǵan áskerlerdi kıindirgen de, azyqpen, tipti, oq-dárimen qamtamasyz etken tyl áıelderdiń arqasynda ýaqyttyń údesinen shyǵa bildi. Buryn úıden shyqpaǵan áıelder soqamen jer jyrtty, ógiz aıdady, traktor róline otyrdy. Soǵys bastalǵan soń kóp ótpeı-aq, 1941 jylǵy 7 shildede respýblıka Aýyl sharýa­shylyǵy halyq komıssarıaty men partııanyń ortalyq komı­teti «Áıelderdi traktor, kom­baın jáne mashına júrgizý jumys­taryna daıyndaý týraly» qaýly alady. Bulaı etpeske de amal joq edi. Er-azamat maıdanǵa attandy, al 1941-diń eginin jınaý kerek. Sol jyly oblysta 2882 áıel tehnıkada oqydy. О́ndiristen qol úzbeı júrip 1497 adam traktormen kombaınǵa daıyndaldy. Qostanaı oblystyq ardagerler keńesiniń bastamasymen 2000-shy jyldardan bas­tap, «Bozdaqtar» kitabynyń 6 tomy, «Olar Jeńispen oraldy» kitabynyń 18 tomy daıyndalǵan bolatyn. Bul kitaptyń aldyńǵysy maıdan dalasynan oralmaǵan bozdaqtardy túgendese, 18 tomǵa aýylǵa aman-esen oralǵan jaýyngerler tirkelgen eken. Oblystyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Kenjebek Úkınniń aıtýynsha, áli de osy kitapqa kirmeı qalǵan esimder tabylýda. Al Uly Jeńistiń 65 jyl­dyǵyna arnap, «Maıdan men tyl birligi» kitaby jáne «Qos­tanaılyqtar – tyl erleri. Jeke úles» atty kitaptar jaryq kór­di. Soǵys jyldaryndaǵy Qos­tanaı óńirindegi áıelder eńbegi kitaptarda kórinis tabady. Árıne, bul teńizge tamǵan tamshydaı ǵana dúnıe ekeninde daý joq. 1949 jyly Qazaqstan kom­partııasynyń IV sezinde «Soǵys jyldary kolhozdar men sovhozdar soǵystan burynǵy bes jylǵa qaraǵanda astyqty áldeqaıda kóp berdi. Astyq 30,8 mıllıon put, kartopty 14,4 mıllıon put, etti 15,8 mıllıon put, sútti 3 mıllıon put, júndi 176 myń put kóp tapsyrdy», dep atap kórsetiledi. Munyń barlyǵy da názik jandardyń synbaı, ıilmeı jasaǵan eńbeginiń arqasy bolatyn. Maıdandy syrttaı súıegen tyldaǵy áıelderdiń eshqaısysy da marapat suraǵan joq. Jeńisti muń men nala, qýanysh aralasqan jasy keýdesin jýyp qarsy aldy. Sodan keıin ómir súrýge, maıdanǵa ketip, qaıtpaǵan soldattyń balalaryn jetkizýge, shańyraǵyn qulatpaýǵa tyrysyp, taǵy da arpalysyp ketti. Arpalyspen ǵumyr da ótti. Názıra JÁRIMBETOVA, «Egemen Qazaqstan». QOSTANAI.