«Halqyna – begi, begine – halqy sengen el uzaq jasaıdy».
Kúltegin.
«Dúnıe – úlken kól, zaman – soqqan jel» deıdi uly Abaı. Osy bir beıneli sóz, bederli oıdyń tórkinine úńilgen saıyn, «el», «jer» deıtin kıeli qos uǵymnyń ult úshin, urpaq úshin qanshama qadirli ekenine, qajet ekenine kózimiz jete túsedi. Abaı aıtyp otyrǵan «úlken kólińiz» – máńgilik, «zamanyńyz» – sol máńgiliktiń qozǵaýshy kúshi. Úlken be, kishi me, ult bolyp ǵumyr keshý baqyty peshenesine buıyrǵan kez kelgen halyqtyń túpki maqsaty – zaman atty «jeldiń» aıdaýyna túsip, máńgilik atty «úlken kóldiń» jutqynshaǵynda joıylyp ketpeý, El bolý, Memleket bolý! Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Máńgilik El» atty ulttyq ıdeıasynyń tereńnen tamyr tartar, ótkenge – bátýa, bolashaqqa baıan silter maqsaty da, muraty da osy. Ondaǵan ǵasyrlardyń alaman-tasyr qıyndyqtaryn basynan ótkergen, «myń ólip, myń tirilgen», ýaqyttyń joıqyn shabýyldarynan aman ótken qazaq halqynyń rýhy osy jolda ne kórmedi deısiz? Nendeı «soqtyqpaly, soqpaqty» joldardan ótpedi deısiz? Besiginiń basyna úki baılap, shyr etip dúnıege kelgen sábıiniń qulaǵyna aıqaılap, azan shaqyryp, sybyrlap, esim bergen esti jurttyń qaı qara shal, aq kempiri osynaý Uly Dalaǵa Máńgilik tilemedi deısiz?! Urpaǵym ósip-ónip, kógerip-kóktese eken, degen asyl arman qaı ákeniń tynyshyn alyp, qaı ananyń tún uıqysyn tórt bólmedi deısiz?! Jórgekte jatqan shekesi torsyqtaı qara balanyń mańdaıyna qara kúıe jaǵyp, kúndigimen kún súıip, túndigimen tún kúzetken eldiń bar maqsaty, aınalyp kelgende qara qazaqtyń qamyn oılaıtyn bir ul týyp, uly jurtqa ıe bolar urpaq óssin, jetilsin deý edi!.. Ǵasyrlar qoınaýynan halqymyzben birge jasasyp, bite qaınasqan osy bir ult armany Alash jurtyn turlaýly tarıhtyń qıyn, kúrdeli ótkelderinen árkez aman alyp ótti. Jańylǵan tusynda jebedi, súringen tusynda demedi... О́ziniń kemeńgerlik keskinimen grek jurtynyń tańdaıyn qaqtyrǵan Anarys (Anaharsıs) zamanynda da, «túgel sózdiń túbi bir, túp atasy Maıqy bı» atanǵan dala danagóıiniń tusynda da, kók túrikterdiń ot aýyz, oraq tildi sheshenderi men kósemderi – Tonykók pen Kúlteginniń dáýirinde de, Batys – Shyǵys aýyzyna tegis qaraǵan adamzat oıynyń asqary ál-Farabı zamanynda da uldy saqtaý – ultty saqtaý ekeni, ultty saqtaýdyń eń uly quraly ult rýhyn saqtaý sabaǵy ekeni Uly Dalanyń kún tártibinen túsken emes. Máńgilik atty keńistiktegi Máńgilik El bolý úshin júrgizilgen úzdiksiz kúres ondaǵan dala danyshpandary men Alashtyń alyp uldaryn jaratty. Halyq olarǵa ózin de, sózin de, tarıhyn da, taǵdyryn da senip tapsyrdy. Dalanyń kórkeıgen tusynda da, órtengen kezinde de... Shyńǵystyń uly dáýirinde de, Altyn Ordanyń azýyn aıǵa bilegen shaǵynda da... Qalyń qazaq arǵy-bergi babalaryn uran qyp shaqyryp, handyq týyn kótergen Kereı men Jánibektiń, Qasym men Esimniń, Táýekel men Táýkeniń, Abylaı men Ábilqaıyrdyń kezinde de solaı boldy... Solaı bolǵan!.. Ýaqyt aıtar ult ómiriniń ondaǵan ǵasyrlyq shyndyǵy osylaı jalǵasqan, jalǵasyp keledi. Qum basqan qalalar men tunshyqqan dáýirler qoltyǵynda qalǵan, kóshpeli kósem jurttyń keshegi qalǵyp ketken kezeńderin uıqysynan oıatqan HH ǵasyrdyń sońynda «árýaǵynan at úrikken» saıyn saharanyń «ólgenin tiriltip, óshkenin qaıta jaqqan» Táýelsizdik zamanynda da qara orman jurttyń besikke úki taǵyp, ózin de, sózin de, taǵdyryn da, tarıhyn da dál solaı Nursultan Nazarbaevqa qalaı tapsyrǵanynyń kýási bolyp kelemiz. Neshe dúrkin ótip, tórtkil dúnıeniń nazaryn ózine burǵan demokratııalyq sıpattaǵy jalpyhalyqtyq saılaýlar sonyń aıǵaǵy. Kesheginiń bizge jetken aqıqaty da, búginginiń bultartpas shyndyǵy da – osy. * * * Osy jolda, ıaǵnı ultty saqtaý, shyńdaý jolynda, Elbasy sózimen aıtqanda, «Álimsaqtan beri – Babyrdan Beıbarysqa deıin, Eltemishten Shoqanǵa deıin solaı bolǵan. Qazaq mádenıeti bizdiń túrki babalarymyzdyń mádenıeti sııaqty, qandaı áser-yqpaldy bastan keshirse de tomaǵa – tuıyqqa berilmegen, udaıy sınkretti bolyp otyrǵan», zamanalar daýyly men súreńi qabyrǵasyn qataıtyp, býynyn bekitken ult óz minezi men rýhynan kóz jazyp, jańylǵan emes. Mahambetshilep aıtqanda, «eńký-eńký jer shalyp, tebingisin terge shiritip, terligin maıǵa eritip», en dalanyń endigi men boılyǵyn ereýildi zamandardyń uranymen kómkergen, jan alysyp, jan berisken, El bolý úshin úzdiksiz kúresken, osynaý babadan balaǵa jalǵasyp, mura bolǵan uly baıtaqty jatjurttyqtardan bilegimen de, bilik-biligimen de qorǵaı bilgen, «at jaly, túıe qomynda» júrip, qyrandaı qalqyp, qanatyn qomdaı bilgen, semserin siltep, sadaǵyn tolǵaı bilgen kóne jurtyń kóp ǵasyrlyq tarıhy men taǵdyr-talaıy bizge osyny aıtady. Iá... Búgingi Qazaqstan álemniń tórt buryshymen óziniń saıası, ekonomıkalyq, rýhanı qarym-qatynasyn órkenıetti jolmen anyqtap, órisi men órkenin demokratııalyq qundylyqtar negizinde damytyp otyrǵan jańa turpatty Qazaqstan ekenin, sol taǵdyr-talaıy talmastan, azattyq úshin alysqan keshegi arystar men alyptardyń arman-muratyn júzege asyryp jatqandardyń eli ekenin álem tanyp, moıyndap otyr. Sońǵy shırek ǵasyr ishinde Jaratqannyń qoldaýymen, myna saǵat, sát saıyn qubylǵan uly dúnıeniń tamyrynyń soǵysyn dál ustap, demin dál tanyp, eliniń taǵdyryn oń jolǵa bastar kenen oıly kemeńger basshy mańdaıyna buıyrǵan táýelsiz jurttyń neden bastap, nege jetkeni, qandaı qıyn-qystaýly kezeńderden qalaı ótkeni – tarıh deıtin jumbaǵy men syry mol taǵylymdy keńistiktiń jadynda... Jaryǵy sónip, murjalary qalqaıyp, jadap-júdegen halqy nan kezeginde turǵan toqsanynshy jyldar el esinen shyǵa bastady. Búgingi muhıt asyp, oqý oqyp, jańasha tálim alǵan, Elbasy aıtýymen, ıntellektýaldy qoǵam ortaný jolyna túsken jas jetkinshek býynnyń biri bilse, biri bile bermeıtini «táýelsizdikke deıingi», «táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy» kórinisterdi eski hronıkalardan ǵana kóretin nemere býynnyń sanasy jańǵyrý, jańarý ústinde... Jasyratyny joq, kúngeı men kóleńke qashanda qatar júredi... Jahandanýmen ilese kelgen qaısy bir dańǵaza – daqpyrtshyldyq pen surqaılyqtyń ǵasyrlar, zamanalar bederinde qalaptasqan ıgi, izgi dástúrlerimiz ben ulttyq qundylyqtarymyzdyń tynysyn tarylta bastaǵany jasyryp-búger syr emes. Adamzat damýynyń jańa dáýirimen betpe-bet kelgen Qazaq eli, Qazaq eliniń Basshysy aldan shyqqan ekonomıkalyq, áleýmettik qıyndyqtarmen qosa, tehnologııalyq úrdisterdi de ıgere otyryp, ulttyń «janyna batatyn» álgindeı tilge, dinge, dilge qatysty «kúrmeýi qıyn, kúrdeli máselelerdi» sheshýdiń de jolyn izdestirdi. Ideologııashyl qoǵamnan mura bolyp qalǵan «járııampazdyq» pen «bas shulǵýshylyq» etek alǵan minezden qutylý qalaı qıyn bolsa, «buqaralyq mádenıet» alyp kelgen talǵamsyzdyq deıtin dertpen kúresý de solaı qıynǵa tústi... Bul máseleniń el Prezıdentiniń jan-júregin qalaı mazalaıtynyn men «Egemen Qazaqstan» gazetinde bas redaktor bolyp júrgen toqsanynshy jyldar basynda anyq sezindim. Sáti kelip, úsh-tórt suhbat alyp, tórt resmı saparynyń tusynda (AQSh, Ońtústik Koreıa, Mekke-Medıne, Vatıkan) qasynda júrip, Nursultan Ábishulynyń ult taǵdyry men el erteńi jaıly oılarynyń san kýási boldym. Ol jazbalarym kezinde gazet betinde jarııalanyp, keıin kitap bolyp jaryq kórdi. Já... Meniń aıtaıyn degenim sol tustaǵy ult pen ulttyq rýh haqyndaǵy Prezıdent tolǵanystarynyń bir kórinisi. 1997 jyl. Qyrkúıek. Almaty qalasy. Alash jurty IýNESKO sheńberinde qazaqtyń uly jazýshysy Muhtar Omarhanulynyń 100 jyldyq mereıtoıyn atap jatqan dúbiri qalyń, qıqýy alysqa jetip jatqan kúnder... Alys-jaqyn shetelderden kelgen qonaqtar... Biz búginde qazaq ádebıetiniń «altyn ǵasyry» dep baǵalap júrgen irgeli kezeńniń uly ókilin kórgenderdiń, dámdes-tuzdas bolǵandardyń sońǵylarynyń ózi aqsaqal atanyp, qatarlary sırep qalǵan, almaǵaıyp minezdi ǵasyrdyń shymyldyq jabar tusy... Maǵan qalamgerler uıymynyń basshysy retinde Shyńǵys Aıtmatov, Davıd Kýgýltdınov sekildi keńestik dáýir ádebıetiniń asa kórnekti ókilderi, attary ańyzǵa aınalǵan ardaqty aǵalarymen birge júrý baqyty buıyrdy. Sondaı áser men yqylasqa toly kúnderdiń birinde Nurekeń Shyńǵys Tóreqululyn beıresmı jolmen Almaty qonaqúıleriniń birinde («Rahat Palasta») qabyldady. Birazǵa sozylǵan jarasty áńgimeden Shyqań asa rıza bolyp shyqty. Kezdesýden qaıtyp kele jatyp HH ǵasyrdyń uly sýretkeri Qazaqstan Prezıdenti týraly tolqyp, tebirenip áńgime aıtty. Sol áńgimeniń óńin buzbaı keltirgendi jón kórip otyrmyn. «Nursultan Ábishuly – dar Boga kazahskomý narodý. On velıkıı chelovek! Kak on ýmeet ýpravlıat etım neobýzdannym, nepredskazýemym mırom. Kakoı sobesednık?! Zamechatelnyı erýdıt! Tarıhty qalaı tereń biledi... Ádebıetti... Iskýsstvony qalaı túsinedi?!.. Kóp josparlarymen bólisti... Bul kisi myna globalızırovannyı zamanda, qazaq boorlarym, senderge qalaı kerek bolsa, emle, bizge de qyrǵyzdarǵa da, búkil Ortalyq Azııaǵa da solaı kerek... Nazarbaev aınalasyna shoǵyrlanýymyz kerek! Mádenıetti, ádebıetti saqtaý arqyly biz adamnyń janyn saqtaımyz. Ádebıet – jannyń emshisi. Jandy saqtaý arqyly – adamdy, adamdy saqtaý arqyly ǵalamdy saqtaımyz! Nazarbaev – ǵalamdy saqtaıtyn uly mıssııany atqarý úshin kelgen sırekterdiń biri... planetalyq tulǵa!», – dep ásheıinde artyq áńgimege áýestigi joq, sózge sarań, biraq pikiri qashanda tas-túıin Shyńǵys Tóreqululynyń shabyttana sóılegeni esimde. Sol áńgimeden soń, araǵa birer jyl salyp, sózi men isi qaı kezde de úılesip, ult múddesine jumyldyrar kemel sóz, kesek áreketterge jeteleıtin Qazaq Prezıdentiniń tikeleı bastamashylyǵymen 2004 jyly «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń tusaýy kesildi. Keńes Odaǵynan qalǵan qıyndyqtardyń basyn qaıyryp, bitpeı jatqan eldiń ult mádenıetiniń arǵy-bergi kezeńderin tanýǵa, taldaýǵa den qoıýy – biz biletin Keńes Odaǵynyń sary jurtynan irge aýdarǵan elderdiń eshqaısysynda joq, qubylysqa bara-bar oqıǵa bolǵany kúmánsiz edi... Shynyn aıtsaq, oryndalýy talaı jylǵa sozylǵan aıtýly baǵdarlama Ult mádenıetiniń tamyryn tereńdetip, qanatyn keńeıtýge ulan-asyr jaǵdaı jasady. Elbasynyń óz sózimen aıtsaq, «ulttyq kelbetimizdi ulyqtaıtyn» irgeli memlekttik baǵdarlama júzege asty. Ádebıet, teatr, mýzyka, jıvopıs deıtin ejelgi óner túrleriniń betine ýaqyt ájimin túsirtpeı, ótpeli kezeńnen aman alyp ótti. Mine, Ult rýhyna qanat bitirýdiń aıqyn mysaly! * * * Qazaqstan Prezıdentiniń óz halqyna túpki maqsat, mejeli mindet etip usynǵan «Máńgilik El» atty ulttyq baǵdarlama tórkininde Otanymyzdyń ótkeni men búginin saralaı otyryp, el erteńine degen senimniń mıllıondardyń sanasynda bekýine, ulttyń ózin ózi tanyp-bilýine yqpal eter, jahandaný jaǵdaıynda Táýelsizdik deıtin basty qundylyǵymyzdy saqtaýǵa jumyldyrar Ult rýhy deıtin kıeli tumarymyzdyń turǵany anyq. «Máńgilik El» baǵdarlamasyna arqaý bolǵan ulttyq ıdeıa men zamana talabyna saı memleketti júıeli túrde damytý ustanymynyń basty kúretamyry da osy – Ult rýhy!.. Ult rýhy! Bul – bir nemese, birer ǵasyrdy ǵana qamtıtyn ósý men órkendeýdiń, eseıý men tolysýdyń kórinisi emes, bul – ult aqıqaty men shyndyǵyn jarqyratyp tanýǵa, ult bolmysy men janyn tereń uǵynýǵa tárbıeleıtin, arǵy-bergi dáýirlerden bastaý alar, tuǵyry tozbaǵan, týy jyǵylmaǵan taǵdyrly tarıhymyzdyń taǵylymdy betteriniń urpaq jadynda jańǵyrýy degen sóz. Bul – ótkenimizdi zerdeleı otyryp, ult oıy men sanasyn teginen adastyrmaı, jańa dáýirge jelken jaıǵan memleketterdiń qatarynan kórinip, adamzat alamanynyń aldyna shyǵýǵa, saıası tegeýrini, ekonomıkalyq qýaty, rýhanı ustanymy berik, básekesi myǵym, damyǵan 30 eldiń sapyna qosylýǵa umtylý degen sóz. Bul – ulttyń kúreskerlik bolmysyn barynsha óristete otyryp, Batys pen Shyǵystyń ara-qatynasyn anyqtaýda qaı dáýir, qaı zamanda da eleýli ról oınap kelgen keshegi saq, ǵun, úısin, qańly, kók túrikter urpaqtaryn jańa HHI ǵasyr qalyptastyryp otyrǵan asa kúrdeli geosaıası ahýaldar maıdanynan «aqylsyzdyqqa uryndyrmaı» aman alyp ótýdiń joldaryn qarastyrý, osy jolda tamyryn tereńnen tartar alys-beristiń, ıntegrasııanyń el damýyn qamtamasyz eter úlgileriniń qandaıynan da bas tartpaý degen sóz. Bul – aýmaly-tókpeli dáýirler tabystyrǵan kóp ulys ókilderimen qońsylasa, tatýlyq-birlikte, bir jeńnen-qol bir jaǵadan bas shyǵaryp, bir atanyń balasyndaı ómir súrý, ǵumyr keshý, Qazaqstandy óz Otany sanap, óziniń de, urpaǵynyń da erteńgi taǵdyryn tek qazaq elimen, qazaq jerimen baılanysta kórýge daǵdylanǵan ulttardyń jarasty ómir súrýine jaǵdaı jasaý degen sóz. Bul aıtylǵan ult keńistigin keńeıtip, Alash aspanyn asqaqtatar táýelsiz Qazaq eliniń damýynyń qazirgi tańdaǵy baǵyt-baǵdarlary jaıly Elbasy árkez ashyq aıtyp keledi. Shırek ǵasyr ishindegi eldegi uly ózgerister men uly jańarýlar jaratylysyna den qoıǵan úlken dúnıeniń bedeldi basshylary da, nanym men senimdi ómirleriniń basty maqsaty sanaǵan tórtkil dúnıeniń abyroıly din basylary da, asa kórnekti memleket, qoǵam qaıratkerleri de, mádenıet pen ǵylymnyń, ádebıet pen ónerdiń aýzy dýaly, sózi ýáli kórnekti ókilderi de Nursultan Nazarbaev usynǵan, usynyp qana qoımaı, ony júzege asyryp kele jatqan Qazaqstan Kóshbasshysyna senim bildirip, úlken qurmetpen qaraıdy. Bul – eýrazııalyq uly keńistikti jaılap jatqan Qazaqstandaı jas memlekettiń jańa tarıh órindegi órkeshti kelbetin aıǵaqtar el jetistigi men jeńisiniń aıqyn nyshany. «Úı ishindegi» tynyshtyq pen birlikti qamtamasyz etýge qalaı yqpal etse, halyqaralyq, memleketaralyq baılanystardyń qaryshtap damýyna da solaı jol ashyp, Qazaqstan deıtin úlken kemeniń myna jahan esimdi kók muhıtta erkin júzýine jaǵdaı jasap otyrǵan irgeli saıasatker, kemel basshy Nursultan Nazarbaevty álemniń tanyp, moıyndap otyrǵany da aqıqat. Aqıqatyń tórkini – qashanda, qaı kezde de shyndyq. Eki ǵasyr toǵysynda tórtkil dúnıeniń nazaryn burǵan Nazarbaev fenomeni sondaı jańa dáýir aqıqatyn aıǵaqtar shyndyqtardyń biri. Shyndyqtyń tarazysy – ýaqyt pen halyq. Jaqpar-jaqpar shyńdardy qaqyrata tilip, basy muz jamylǵan aqbas taýlardy qııalap, bıikke bet túzegen asýdyń úreıli, qııa joldaryn elestetip kórińiz. Shyndyqtyń joly – sol. Onyń shyńǵyryp kózge túsetini de, kóńil tórine kúdik pen úmitti jarystyra qatar qondyratyny da sondyqtan. Qalaı bolǵanda da... Shyndyq – shimirikpeı týra qarap, týra júrgen adamnyń qolyndaǵy tomaǵasy sypyrylǵan qyran búrkit! Shyndyq – aıtaryn aıta bilgen, qara qyldy qaq jaryp, qaqyrata tilgen adamnyń qolyndaǵy aq almas! Búrkitti ushyra bilgen, almasty ustaı alǵan adam ǵana adamzat aqylyna aqyl qosyp, halqynyń oıy men sanasyna oń jol silteı alady. Sabyr men táýekelge qatar sýarylǵan Tuńǵysh qazaq Prezıdentiniń týǵan elin jańa tarıhtyń «tar jol, taıǵaq keshýlerinen» alyp ótip kele jatqan taǵdyry bizdi osyndaı oılardyń órisine jeteleıdi. «Tatý elge – tynyshtyq pen toqshylyq násip» degen Kúlteginniń qaǵıdasyn eske salar, Abaı saltyna júginsek, jırengennen alystar, úırengendi jaqyndatar HHI ǵasyrdyń osyndaı uly shyndyqtarynyń birimen tildeskendeı kúı kesherimiz kúmánsiz. Iá... Shyndyqty aıtý – paryz. Jetý – qaryz. О́ıtkeni... Shyndyqty ashynǵan adam da, basylǵan adam da aıtýy múmkin. Biraq sol shyndyqqa kózdi jetkizip, kóńildi toqtatyp, «asaýǵa tusaý salǵandaı» shegendep, «taǵyny jetip, qaıyrǵandaı» kógendep, jol siltep aıtý, halyq taǵdyryn tálkekke túsirmeıtindeı etip, ashýdy aqylǵa baǵyndyryp aıtý bar. Bul – óner! Úlken óner! Saıasat álemindegi eń basty, eń uly óner! Shyndyq bir adamnyń kóńiliniń toǵyn basyp, qaltasyn qalyńdatý úshin emes, barsha halyqtyń kóńilinen shyǵyp, jalpaq jamaǵattyń oıyn serpip, aqıqatqa, áńgimeniń anyǵyna halyq kózin jetkizý úshin aıtylýy tıis. Sondyqtan... Shyndyqty uqsatyp aıtqannyń paryzy jeńildeıdi. Shyndyqty uqsatyp aıta almaǵanyń qaryzy kóbeıedi. Prezıdent bıligin qolyna alǵan Táýelsizdiktiń alǵashqy kúninen bastap, Ult rýhyn asqaq ustap, el birligi men tutastyǵyn qamtamasyz etýdi ózine basty maqsat etip belgilegen Nazarbaev usynǵan shyndyqtyń úlken álem tarapynan qoldaý taýyp, halqynyń qurmetine bólenýi de osy paryz ben qaryz údesinen shyǵa bilýimen ólsheneri haq. «Ulttyń bolashaǵyna, onyń ózindik «MEN» degizerlik qasıetterin saqtaý múmkindikterine senimmen qaraý – jaı ánsheıin kezekti qııaldyń jemisi emes. Mundaı senimniń bizde ornyqty negizi bar...» dep («Tarıh tolqynynda») ult bolmysyn tanýǵa, ult rýhyn zerdeleýge jeteleıtin Elbasy oılaryna nazar aýdaraıyqshy. «...Birinshiden, HH ǵasyrdyń bas kezine deıin nebir qyspaq pen qubyltýlarǵa qaramastan, dástúrli ómir salttyń «tumshalanǵan» halde bolýy asa tegeýrindi etnomádenı sananyń saqtalýyna sebepshi boldy. Beınelep aıtqanda, biz ózimizdiń tarıhı túpki birtektestigimizdi bylaıǵy jurttar sııaqty shashyp-tókkenimiz joq. Ekinshiden, qazaqtar basqa ulttarmen keń kólemde aralasqa túsken joq. Qazaqstan jerinde assımılıasııalyq úlgi qazaqtar úshin eshqashan etek alǵan úrdis bolǵan emes. Onyń sebepteri kóp, degenmen assımılıasııalyq tyıymnyń ulttyq sanany shyńdaýǵa belgili dárejede yqpal etkenin atap ótken jón. Úshinshiden, barlyq jasaýymen tól memlekettikke qol jetkizý meılinshe tegeýrindi psıhologııalyq serpilis týdyryp, qazaq halqynyń ózin-ózi paryqtaýyna jáne ózin-ózi túsinýine túbirli ózgrister ákeldi. Tórtinshiden, etnogenetıkalyq jastyǵyna jáne jastardyń demografııalyq qurylymyna baılanysty «etnıkalyq energııanyń» aıtarlyqtaı qory shoǵyrlandy. Eń sońynda búgingi dúnıede tolyqqandy ult sanatynda bolý úshin jáne sátimen tirshilik qurý úshin qazaqtardyń «syn kóteretin sanynyń» mólsheri jetkilikti» («Tarıh tolqynynda») degen «taıǵa basylǵan tańbadaı» bolyp órilgen oılar halqymyzdyń taǵdyrly ótkenin el jadynda oıata otyryp, urpaq sanasyn jumyldyrýǵa, oılantýǵa, otanshyldyq rýhtyń qalyptasýyna yqpal eter tárbıe kózi ekenin esten shyǵarmaýymyz kerek. Osy joldardy oqyp otyryp, meniń jadymda myna bir sátter jańǵyrdy. 1995 jyldyń kúzi Semeı óńirinde ótken Abaıdyń 150 jyldyq mereıtoıy tusyndaǵy kórinister kóz aldyma keldi. Qazaq qazaq bolǵaly Alash atyn aspandatyp, dál osyndaı uly toı ótkizgeni, tórtkil dúnıeniń basyn tegis qosyp, dál osyndaı bórkin aspanǵa atyp, qýanǵany arǵy-bergi tarıhta boldy dep aıtý qıyn... Áıteýir biz biletin kezeńderde bola qoımaǵany anyq... Shyńǵystaýdyń uly bókteri men Jıdebaıdyń jazyǵyna tizile qonǵan myń úıdiń ańyzy men aqıqaty kúni keshegi qazaq ómiriniń Áýezov qalamynan sorǵalap túsken sýretin qaıyra tiriltkendeı bolyp edi. Kóshpeli órkenıettiń sońǵy besigin terbetken qaıypberen minezdi qaımana qazaqtyń qýanyshynda shek bolǵan joq!.. Jer de, kók te Alash atyn shaqyryp, Abaı atyn urandatqan sol uly kórinis kóz aldyma kelgen saıyn, alamannyń aldynda kele jatyp, márege jeter-jetpes qulaǵan sáıgúliktiń aýyzynan aq kóbik shyǵyp, tuıaq serpip jatqan janýardyń noqta-shylbyryn sypyryp alyp, sońǵy syzyqqa júgirip jetken qara balanyń botadaı bozdap jylaǵany esime túsedi. Qýanyshy men shattyǵy, ókinishi men óksigi qatar shapshyǵan, aınalaıyn Táýelsizdikpen arqa-jarqa, umar-jumar tabysqan sát-saǵattar-aı! Shabandoz qara balanyń kózinen sol sát attylarmen jaıaý jarysyp, namys pen jigerge qamshy basyp, júgenin qushaqtap márege jetken bes jasar Táýelsizdiktiń kóz jasyn kórgendeı bolyp edim sonda... Sol sát Abaıdyń «Patsha – qudaı sıyndym, týra basta ózińe, Jaý jaǵadan alǵanda jan kórinbes kózime», dep jalǵyzdyqtyń aýyr azabyn arqalap, kúńirengen úni qulaǵyma kelgendeı bolyp edi. Sol kúnderdiń taǵy bir qaıtalanbas sáti esime túsip otyr. Táýelsiz Qazaqstan men IýNESKO-nyń jalaý-belgileri kók aspandy kórkeıtken juldyzdy sátter... Semeı qalasy. Aqyn atyndaǵy oblystyq drama teatrynyń kúrdeli jóndeýden ótken sý jańa zaly. Zal ishi lyq toly halyq. «Daıyn otyryńyzdar. Federıko Maıor men Nurekeńnen soń sóıleıtinder, sózderińiz yqsham, jınaqy bolsyn!» degen protokoldyq eskertýler aıtylyp jatty. IýNESKO bastyǵynyń sózi qysqa boldy. Zal tórindegi mıkrofonǵa Nursultan Ábishuly kóterildi... «Qazaqtyń uly toıy qutty bolsyn, aǵaıyn!» degen taza qońyr daýys sańq ete qaldy. Zal dý etip qol soqty... Spıch-trıbýnada turǵan kún ilgeri ázirlengen sóz mátini jaıyna qaldy. «Prezıdent pálen mınýt sóıleıdi», degen protokol da eskerilgen joq. Sol kúni Abaı atyndaǵy oblystyq drama teatrynda ótken resmı saltanattyń qansha ýaqytqa sozylǵany esimde joq. Esimde qalǵany – siltideı tynǵan zaldyń aýyq-aýyq dúrkirete qol soqqany, Nurekeńniń bir saǵat aınalasynda qaǵazǵa qaramaı, qazaq tilinde aǵyl-tegil sóz sóılegeni... Alashtyń árýaǵy ma, Abaıdyń qudireti me, álde Qarasaı babasynyń árýaǵy ma? Áıteýir zal ishi astań-kesteń shabyt pen shattyqqa toly bir sátti, qaıtalanbas mınýttardy basynan keship turdy... Abaı tirilip aramyzǵa kelgendeı boldyq. Dýaly aýyzdan shyqqan órisi keń, ónegeli sóz talaı adamnyń kózine jas úıirdi. Qol soǵý qalyń. Qolpashta shek joq... Aǵyny qatty taý sýyndaı dúrkirep ótip, jazyqqa shyǵyp, birde kólge aınalǵan, birde asaý, birde tereń minezdi, tanymy keń, taǵylymy mol uly aqyn haqyndaǵy qaǵazsyz sóz qalyń jurtty qaıran qaldyrdy. Bizden bir-eki qatar keıindeý otyrǵan bir kózildirikti aqsaqaldyń: – Qaraǵym, Nursultan! Myń jasa! Myń jasa, nurjaýǵyrym! – dep kemseńdegeni esimde. Kóńili teńizdeı shalqyp, yqylas-peıili qorǵasyndaı balqyǵan zal ornynan turyp, uzaq qol soqty. Prezıdentten soń sóz doǵaryldy. О́ıtkeni... Nurekeń sol sát-saǵatta ózge sheshenderdiń ǵana emes, uly Abaıyn aıdaı álemge jarııa qylǵan uly jurtymyzdyń júrekjardy sózin aǵynan jarylyp aıtqany aqıqat edi. Zaldan shyǵyp bara jatqanymyzda bir orys jazýshysynyń: «Iа porajaıýs! Kak on ýmeet derjat aýdıtorııý?! Prekrasno!.. Iа ranshe slýshaıa ego na moskovskıh trıbýnah, vozhıshalsıa ego oratorskım osobym darom. Razýmeetsıa, onı bylı na rýsskom ıazyke... A zdes... Na kazahskom... Selyı chas... Vystýpat pered takoı ızyskannoı aýdıtorıeı... Nado je... Kakoı pevýchıı, krasıvyı ıazyk kazahskıı...» – degen sózderinde qaz-qalpynda alǵa tartyp otyrmyn. Onyń rıza úni qulaǵymnyń túbinen áli kúnge estilip turǵandaı. Teatr zalynan qobyrasa tarqap, syrtqa bet alaǵan qaýymǵa qarap turyp, sol sát júrek tórin áldebir janǵa jaıly jyly aǵys kezip, alystan – ǵarysh tórinen Abaı ániniń ǵajaıyp saryny jetkendeı kúı keship edim... Án qudireti men jyr qudiretine elitip turyp, ózimniń osynaý uly baıtaqta týyp-ósip, kógerip-kóktegenim úshin Uly Jaratýshyǵa ishteı alǵys aıtyp edim... Meniń sanamda «El», «Jer» deıtin ejelgi uǵymdarǵa ózgeshe reń bitip, myna Altaı men Atyraýdyń, Qyr men Syrdyń, Táńirtaý men Qarataýdyń arasynda jatqan Uly Dalanyń kómeıinen qazaq deıtin ǵajaıyp halyqtyń sulý úni saýlap, júregi sóılep jatqandaı bolyp edi. Eki ǵasyrdaı buryn Alash jurtynyń aspany men jerine, asqary men beline suqtana qarap turyp: «Kúlli qazaq dalasy án salyp jatqandaı kórinedi maǵan!..» dep, kóshpeli jurttyń sheshendigi men kósemdigine tamsana, tańdaı qaǵyp súısingen orystyń ataqty ǵalymynyń júrekjardy sózi de jady tórinde qosa jańǵyrǵan edi. Aldaǵy sózdi aıtqan Radlov qana emes qazaqtyń aıdyndy saharasyna arǵy-bergi dáýirlerde at izin salǵan qaı jahangez, qaı tarıhshy, qaı ǵalym, qaı aqyndy almańyz, osynaý kenen jurttyń kesek minezi men kemel oıyna súısinbegeni kemde-kem. Solardyń qaı-qaısysy da ertegige bergisiz ǵajaıyp qazaq óneriniń sulýlyǵyna qalaı nazar aýdarsa, osynaý uly keńistikti jaılaǵan halyqtyń rýhynyń asqaqtyǵyna, dúnıetanymynyń tereńdigine, rýhanı áleminiń keńdigine de solaı yqylastaryn buryp otyrǵan. Meniń jadymda jańǵyrǵan álgi qaıtalanbas sát-saǵattar, Elbasynyń tebireniske toly sózi – 62 tamyrdy boılaı kezgen Ult rýhynyń jalyny, ystyǵy bolar dep túıdim. * * * Elbasy óziniń el búginin saralap, el erteńin baǵdarlaıtyn «Máńgilik El» ulttyq baǵdarlamasyna uzaq daıyndyqpen keldi. Ol bul jolda júıeli túrde kezeń-kezeńimen eldiń áleýmettik problemalaryn sheshýge Qazaqstannyń aımaqtyq, qurlyqaralyq keńistikterdegi abyroı-bedelin bekitýge jumys jasaǵan ekonomıkalyq reformalardy qalaı júzege asyrsa, ulttyń rýhanı keskini men kelbetin anyqtap, aıǵaqtaıtyn bastamalardyń da dúnıege kelýine solaı muryndyq boldy. Táýelsizdik dáýiriniń alǵashqy el turmysy turalap jatqan ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynyń ózinde qazaq etnosynyń ǵasyrlar bederindegi qalaptasýyn tilge tıek ete otyryp, Elbasy qazaq halqynyń eli men jeriniń birtutastyǵyna kúmán týdyrýshylar men soltústiktegi shuraıly aımaqtarǵa kóz salýshylarǵa: «Barsha qazaqty atamekeninen kindik úzýge májbúrleıtin kúsh dúnıe dıdarynda bola qoımas. Ondaı kúsh demografııalyq ta, mıgrasııalyq ta, mádenı de turǵyda esh nátıje bermeıdi. Bizdiń kindigimiz jeti atamyzben ǵana jalǵasyp jatqan joq. Odan da arǵy Úndi men Nil, Edil men Don jaǵalaýlaryna qazaq dalasynyń rýhyn jetkizgen babalarymyzben de jalǵasyp jatyr», degen ustyny bólek, ustanymy berik ultty saqtaý men memlekettigimizdi óristetýdegi ult rýhanııaty men Ult rýhyna qatysty óz oılaryn anyq, ashyq aıtyp, kesimdi jaýap bergeni el esinde... Iá... Táýelsizdik atty kıeli de qasıetti uǵymnyń armannan aqıqatqa aınalǵanyna aldaǵy jyly shırek ǵasyr tolǵaly otyr!.. Shırek ǵasyr!.. Shırek ǵasyr ishinde uly dúnıeniń óńi de, túsi de, jany da, júregi de orasan ózgeristerge tústi. Azııa deıtin uly qurlyqtyń tórindegi uly dala men uly taýlar arasynda jatqanyn bireý bilip, bireý bile bermeıtin keshegi saıyn sahara áleminiń saıası kartasyna táýelsiz el retinde kirdi. Eli de, eliniń kóshin bastaǵan Eri de álem nazaryn ózine burdy. Kóginde aspan tústi jalaýy jelbirep, dúnıeniń tórt buryshymen erkin baılanysqa shyqty. Qazaqstan órkendi, óristi, damyǵan elder sanatynda «qubylys» retinde atala bastady... Shúkirshilik! Damý men órkenıettiń jańa satysyna bet alǵan úlken álemge oq pen ottyń, qarý men kúshtiń aldyn alyp, betin qaıtarar aqyl men parasattyń qudireti aýadaı kerek ekeni ańǵarylyp otyr. Adamzat bolashaǵyn – aqyl, tarıh taǵdyryn tulǵalar anyqtaıtyn kezeń kelgeni qalaı aqıqat bolsa, Elbasy, Ult rýhy deıtin egiz uǵymnyń da alash jurtyna aýadaı qajettiligi qazirgi tańda solaı aqıqat. О́ıtkeni... Bul egiz uǵym – jańa dáýir órindegi halqymyzdyń endigi órisi men órkenin, tarıhy men taǵdyryn anyqtar ulttyń uly tumary. Nurlan ORAZALIN, senator, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń tóraǵasy, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty.