Ańdasańyz, kónekóz qarııalar táýbeshil keledi. Táýelsiz Qazaqstannyń búgingi kelbetine tamsanyp, erteńine úlken úmitpen qaraıdy. Urpaǵyn el men jerdi súıýge tárbıeleıdi, eńbekke baýlıdy. О́ıtkeni, olar surapyl soǵystyń zulmatyn kórgen. Naǵyz qıyndyqtyń qandaı bolatynyn jan-júregimen sezingen. Biri jaýdy jeńip elge oralsa, endi biri jeńisti jaqyndatý úshin tylda jumys istegen. Áıken Jaılaýbekqyzy da mine, sol tyl eńbekkerleriniń biri. 1942 jyly ákesi soǵysqa attanǵanda ol nebári 6 jasta ǵana edi.
Alty jas degen búginginiń kózimen baǵdarlasańyz – oıyn balasy. Al sonaý qyrqynshy jyldary ájeptáýir eńbek kúshi sanalatyn. Almaty oblysynyń burynǵy Shelek aýdany Babatoǵan óńirinde ómirgen kelgen qyzdyń balalyq shaǵy asa qyzyqty bolǵan joq. Qarshadaı Áıken anasymen birge bıdaı oraǵyna shyqty. Úlkenderdiń orǵan bıdaıyn balalar baýlaıtyn. Sosyn jınalǵan astyq ógiz arbaǵa tıelip, qyrmanǵa jetkiziledi. Kóktemde jer atsoqamen jyrtylady. Bir bala atqa minse, ekinshi bala soqany basyp otyrady.
Qysqasy, balalardyń qyzmeti eresekterdiń eńbeginen esh kem emes.
Áıken apanyń esinde kúni búginge deıin erekshe saqtalǵan bir sharýa – balalardyń kúrish alqabyn belýarynan sý keshe júrip taptaýy edi. Mundaı jaǵdaıda daqylǵa zııan kelmeıdi, biraq qyltııa bastaǵan aramshópter joıylady. Al jetkinshekterdiń densaýlyǵy she? Árıne, ol kezde muny oılaýǵa eshkimniń murshasy bolǵan joq. Qazir aıaǵy syrqyrap qoıa bergende, keıýananyń esine baıaǵy kúrish alqaby orala beretini mine, sondyqtan.
Endi osy jerde tarıhı derekterge júginýdi jón kórdik. О́ıtkeni, surapyl jyldardan jetken málimetter tyl eńbekkerleriniń ólsheýsiz eńbegin áıgileıdi. 1939 jylǵy sanaqpen salystyrǵanda, 1942 jyly Qazaqstanda aýyl sharýashylyǵy eńbekshileriniń sany 600 myń adamǵa azaıyp ketken. Demek, osynsha adam birer jyldyń ishinde soǵysqa attandy. Olardyń ornyn qarııalar men áıelder jáne balalar basty. Al 1944 jylǵy derek tipti qorqynyshty, qolhozdaǵy eńbekke jaramdy erlerdiń sandyq úlesi 20%, áıelder – 58%, jasóspirimder 22% bolǵan. 8 Naýryz qarsańynda ardaqty anany quttyqtaı barǵanymyzda ótken jyldardy esine túsirdi.
– 1944 jyly men úshin asa qýanyshty bir oqıǵa boldy. Ákem jaralanyp, maıdannan oraldy. Kóp uzamaı eńbek maıdanyna aralasty. Ákem kolhozdyń sıyryn baǵyp, anam saýynshy boldy, men buzaý baqtym. Biz ózimiz salyp alǵan eki bólmeli soqpa tamda turatynbyz. Bir kúni bizdiń úıimizge kolhoz basshylary bir ázerbaıjan otbasyn kóshirip ákeldi. Sóıtsek, jalǵyz biz emes, kolhozdaǵy 15 úıdiń árqaısysyna bir-birden baýyrlas ázerbaıjan ultynyń otbasylary ákelingen eken. Sóıtip, eki birdeı otbasy eki aýyz úıde bir jyl turdyq. Biz olardy jatsynbadyq. Olar bizdi bótensimedi. Sondaǵy adamdardyń peıili qandaı keń edi, – dep oıǵa shomady kónekóz keıýana.
Keıin Áıken apany taǵdyr Saǵynysh Esbergenov syndy eńbekqor azamatpen jolyqtyrdy. Saqańnyń japan daladan qazyq qaǵyp, bolashaq sovhozdyń irgesin qalaǵany, ony 30 jyl basqarǵany jáne búkil Keńes Odaǵyna tanymal keńshar deńgeıine jetkizgeni óz aldyna bólek áńgime.
Merekege oraı, aıtar tilegin bilmek bolyp edik: «Seksenge tolǵan ananyń bar tilegi eldiń amandyǵy ǵoı. Táńirim táýelsizdigimizdi baıandy etsin. Men keıde soǵys jyldarynyń qyzy edik dep otyram. Alla ondaı soǵysty keıingi urpaqqa kórsetpesin. Ul uldaı, qyz qyzdaı ómir keshsin» dep oıyn túıindedi.
Búginde Áıken apanyń ótkenge ókinishi joq. Eńbegi elendi, eńbek ozaty atandy. Qaı jumysty qolǵa alsa da, bar yqylas-peıilimen kirisetin. Sol qaısarlyǵynyń jemisindeı bolyp, keýdesinde medaldary jarqyraıdy.
Qudaıdyń bergen 8 balasynan 17 nemere, 11 shóbere súıdi. Tileýi – urpaǵynyń amandyǵy men eliniń tynyshtyǵy. «Bizderdi eńbek eseıtken, biz balalyq degenniń ne ekenin bilmeı óstik. Sender beıbit ómir, tynysh zamannyń qadirin bilińder!» degendi urpaǵyna ósıet etýden sharshaǵan emes. «Qarty bar úıdiń qazynasy bar» degen sóz osyndaıda aıtylatyn shyǵar, sirá.
Esimbaı JÁKENULY,
ALMATY.