Qaryzdyń kókesi Portýgalııada
Ekonomıkalyq turaqsyzdyq tıtyqtatqan Eýropalyq Odaq (EO) elderi búginde bar keleńsizdik kinásin Grekııaǵa artyp, bul memlekette jaǵdaı ońalatyn bolsa, búkil kári qurlyqta «jumaq» ornaı qalatyndaı kóredi. Sóıtip, EO-nyń barlyq nazary Afınaǵa aýyp, mamandardyń aqyl-keńesi de, daǵdarystan qutqaratyn nesıe qarjy da osy elge quıylýda. О́kinishke oraı, EO-nyń ekonomıkasyn keri tartqan el bir ǵana Grekııa emes. Portýgalııanyń ekonomıkasyn turalatqan keleńsizdik Grekııadan da artyq bolmasa, kem bolmaı otyr. Portýgalııanyń memlekettik qaryzy IJО́ kóleminiń 124 paıyzyn quraıdy. Iá, memlekettik qaryz Grekııanyń memlekettik qaryzynan az. Alaıda, Portýgalııa úkimetiniń jıyntyq qaryzy búginde IJО́-niń 381 paıyzyn qurap otyr. Bul kórsetkish Grekııada IJО́-niń 286 paıyzyna teń. Iаǵnı Portýgalııanyń jıyntyq qaryzy Grekııanyń jalpy qaryzynan áldeqaıda asyp jyǵylady. Grekııany alańdatyp otyrǵan memlekettik qaryz kólemi bolsa, Portýgalııa ekonomıkasynyń barlyq salasy birdeı qaryzǵa belsheden batqan. Máselen, tek 2008 jyl men 2013 jyldar arasynda ǵana bul eldiń jıyntyq qaryzy 69 paıyzǵa ósip ketti. Qaryz salmaǵy ekonomıka ósiminen jyldam óspeý úshin tek qana memlekettik salanyń ózi fıskaldyq kórsetkishterin IJО́-niń 3,6 paıyzyna deıin jaqsartýy kerek. Portýgalııa ekonomıkasynyń qazirgi jaǵdaıynda, jekemenshik sektordaǵy qaryz problemasy shıelenisip turǵanda, bul mindetti sheshý tipti de múmkin emes. Mine, ekonomıkany qursaýlaǵan osyndaı keleńsizdik jaǵdaıynda nemis Býndestagy Portýgalııa úkimetiniń Halyqaralyq valıýta qorynyń (HVQ) qaryzyn merziminen buryn jabý jónindegi usynysyna jan-jaqty qoldaý kórsetkeni eriksiz tańqaldyrady. Onyń syry nede? Bul jerdegi basty sebep, nemister tarapynan Portýgalııadaǵy «qatal únem» sharalarynyń jemisti jumysyn kórsetý bolsa kerek. Sondyqtan, olar Portýgalııa úkimetine dál osy turǵydan barynsha kómek kórsete otyryp, «qatań únem» saıasatynyń nátıjeli bolatyndyǵyna Grekııa úkimetiniń kózin jetkizbek. Bul qadam Portýgalııa úshin de tıimdi. Sebebi, olar HVQ-nyń ózderi úshin óte qymbat nesıesin ashyq rynoktaǵy áldeqaıda arzan nesıemen qaıta qarjylandyrý múmkindigin aldy. Degenmen, bul mardymsyz tıimdilik Portýgalııa ekonomıkasynyń ońalyp ketýine kepildik bere almaıdy. Tipti, osy ádispen el ekonomıkasy 2013 jyldaǵydaı, aǵymdaǵy operasııalardyń esep-shotyndaǵy profısıtti 0,9 paıyz deńgeıinde ustap turǵan kúnniń ózinde, Portýgalııanyń qaryzdan tolyq qutylýy úshin 128 jyl kerek bolar edi. Eldiń ekonomıkalyq damýyna qolbaılaý bolyp otyrǵan máseleler bul elde jeterlik. Eýroaımaq elderi boıynsha Portýgalııada demografııalyq ósim óte tómen. Bul elde sońǵy jyldary bala týý deńgeıi eń qaýipti shekke deıin quldyrap ketti. Onyń ústine jumyssyzdyq saldarynan jastardyń shetelderge jappaı qonys aýdarýy jyldan-jylǵa artyp otyr. Portýgalııa jastarynyń jartysyna jýyǵy jumyssyz. Mine, osyndaı kúrdeli jaǵdaıda ekonomıkany kóteretin eńbekke qabiletti halyq sany kúrt kemip barady. Eńbek bırjalarynda úmitsiz kezekte turǵan jastardy jumyspen qamtý maqsatynda Portýgalııa úkimeti shuǵyl keshendi sharalardy júzege asyra almaıtyn bolsa, nesıe-qarjylyq jaǵdaı túzelgen kezdiń ózinde de bul eldiń ekonomıkasynyń gúldenip ketýi ekitalaı.Mıgranttar tasqyny
Ulybrıtanııanyń premer-mınıstri Devıd Kemeron Eýropalyq odaqtan keletin mıgranttar tasqynyn azaıtýǵa birneshe ret ýáde bergen edi. Alaıda, Anglııadan jaıly turmys izdegen mıgranttar sanyn azaıtýǵa D.Kemeron dármensiz bolyp shyqty. Sońǵy kezde Eýropalyq odaqtan aǵylǵan mıgranttar sany azaıýdyń ornyna eselep arta tústi. Eldiń ulttyq statıstıka qyzmetiniń málimeti boıynsha, ótken jyly Anglııaǵa Shyǵys Eýropadan keletin mıgranttar sany 23 paıyzǵa ósip, 900 myń adamdy quraǵan. Brıtan úkimeti 2015 jyly elge keletin mıgranttar sanyn jylyna 100 myń adamǵa deıin azaıtamyz degen ýádelerinen shyǵa almady. Bul elge Shyǵys Eýropadan keletin mıgranttar sany ǵana ósken joq, sonymen birge, Batys Eýropadan qonys aýdarýshylar sany da 10 paıyzǵa artty. «Brıtan úkimeti elge keletin mıgranttar sanyn azaıtý maqsatynda qoldan kelgenniń bárin jasaýda. Alaıda, Eýropalyq odaqtan keletin kóshi-qon tasqynyna tosqaýyl qoıatyn eshbir tıimdi shara qoldana almaı otyr», deıdi politics.co.uk portalynyń redaktory Ien Dant. Sarapshylardyń aıtýynsha, Ulybrıtanııaǵa keletin mıgranttar sanynyń artýyna, eń birinshi, bul eldegi eńbek naryǵyndaǵy qara jumysshylarǵa degen suranys, ekinshiden, memleket tarapynan kórsetiletin tegin áleýmettik jeńildikterdiń kóptigi sebep bolyp otyr. Anglııada barlyq dárejedegi medısınalyq qyzmet tegin. «Eger EO-dan keletin mıgranttar sany azaıatyn bolsa, bul elde az jalaqy tólenetin jumysty atqaratyn adam bolmaı qalýy múmkin. Jumys kúshiniń tapshylyǵynan jumys berýshiler jalaqyny eriksiz kóterýge májbúr bolady», deıdi saraptaý uıymynyń dırektory Devıd Gýdhart. Elge keletin mıgranttar sanyn qaıtken kúnde de azaıtýdy kóksegen premer-mınıstr Devıd Kemeron qoldanystaǵy kóshi-qon saıasatyn ózgertý jóninde jańa jospar usynyp otyr. Bul jospar boıynsha, mıgranttar úshin eldegi áleýmettik jeńildikterdi shektep, olar úshin aqyly medısına qyzmetin qoldanysqa engizbek. Degenmen, Ulybrıtanııa úshin de Eýropalyq odaq sheńberinde júrip-turý úderisteriniń erkindigine baılanysty taıaý bolashaqta mıgranttar tasqynyna tosqaýyl qoıý qıyn bolmaq.Alpaýyttar qatary 181 adamǵa artty
«Bireýge mal qaıǵy, bireýge jan qaıǵy» degendeı, jahandyq ekonomıka daǵdarystan bas kótere almaı jar basyna jaqyndasa da, álemdegi qaltaly alpaýyttardyń qylshyǵy qısaıar emes. «О́limdi jerde molda semirerdiń» keri kelip, jalpy daǵdarys jaǵdaıynda olardyń baılyǵy da eselene túskendeı. Amerıkalyq Forbes jýrnalynyń deregi boıynsha, álemdegi mıllıarderlerdiń qaryzy bir jyl ishinde, ıaǵnı 2014 jylǵy 6,4 trıllıon dollardan 2015 jyly 7,05 trıllıon dollarǵa deıin ósken kórinedi. Naýryz aıynyń basynda ataqty Forbes jýrnaly óziniń 2015 jylǵa arnalǵan dástúrli reıtıngin jarııalady. Jýrnaldyń deregi boıynsha, álemdegi mıllıarderlerdiń sany bıyl 1876 adamdy qurap, ótken jylǵy kórsetkishten 181 alpaýytqa artqan eken. Jahandyq alpaýyttar tizimin byltyrǵydaı taǵy da Bıll Geıts bastap otyr. Onyń baılyǵy ótken jylǵy deńgeıden 3,2 mıllıard AQSh dollaryna ósip, 79,2 mıllıard dollarǵa jetipti. Ekinshi orynǵa America Movil operatorynyń taǵy bir ıesi, meksıkalyq Karlos Slım shyqty. Onyń dáýleti 76,4 mıllıard dollardy qurady. Forbes jýrnaly keltirgen dástúrli tizimde bir jyl ishinde bas aınaldyratyn baılyqqa jetken Ýorren Baffet boldy. Ol óziniń Berkshire Hathaway ınvestısııalyq kompanııasy baǵasynyń eselep artýy nátıjesinde óziniń baılyǵyn 14,5 mıllıard dollardan 72,7 mıllıard dollarǵa deıin ósirgen. Forbes jýrnalynyń bıylǵy tiziminde álemdegi mıllıarderler qatary 290 adamǵa tolyǵypty, onyń ishinde Qytaıdan jańa 71 mıllıarder shyqqan eken. Mıllıarderler qataryndaǵy eń jasy Snapchat foto-messendjeriniń ıesi 24 jasar Evan Shpıgel bolyp otyr. Mıllıarderler qatary kóp el ádettegideı, AQSh bolsa, bir ǵana Kalıfornııa shtatynan 131 mıllıarder jýrnal tizimine kiripti. Sonymen birge, jýrnal tiziminen Reseı boıynsha 88 mıllıarder oryn alypty. Bul eldegi birinshi alpaýyt, baılyǵy 14,8 mıllıard dollarǵa jetken «Interros» tobynyń ıesi Vladımır Potanın bolsa, ekinshi oryndy baılyǵy 14,7 mıllıard dollardy quraǵan «Alfa-grýpp» kompanııasynyń basshysy Mıhaıl Frıdman, úshinshi oryndy baılyǵy 14,5 mıllıard dollarǵa jetken Alısher Ýsmanov ıelendi. Daıyndaǵan Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan».