Sabaqtastyq

Zergerlik – qazaqtyń ózimen birge jaratylǵan julyn tutasy ispetti. Ǵasyrlar boıy jer ústinde jınaǵan rýhanı nárin boıyna tynbaı sińirýmen búginge jetken jandy kletkasy, jumbaǵyn asha qoımaıtyn genetıkalyq kody sııaqty. Usaq jasalyp, jińishke bolyp sozylsa da shashtaı berik, názik te nerv talshyqtaryndaı asa sezimtal, ózimiz de ózgeler de jalyqpaı kóretin, túısikpen tanylýǵa tıis bekzat ta qudiretti óner. Biz ǵumyr keshken eki ǵasyr toǵysynyń ary jaq-beri jaǵyn­daǵy óner keńistigine kún salyp qara­ǵanda zerger-usta aýylynan áýeli Dárkembaı Shoqparov, Qalqaman Tileýhanov  kóriner-di. Artynsha Serjan Bashırov, Nadyrbek Jırenshıev, Úsen Seıdalıev, Estaı Dáýbaev boı kórsetip, zerger Berik Álibaı menmundalar endi. Olardyń shyǵarmashylyǵy ǵasyrlar ǵana emes, eki zamannyń almasý kezine dóp kelip, nátıjesinde qat-qabat ózgeristerdi bastan keshti. Qazaqtyń qoldanbaly sándik ónerine jańa sıpat berip, sýretshiler sekildi zergerler de kórme ashyp, kópshiliktiń aldyna ózge bir qyrlarymen shyǵatyn boldy. Ádette, zergerdiń ashqan kórmesine  kelgen eldiń kóz aldynan «sáýkele, syrǵa, alqa, óńirjıek, boıtumar, bilezik, júzik, qapsyrma, sholpy» atalyp, «kezdik, qanjar, qylysh, gúrzi, aıbalta, qamshy» bolyp,  tizilip ótetin halqymyzdyń áshekeı buıymy men bes qarýynyń janynda sarań ǵana «kúmis, aqyq, jaqut, sirkeleý, qalyptaý» deıtin jazýlar bolady. Buıymnyń kúrdeliligine qaraı «agat, perýza, zúbárjat, marjan, halsedon» dep jalǵasýy múmkin. «Quıma, soǵý, oımysh, shıratpa, qaralaý» tárizdi sıpat alýy kádik. Kórermen oqyp turýǵa erinetin osy bir tyrnaqshanyń ishine qamalǵan sózderdiń jaratylysyn ashyp-jaryp, aqtaryp kórseńiz – surapyl eńbek, kóz maıyn taýysqan beınet, janǵan ot, gúrildeı basylǵan kórik, jiptikteı jalyny aýany jara janǵan gorelka janarǵy, tóske soǵylǵan  balǵa úni buıyǵyp jatar edi. Zeıinimizdi sala  tússek, baıyrǵy tásil túkpirleı tanyla ma? Ismer shirkin qolyndaǵysyn qalaı baspalady, qalaı qalyptady? Metall men tasty qandaı jaǵdaıda týystyrypty, almas pen aqyqty qaıtip tabys­tyrypty? Bylǵarysyn bolatyna, súıegin súńgisine sińistirgen eken. Jez ben jaqut, mys pen marjan, múıiz ben melhıor bir ǵana buıymnyń mańdaıyna toptastyrylypty. Qandaı jaǵdaıda? «Totyqtady»,  «altyndady» dep jazǵan eken, «joný», «búrshikteý», «lajylaý», «baǵdarlaý» degen eken, mánisi ne? Zaman ózgerdi. Alys-beris, barys-kelis ulǵaıǵan eken, ózge jurtpen tájirıbe almasyp jatqan tusta kórkem kelisimniń máni nede? Egeýi jetken, óńdelip bitken, qylysh pen qyndaı birigip-kirigip ketken bútin bir álemniń qalaı dúnıege kelgeni párýaıymyzǵa kelmeıtini nesi? Áıtpese, sýretshi-zerger Berik  Álibaıdyń bolmysy – eń áýeli osy bir  bilgenin ishine búgip jatqan sózderdiń maǵynasymen, suraqtardyń jaýabymen, zergerdiń usta-dúkeninde jabýly qalǵan qareketpen ashylýy kerek edi ǵoı? Bul kúnderi jalpynyń sóıleý mánerinde joq, jalqy usta-zergerlerdiń ǵana til-kómeıindegi qazaqy ataýlar men teńeýler, is-qımyldyń mán-maǵynasyn tolyq ta shúbásiz ashatyn oralymdardyń saqtalyp qalǵanymen, qasıetti sóz ónerimen ajyraǵasyz shyrmalyp jatqanymen baǵalansa kerek. Kúrdeli zerger bolmysynyń árbir kezeńi, kezekti bir kúmis buıymynyń jasalyp bitýi, ashqan kórmesiniń nátıjesi – ataq-dańq, aqsha-mansap, altynnyń býynan buryn rýhanı qýanysh, ón boıdy jaılap-býnap qalatyn Táńir darytqan daryn, shyǵarmashylyq shattyǵy ekeni anyq. Kúmis demekshi, qazaq – kúmistiń narqy altynnan arzan bola tura tirshiligine aıny­mas serik etip, qaster tutqan halyq. Úı­degi qyz balasynyń ónboıyn kúmis­telgen áshekeımen ádiptegeni óz aldyna, túzdegi jylqy balasynyń basyndaǵy júgennen tartyp, quıysqanǵa deıingi er-turmanyndaǵy qaıys bitkendi kúmispen kómkerip-aq baqty. «Qaqtaǵan aq kúmisteı keń mań­daıly» dep ǵazalyna qosyp, súıgenine án qylyp arnady. Kúmistiń tazalyq qasıeti, emdik sıpatyna qarap sábıin kúmis teńgeli sýǵa shomyldyrdy. Saýsaǵynda júzigi, bileginde bilezigi bardan qymyz ishkendi qosh kórdi. Kóziniń kórýi nasharlaı bastaǵan qarııalar usta-zergerdiń dúkenine baryp qaınaǵan kúmistiń jarqylymen, san alýan sáýlesimen janaryn emdedi. Tipti, kúlkisin de sol bir aq tústi metalǵa aparyp shenedi emes pe? Kúmis – myń gradýsqa taıaý qyzýda balqyp, eki myń gradýstan óte qaınar edi. Qaınaǵan soń aldyn ala daıyndalǵan qalypqa quıyla, qaıta sýıtyn. Sodan, qalyptalyp, tıesili qalyńdyqqa jetkizile taptalyp, ıile-búktelip, sozyla dóńestep, hám shuńǵyldanyp, simsýirden sym bolyp sýyrylyp, birese oń shıratylyp, birese qarsy shıratylyp, «qustańdaı» órnekke aınalyp, keregine, buıymnyń sıpatyna qaraı, bolashaq áshekeıdiń beıimine oraı shyǵarmashylyq sıqyryna enip, túrli kólem tabatyn. Odan soń, betine kesheden jetken iskenje, qaıshy, túrtpe, tisteýik, ara, bastyrǵy, bezeýish, qysqash, shymshýyr, jonǵy, qýystumsyq, egeý, qalyp, shar qalyp dep keletin saımandarmen hám búgingi elektr qýatymen jumys isteıtin alýan túrli quraldarmen syzý,  syǵymdaý, beder túsirý, joný, sý júrgizý, naqysh salý, japsyrý, kesý, (kúmisti shapqanda, egel­gende túsken untaǵyna deıin jaratyp, janar­ǵymen balqytyp, úlkendi kishili, doma­laq-túıirshik, usaq búrshikterge aınaldyryp keıde óz týy­sy, keıde ózge metall plastınaǵa «sirkelep-búrshiktep») dánekerleý úderisi júrer edi. Qyshqylmen oımyshtalyp, maıda qyshyrly egeýmen egelip, naýysqymen ysqylanyp, kıizben tazalanyp,  shúberekpen súrtilip, kereginshe  jaltyrap, sheberdiń qolynan uzap shyǵar-dy. Berik zergerdiń de usta dúkeninen órgen buıymdary da kileń kúmispen tutasyp, astasyp jatyr. Onyń kúmisten jyldap otyryp, sarylyp júrip jasaǵan, azaptan saýylǵan asa kúrdeli, biryńǵaı naqyshta jasalǵan shyǵarmasynyń biri – «Qýanysh» atty toptama. Bitimi bólek kompozısııany quraıtyn bul eńbek – óńirjıek, qos syrǵa jáne eki bilezikten turar edi. Bileziktiń biri – bes bilezik dep atalady. Iаǵnı, bilezikten eki shynjyr arqyly baılanysqan ortańǵy júzik, sol júzikten úsh shynjyrmen jalǵasa baryp saýsaqtarǵa kıiletin júzikter. Biri qus tumsyq, ekinshisi dóńgelek, sońǵysy sopaqsha. Bileziktiń júzindegideı, erneýli uıalarǵa da tompaq-relef etip, qyzyl qońyr aqyq tas qondyrylyp, betine sirkelenip áshekeı úshburyshtar kómkeriledi. Syrǵalardyń  betindegi órnekter de osy júziktiń birimen úıles. Salpynshaǵy da kishi bolǵanymen óńirjıektiń etegindegi salpynshaqpen týys. О́ńirjıek – ózara bir-birine úzbelep bekitilgen birneshe úlkendi-kishili órnekti taspa-plastınalardan quralǵan. Tómengi taspanyń kólemi besburyshty.  Birin-bir qaıtalaıtyn jup, tórtburyshty qosarynan bólek. Tómen qaraı sál sozyla túsip, dýlyǵanyń ushyndaı bolyp, súıirlene bitken. Odan bes shyǵyrmen tıisinshe bes salpynshaq taraıdy. Olar áýeli dóńgelek júzdi, artynsha romb tekti bólek-bólek detaldardan quralǵan. Jińishke jipteı qylyp sozylǵan zerdi shıratyp, tastyń tóńiregin oraı metaldyń eki bóligin japsarlap, biri birine tıistire qııýlastyryp, balqý temperatýrasyn úılestire bekitip, biriktire dánekerlepti. Plastınalardyń jıegine de jaǵalaı bitpes oıý sekildenip, osy symnan ásem órnek te túsipti. Ájeptáýir salmaǵy bar saltanat­ty óńirjıekti qalyńdyq  moıynǵa asqanynda úzilip shashylyp ketpesi úshin názik shynjyrdyń da atqaryp turǵan qyzmeti erekshe. Qazaq zergerleri – «shider», «syrǵa», «shyǵyrshyq», «burama», «shubyrtpa», «keritolǵaý» atty shynjyrdy isteý ádisterin, jasalý joldaryn meılinshe meńgere  bilgen. (Beriktiń tájirıbe qorynda budan bólek shynjyr ázirleý ádisteriniń baryna da shúbá joq). Berik búginniń zamanaýı múmkin­shi­likterin shyǵarmashylyǵyna molynan paıdalana otyryp, zergerliktiń aıdynyn meılinshe tereńdetip, jaǵasyn eresen keńitken mehnatkesh. Ol – óner tabıǵatyn kermelep qazyp, tapqanyn juqartpaı, suıyltpaı janyna sińirdi. Tynys-yrǵaq, boıaý-ár darytty. Onyń sheberhanasynan shyǵatynnyń bári tańsyq. Plaketka deısiz be, asyl tastarmen astasqan, metalmen jymdasqan kádesyı deısiz be, alqanyń nebir túrleri deısiz be, áıteýir, jańasy jasalǵan saıyn suqtandyryp bitedi. Olardyń tırajdap kóbeıtilmeı, dara, bir ǵana dana bolyp jasalatyny da zerger tulǵasyn bıiktete, aıbyndata túsedi. Plaketka jasaý Beriktiń jańa dáýirde zergerlik álemge qosqan jańalyǵy,  jańa tarmaǵy. Plaketka – ádette kartına ispetti qabyrǵaǵa ilinedi. Ol – kólemi shaǵyn, sharshy plastınany bylǵary tektes, túsi qoıý qarakók, qaraqońyr, qymbat materıalmen qaptap, zerli, qalyń bagetpen kómkergen soń tap ortasyna ornalastyrylatyn, aıtatyn oı shoǵyrlanatyn aıshyq, ashyq kompozısııa. Kenepke boıaýmen jazylǵan emes, jezden soǵyp, kúmisten sozyp, oıýlastyryp, keriktirip, termelep, órip, burap, toqymalap, qaqtap, áshekeılep, qulpyrma tas, laǵyl tas qondyryp, birde tórtburysh, birde dóńgelek qalypta jasaǵan, hám Beriktiń qoltańbasyna ǵana baǵynǵan, bólek turpatty «sýret». «Ǵarysh», «Ájeler», «О́mir aǵashy», «Baqyt qusy», «Samǵaý», «Naýryz», «Otaý» dep keletin plaketka-áshekeı buıymdar abstrakt kartına syndy, syryn á degende asha qoımaıdy.Tek taqyryby ǵana shıyr labırıntten kórermendi jiptik sáýlemen jón siltep, jetelep, alyp shyǵatyndaı. Zergerge biter sheberlik pen  sýret­shige tıesili talǵam shirkin Beriktiń boıynan jymdasa órilip shyǵyp, maıysqaq epti-ıkemdilikpen baryp shıkizat tabıǵatymen tandemge túsedi. Oı tereńdigi ásemdik prınsıpimen astasa, birige tutasyp ketedi. Birde dóńgelek júzdi, birde sharshy betti júzikterine de kosmologııalyq  saryn darytyp, júgirgen ań, jaq tartqan ańshy, sozyla qarǵyǵan ilbisin sılýetin molynan keltirip, birde sopaq, birde dóńgelekteı qyrnap-jona, tazalaı óńdelgen qymbat tas­tarmen ádiptegenin kezdestiresiz. Klassıkalyq úlgidegideı, munda da shıratpa, sirkeleý ádisteri buıymnyń ón boıynan óziniń asa názik qalpyn, dáldigin bir mysqal da joǵaltpaǵan kúıi tabylady da otyrady. Jańa týyndylaryna kóz salsaq – tamǵaly tastaryndaǵy sýretterdi oımyshtap túsirip, perýza men marjan, hıroprazdy qondyryp, ystyq emaldi kereginshe quıa otyryp, onyń da betin órnektep, juqalap soqqan kúmis bilezikterin kórýge bolady. Tipti bileziktiń adamnyń qarymen bettesetin jaǵyna oımyshtap, bederlep salǵan sýretterin de baıqadyq. Kezdik, pyshaq, qanjarlary da jasalýy jaǵynan qoltyqtas-qoıyndas, tehnıkalyq oryndalýy jaǵynan minsiz. Reńderin júz qubyltyp, qajetin  japsyryp, jumyrlap qapysyz bezendirip baǵady. Yrqyna-yrǵaǵyna, tartylys kúshine baǵynyp, elitip qaraı bergiń keledi. Syzylta-sozylta salǵan áserli, halyq ániniń zergerlik álemindegi syńary sekildi me? Úılesti jarastyq osyndaı-aq bolar, á? *  *  * Beriktiń qolynan shyqqan buıym­dar – ánsheıin áshekeı emes, halqynyń aýmaı-tókpeı berilip, búginge jetken amanaty, keleshekke barar altyn jylǵasy. Berik zerger – Jaratqan Ie sol altyn jylǵaǵa ákelip salǵan keshegi usta-zergerlerdiń uly jalǵasy. Keıde óner tarmaǵyna búr shyǵyp gúldemeı qoıatyny bar. Keıde gúl shyǵyp, máýe bermeı qoıatyny jáne bar. Qudaıǵa shúkir, talanttyń tumasyn týmysynan qanyp ishken Berik Álibaıdyń  bılik pen buqaranyń kóz sholasyna tez tústi. О́ner bıigine sán-saltanatymen  shyqty. Áne, tynym tappap edi, tynyshtyq izdemegen edi baı, baǵlan qatarynda tur. Dáýlettiler sanatynda júr. «Halyqaralyq  Karl Faberje  ordeniniń ıegeri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, belgili sýretshi-zerger Berik Álibaı» dese, ol – halqynyń sheberge bergen baǵasy. Qazaq zergerlik áleminiń keshesi men erteńin jalǵap turǵan búginniń bir bólshegi bolǵan – Berik Álibaıǵa tek sáttilik tileımiz. Bolashaqtyń da tap bizderdeı, qat tereńnen qaınar bolyp lekip shyqqan zergerlik álemniń qadirine, qasıetine jetse deımiz. Jeńis KÁKENULY, sýretshi. Sýretterdi túsirgen Sergeı ASTRELIN. Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas.