Rýhanı kelisim – Qazaqstan qoǵamy turaqtylyǵynyń irgetasy

2015 jyl táýelsiz memleketimiz – Qazaqstan Respýblıkasynyń jylnamasyna jarqyn betterimen eneri anyq. Bıylǵy jyl Qazaqstan halqy Assambleıasynyń jáne eli­miz Konstıtýsııasynyń 20 jyl­dyǵy, Uly Otan soǵysyndaǵy jeńis­tiń 70 jyldyǵy jáne Qazaq handy­ǵynyń 550 jyldyǵy tárizdi tarı­hymyzdaǵy irgeli oqıǵalardy merekeleýmen tuspa-tus kelip otyr. Biz qazirgi kúnde osyndaı aıtýly oqıǵalar qatarymen kemel­­dengen bıylǵy jyldyń elimiz­di Máńgilik Elge aınaldyrý maq­satynda qolǵa alynyp otyr­ǵan batyl jobalar men baǵdar­la­malardyń sátti iske asqan jylyna aınalǵanyna kýá bolyp otyrmyz. Qazaqstannyń táýelsiz memleket retinde qalyptasýy elimizde jyl saıyn 18 qazanda dástúrli túrde atalyp ótetin Rýhanı kelisim kúnimen de tikeleı baılanysta kórinis tabady. 1992 jylǵy qazan aıynda Almaty qalasynda Rýhanı kelisimniń birinshi kongresin ótkizýde Elbasynyń róli erekshe. Atalǵan kongreske qatysqan tanymal dinı jáne qoǵam qaıratkerleri osy kúndi adamdar arasyndaǵy ózara túsinistikke qol jetkizý jáne bitimgershilikti izdeý kúni retinde bekitýdi usynǵan bolatyn. Eger ótkenimizge oı júgirter bolsaq, onda alǵashqy Búkilálemdik rýhanı kelisim kongresi 1893 jyly AQSh-tyń Chıkago qalasynda ótkenin kórer edik. Tek araǵa ǵasyr salyp osynaý izgi bastama qazaq jerinde naqty iske asa aldy. Ulybrıtanııa, Germanııa, AQSh, Reseı, Avstrııa, Italııa, Shveı­sarııa, Úndistan jáne basqa da elderden kelgen Almatydaǵy Rýhanı kelisimniń birinshi kongresine qatysýshylar óz manıfesinde 18 qazandy Rýhanı kelisim kúni re­tinde atap ótý bastamasyn kóterdi. Rýhanı kelisim kúni elordamyz Astana qalasynda 1997 jy­ly alǵashqy ret keń kólemde atalyp ótip, ol ózimen birge qaıy­rymdylyq isterge qolǵanat bolýdyń jańa mıssııasyn alyp keldi. Izgilik pen meıirimdilikke jol salǵan osynaý bastama búkil el kóleminde jalǵasyn tapty. Osy oraıda 2010 jyly Astana qalasynda ótken Rýhanı kelisim kúninde Búkilálemdik rýhanı mádenıet forýmynyń ashylý sharasy ótkenin jáne oǵan álemniń 70 elinen delegattar qatysqanyn aıta ketý kerek. Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Na­zarbaev forýmǵa qatysýshylar men meımandar aldynda sóılegen sózinde óz oıyn: «Beıbitshilikke, kelisim men ádildikke umtylý kez kelgen halyqtyń rýhanı mádenıetiniń negizin quraıdy. Osy turǵydan alǵanda, kópultty qazaqstandyq mádenıettiń rýhanı bastaýlaryn nyǵaıta túsý bizdiń memlekettik saıasatymyzdyń mańyzdy bóligi bolyp tabylady. Qazaqstanda jyl saıyn Rýhanı kelisim kúni atalyp ótedi. Elordamyz Astana qalasy Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleri sezi ótetin orynǵa aınaldy... Búgingi kúnde túrli etnostyq jáne dinı erekshelikterge ıe adamdardy biriktirýge qabiletti rýhanı qundylyqtardy ornyqtyrý álemniń ártúrli elderiniń dinı kóshbasshylary, ǵalymdary, mádenıet pen óner qaıratkerleri tarapynan únemi nazar aýdarýdy jáne kúsh-jigerdi qajet etedi», – dep túıindegen bolatyn. Sondyqtan, aldaǵy Rýhanı kelisim kúni qarsańynda onyń bizdiń qoǵamdaǵy orny men mánine kezekti ret oı júgirtip qoıýdyń mańyzy zor dep bilemin. Qazaqstan Respýblıkasy – bul Eýrazııa qurlyǵy men Uly Jibek jolynyń ortalyǵy, ár­túr­li órkenıetter men rýhanı máde­nıetterdiń toǵysqan jeri. Týǵan jerdiń tarıhyn taný osy jerdegi arheologııalyq jádigerlerdi, jazbasha tarıhı qujattardy jáne san ǵasyrlardan beri halyqpen jasasyp kele jatqan ápsanalar men ańyzdardy bilýge umtyldyrady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev 1992 jyly ótken Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıasynyń 47-sessııasynda: «Biz Azııada erekshe tańǵaldyrar jerde ómir súremiz. Álemniń barlyq jetekshi dinderi – ıýdaızm, býddızm, hrıstıandyq, ıslam – bizdiń qurlyǵymyzdyń qasıetti jerlerinde bastaý aldy... Men bizdiń barlyǵymyzǵa bolashaq syn-tegeýrinderge beıimdelýdiń ońtaıly joldaryn izdestirýde, adamzat aldynda ýaqyt ótken sa­ıyn ózektiligi artyp kele jatqan birtutas ortada ómir súrýdiń jańa negizderin qalyptastyrýda ujymdasýymyz qajet ekendigine senimdimin», – degen bolatyn. Elba­symyzdyń osynaý ataly pikiri­niń ózektiligi qazirgi kúnde qaıta jańǵyryp otyr. О́rkenıettiń rýhanı áleýetine nemquraıly qaraý búgingi álemdegi jahandyq deńgeıdegi rýhanı jáne adamgershilik daǵdarystarǵa alyp kelip otyrǵany barlyǵymyzǵa aıan. Osynaý úderis adamnyń óziniń ulttyq tamyrynan, tarıhy­nan jáne adamzatty san ǵa­syrlar boıy uıytyp kelgen Beı­bit­shilik, Kelisim, Meıirim­dilik, Qaıy­rymdylyq jáne Ja­na­shyrlyq tárizdi qundylyqtardan boı alys­tatýmen qatar kórinis tabýda. Jahandyq deńgeıdegi osyndaı kúrdeli jaǵdaıda Elbasymyz rýhanı kelisim – biz ózimizdiń jańa tarıhymyzda ekonomıka, ıntegrasııa, jańǵyrtý jáne osy tárizdi basqa da elimiz úshin asa mańyzdy basymdyqtarmen bir qatarda mán berýimiz tıis bolatyn qundylyqtardyń biri degen óte mańyzdy oıdy ortaǵa saldy. Qazaqstan halqynyń dástúrli mádenıetine jáne qazaq halqynyń bolmysyndaǵy san ǵasyrlardan beri jasasyp kele jatqan etı­kalyq kodeksten bastaý alatyn rýhanı murattarǵa tuǵyrlanatyn negizder bizdiń elimizde qaıta tynys ala bastady. Sondyqtan basqa ıdeıalar men kózqarastarǵa tózimdilik tanytýdan, ártúrli dinder men etnos ókilderiniń dástúrli rýhanı-adamgershilik jáne mádenı qundylyqtardy uqyp­ty­lyqpen qabyldaýynan kóri­nis tabatyn halqymyzdyń dili men rýhynyń ashyqtyǵy búgingi Qazaq­stan qoǵamyndaǵy rýhanı kelisim­niń tuǵyry bolyp tabylatyny sózsiz. Shynynda da, etnosaralyq jáne konfessııaaralyq kelisim osyn­daı qysqa merzim aralyǵynda saıası, ekonomıkalyq jáne áleý­met­tik-mádenı salalarda aýqym­dy ózgerister jasaýǵa múm­kin­dik berdi. Osy rette, bizdiń memleketimizdiń jańa tarıhy túrli mádenıetter men dinderdiń beıbit qatar ómir súre alatyndyǵyna ǵana emes, sondaı-aq olardyń qoǵamnyń damýyna oń yqpal ete alǵandyǵyna shynaıy dálel bolǵandyǵyn atap ótken jón. Qazaqstanda jasaqtalǵan memleket pen dinı birlestikterdiń ózara qatynas modeli dindarlardyń quqyqtary men bostandyqtaryn syılaýǵa, ózara túsinistikke qol jetkizýge jáne áriptestik qaty­nastar ornatýǵa negizdelgen. Eli­mizde ar-ojdan, dinı senim bostan­dyǵyn jáne oı erkindigin qamta­masyz etý úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan. Memlekettiń din salasyndaǵy úılestirilgen ári pármendi saıa­sa­tynyń nátıjesinde, dinı jáne etnomádenı birlestikterdiń rýhanı kelisimge qosqan úlesteriniń arqasynda bizdiń elimizde etnostyq jáne dinı negizdegi shıelenisterdiń jolyna berik tosqaýyl qoıý qamtamasyz etildi. Elimizdiń Konstıtýsııasynda Qazaqstan Respýblıkasy din memleketten bólingen zaıyrly memleket ekendigi naqty aıqyndalǵan. Degenmen, memlekettiń dinge qatynasy týraly aıtqanda, din sa­lasyndaǵy ózekti máseleler mem­leket tarapynan tys qalmaı­tyn­dyǵyn atap ótken jón. Qazaqstan qoǵamynda berik ornyqqan rýhanı kelisim halqy­myzdyń mádenı jáne rýhanı ómiriniń damýyndaǵy hana­fı baǵytyndaǵy ıslam men pravo­slavıelik hrıstandyqtyń tarıhı rólin moıyndaýǵa, sondaı-aq, Qazaqstan halqynyń rýhanı mu­ra­symen úılesetin ózge de dinderdi syılaýǵa úndeıdi. Qazirgi tańda elimizdegi dinı birlestikter tarapynan qaıy­rym­dylyq kómekter kórsetý, otba­sylyq qundylyqtardy ny­ǵaıtý, qylmystyń aldyn alý sekil­di kóptegen mańyzdy áleýmettik jobalar iske asyrylýda. Búgingi tańda Qazaqstannyń etnos­aralyq jáne konfessııa­ara­lyq kelisimdi nyǵaıtýda qol jetkizgen biregeı tájirıbesi álem­dik qoǵamdastyqtyń sura­ny­syna kún ótken saıyn ıe bola túsýde. Búgingi tańda álem kartasynda elordamyz Astana qalasy – Álem­dik jáne dástúrli dinder lıder­leriniń sezin shaqyrý jónin­degi Elbasynyń mańyzdy bastamasy iske asyrylyp otyrǵan mádenıetaralyq jáne dinaralyq únqatysý ortalyǵy retinde tanylýda. Álem elderiniń dinbasylary men saıası lıderleri Eýrazııa júregindegi qazaq jerinde rýhanı kelisim negizi qalanyp, dinder únqatysýy shyn máninde júzege asqandyǵy jóninde ortaq pikirdi ustanady. Ústimizdegi jylǵy 10 maýsymda ótken Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń V sezinde sóılegen sózinde Birikken Ulttar Uıymynyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn álem halyqtary arasynda beıbitshilik pen kelisimge qol jetkizý maqsatynda saıası jáne dinı lıderler arasyndaǵy ún­qatysýdy damytýdaǵy Qazaq­stan Prezıdentiniń lıderlik qasıetin erekshe atap ótti. 2003 jyldan bastap búgingi kúnge deıingi aralyqta bizdiń eli­mizde Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń bes sezi ótkendigi belgili. Bul sezder órkenıetter, mádenıetter men dinderdiń jahandyq únqatysýy týraly ıdeıa­lardy iske asyrýǵa álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń suhbatqa túsý nıeti eleýli úles qosatyndyǵynyń aıǵaǵyna aınaldy. Osy turǵydan alǵanda, Astana sezi ǵalamdyq deńgeıde rýhanı únqatysýǵa tyń serpin berip, qazirgi kúnde qarqyndy jumys istep otyrǵan О́rkenıetter alıansy, Áýlıe Edjıdııa qoǵa­my, Dohadaǵy dinaralyq únqa­tysý konferensııasy, Mekke halyq­aralyq musylman konferensııa­sy, Madrıd halyqaralyq forý­my jáne basqa da únqatysý alań­darynyń qurylýyna sebep boldy dep tolyq senimmen aıta alamyz. Dinı lıderler sezin ótkizý arqyly jahandyq deńgeıde rýhanı kelisimdi qamtamasyz etý­degi Qazaqstannyń jáne onyń kósh­basshysynyń rólin Úndistannyń asa kórnekti jazýshysy jáne qoǵam qaıratkeri Rabındrant Tagordyń árbir ult ózinde bar jaqsylyqty jalpynyń ıgiligi etýi tıis degen sózderimen bildirýge bolady. Asyl rýh – ult baılyǵy, al onyń jetistigi – birjaqty je­ke múddelerdi jeńe otyryp, álem elderin rýhanı kelisimdi asqaq­tatýǵa shaqyrý bolyp tabylady. Qazaqstanda zamanaýı memle­kettiliktiń qalyptasý tarıhy áýel bastan-aq damý jolymyzdyń durys tańdalǵanyn kórsetedi. Bul bizdiń memlekettiligimizdiń tuǵyry retinde anyqtalǵan saıa­sı turaqtylyqty, ultaralyq já­ne konfessııaaralyq kelisimdi, áleýeti kúshti ekonomıkany qalyptastyrý maqsatyn ustanǵan Elbasynyń saıası kóregendiginiń arqasy ekendigine senimdimin. Men joǵaryda aıtyp otyrǵan oılar jelisinde Rýhanı kelisim kúnin rýhanı-adamgershilik qun­dylyqtardy oı eleginen ótkize otyryp, osy negizde jańa etıkalyq basymdyqtardy qalyptastyrý kúni degen bolar edim. О́ıtkeni, ulttyń rýhanı-mádenı damýyna qolǵabys etetin jańa dástúrlerge qoldaý kórsetý jáne ornyqtyrý arqyly biz jalpy adamgershilik qundylyqtardyń kókjıegin uzarta túsemiz. Biz osy arqyly Qazaqstannyń jańa ǵasyrda beıbitshilik pen qaýipsizdik aýmaǵy retinde damý bolashaǵyna shekteýsiz keńistik ashatynymyzǵa kámil senimdimin. Arystanbek MUHAMEDIULY, Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstri.