Jaqynda qazaqtyń ǵana emes, ıisi túrkiniń kıeli rýhanı astanasy Túrkistan qalasynda qazirgi kezdegi tildik aýdarma máselesine qatysty «Ádebı aýdarmanyń mańyzy men mindetteri» atty semınar ótti. Is-sharany Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti (HQTÝ) men Túrkitildes elderdiń Parlamenttik assambleıasy (TúrkPA) birlese uıymdastyrdy.
Barshaǵa aıan, HQTÝ men TúrkPA Elbasymyz Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı bastamasymen dúnıege kelgen jáne olar qazirgi kezde túrki yntymaqtastyǵy ınstıtýttarynyń qatarynan ózderine laıyqty oryndaryn alǵan.
Aýdarmaǵa qatysty máseleniń kóterilýine Prezıdent N.Nazarbaevtyń 2014 jyly 5 maýsymda Túrkııanyń Bodrým qalasynda ótken túrkitildes memleketter basshylarynyń tórtinshi sammıtinde túrkitildes elderdegi buqaralyq aqparat quraldaryn nyǵaıtý jáne ortaq medıa resýrs qurýdy kózdegen qadamdar jasaý jónindegi usynysy túrtki boldy.
Túrkitildes elderdiń Parlamenttik assambleıasy Memleket basshysynyń usynysyn qoldap, onyń iske asýyna qatysty tıisti is-sharalar uıymdastyrýda. Atap aıtqanda, TúrkPA-nyń Áleýmettik, mádenı jáne gýmanıtarlyq komıssııasy óziniń 2014 jyly Bishkekte jáne Bakýde ótken eki jınalysynda bir túrki tilinen ekinshi bir túrki tiline kásibı tárjime jasaı alatyn aýdarmashylardy ázirleý jóninde usynystar engizdi. Sebebi, kásibı aýdarmashylarsyz túrkitildes elder arasynda qaı salada bolsa da aqparat aǵymyn ulǵaıtyp, elderimizdiń aqparattyq derbestigin nyǵaıtý múmkin emes. TúrkPA men HQTÝ arasyndaǵy 2014 jyly qyrkúıek aıynda qol qoıylǵan Túsinistik memorandýmy da osy máselelerdi qamtıdy.
Qoryta aıtqanda, shet tilin úzdik meńgergen kásibı tárjimeshiler ınstıtýtynsyz qazaq tildi aqparattyq keńistik syrtqy aqparattyq kózderdi túrlendire almaıdy, qazaqtildi BAQ-tardyń mazmuny (kontenti) baıymaıdy, ekonomıkanyń, ónerkásiptiń, ǵylym, bilim men mádenıettiń qaı salasynyń bolsa da qazirgi zamana kóshinen qalmaı júrýi qıynǵa soǵady.
Tilge tıek bolyp otyrǵan semınarǵa qatysýshylar aýdarma isin qalaı jáne qaıtip ǵylymı jolǵa salý máselelerin talqylady. Is-sharaǵa tóraǵalyq (moderator) etken HQTÝ prezıdenti Ýálıhan Ábdibekov ýnıversıtettiń aýdarma salasyn jetildirýdi kózdegen qadamdaryna keńinen toqtalyp ótti.
Elimizdegi aýdarma salasynyń túıtkildi tustaryna sholý júrgizip, kólemdi baıandama jasaǵan Parlament Májilisiniń depýtaty, TúrkPA múshesi, jazýshy Aldan Smaıyl aýdarma máselelerinde «isten góri oı kóp» bolyp otyrǵandyǵyn aıta kele: «Qazir osy salanyń talapqa saı bolmaýynyń saldarynan bir elden ekinshi eldiń BAQ arqyly tikeleı aqparat alýy múmkin bolmaı otyr. Máselen, Qazaqstanda otyryp Túrkııa, Ázerbaıjan, t.b. memleketterde bolyp jatqan oqıǵalar jaıly Reseı arqyly ǵana bilýdemiz», dedi.
Depýtat óz sózinde elimizde shet tilderinen qazaq tiline tikeleı aýdaratyn mamandar daıarlaý isiniń jeke sala retinde qarala qoımaǵanyn, sonyń saldarynan aǵylshyn tilinen qazaq tiline nemese túrik tilinen qazaq tiline, qazaq tilinen ázerbaıjan jáne basqa tilderge aýdarýǵa mamandanǵan tárjimeshilerdi tabýdyń qıyn sharýa ekenin atap kórsetti. Sonymen qatar, baıandamashy qazirgi kezde orys tilinen qazaq, qazaq tilinen orys tiline erkin aýdaratyndardy jolyqtyrýdyń da kúrdelenip bara jatqanyna kópshilik nazaryn aýdardy.
Aýdarmanyń dereý qolǵa alynýǵa tıisti ózekti jeti salasyn egjeı-tegjeıli aıtyp ótken A.Smaıyl HQTÝ-de jáne basqa joǵary oqý oryndarynda aýdarma bólimderin ashý jónindegi usynystardy qoldaıtynyn, úzdik tárjimeden onlaın saıystardyń, aýdarma isine qatysty semınar jáne basqa is-sharalardyń uıymdastyrylǵanyn qalaıtynyn bildirdi.
HQTÝ Damý jáne qarjylandyrý isi jónindegi vıse-prezıdenti Mustafa Nursoı Túrkııada aýdarma salasynyń damý úderisteri jaıly keńinen áńgimelep berdi. Túrkııada aýdarma isi 1980-jyldardan bastap ǵylymı jolǵa qoıylǵan eken.
Al TúrkPA bas hatshysy Jandos Asanov óz sózinde: «Qazirgi kezde aqparattyq táýelsizdik jaıly kóp aıtylyp júr. Sonda aıtylmaı júrgen bir másele bar. Ol – biz jalǵyz ǵana syrtqy aqparat kózine táýeldimiz, endi olardy túrlendirýimiz kerek. Ol úshin shet tilderin bilýmen qatar, kásibı deńgeıde aýdara alatyn halge jetý qajet», dedi. J.Asanov qazaq tildi jýrnalısterdiń shet tilderin erkin meńgerýi elimizdiń aqparattyq derbestigin nyǵaıtady degendi basa aıtty.
Baıandamalar tyńdalyp bitken soń, HQTÝ-diń kishi zalyna jınalǵan ǵalymdar, oqytýshylar jáne stýdentter ózara emin-erkin áńgimelesti. Sol ýaqytta zaldan qoıylǵan «Elimizde jaqsy aýdarmashylardy sózdik jazýǵa jumyldyryp jatqan jobalar bar ma?» degen saýalǵa tushymdy jaýap tabylmady.
Osylaısha, Túrkistanda ótken is-shara elimizdegi aýdarma isiniń problematıkasyn ájeptáýir sıpattap bere aldy deýge bolady. Eger, osy sharýada nátıjeli qadamdar jasalsa, eń áýeli qazaqtildi aqparattyq keńistiktiń túrlenýine, sondaı-aq, basqa salalardyń da mazmundyq jaǵynan tolysýyna qomaqty úles qosylar edi.
Qulbek ERGО́BEK,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor.