Aǵaıyndy úsh qyzylásker

Ábish, Shójen, Tilegen Qınaýbaevtar týraly syr Úlken atam Qınaýbaı 1940 jyly o dúnıelik bolypty. Búkil áýletke es bolǵan Rahıma apam edi. Ekeýiniń úsh ulynyń aldy Ábish 1947 jyly «Shvernık» kolhozyna bastyq bolyp, kórshi «Amangeldi» kolhozynan anasy Rahımany, soǵysta opat bolǵan eki inisi Shójen men Tilegenniń jesirleri Meńke men Kúlándi jeti ul-qyzymen «Shvernıktiń» ortalyǵy Kókjyra aýy­lyna kóshirip alypty. Tilegen aǵanyń úlken qyzy Almash apaıdyń aıtýynsha, Ábishten kórgen tuńǵysh nemeresi bolǵandyqtan segiz aılyǵymda apam meni baýyryna basypty. Sóıtip Shójen aǵanyń eki uly, Tilegen aǵanyń bir ul, úsh qyzymen bir úıde jetinshi bala bolyp, soǵystan keıingi beıbit kúnniń shýaǵymen shúpirlegen bala-shaǵa rıza-qosh kóńilmen tez ósip, tez eseıdik. Tilegen aǵanyń kenje qyzy Áskendi aýdan ortalyǵy Aqsýat aýylynda turatyn apamnyń úlken qyzy Nurshaǵı tátemizge bala bolsyn dep beripti. Tóleýbek jezdemiz soǵystan qaıtpaı, tátem jalǵyz qalypty. Ekeýiniń kishkentaılary týa sala shetinep ketipti. Soǵystan alǵan jaraqatynan ákemniń oń qoly túzý sozylmaıtyn, shyntaǵynan búgilip qatyp qalǵan, aýzyna jetpeıtin. Adymdaı basyp, apamnyń janyna jetkende, sol qolyn sozyp amandasatyn. Apam qolynan ıiskep, «otyr» degendeı ısharat jasaıtyn. Men de ákemniń sol sátin kútýshi edim. Otyrar-otyrmasta oń jaq tizesine shyǵyp alyp, oń qoldyń qushaǵyna kiretinmin. Ákemniń úıi bólek. Apam meni janynan bir eli shyǵarmaıdy. Meniń de apamnan ajyraǵym kelmeıdi. Ákemdi de saǵynamyn. Keletin jaǵyna qarap eleńdeýmen júremin. Ákem kóp sóılemeıdi. Ekeýi aýyldyń jaı-kúıin áńgimeleıdi, sharýashylyqtyń betalysyn aıtady. Soǵystan qaıtqandar, qaıtpaǵandar, habarsyz ketkenderdi surasady. Ekeýiniń de til ushynda habarsyz ketken Tilegen aǵa turatynyn sezemin. Biraq oraǵytyp ótedi nemese únsiz otyryp qalady. Sonda birin-biri aıap, júrek jarasyn aýyrtqylary kelmeıdi eken-aý. Keıinnen bildim. 1944 jyly Shójen aǵadan qara qaǵaz kelipti. Estigende apam talyp qalyp, úsh kún tósek tartyp, esin áreń jıypty. 1945 jyly Tilegen aǵadan da qara qaǵaz kelipti. Jamanatty apam kótere almaıdy dep jasyryp qalypty. Keıinnen soǵystaǵy erligi úshin Tilegen Qınaýbaevqa berilgen «Qyzyl Juldyz» ordenin aýdandyq áskerı komıssarıat jary Salıhova Meńkege tapsyrǵanyn da aıtpapty. On bes jasyma deıin janynan ajyramaı, qaıda barsa, birge júrip, analyq sheksiz qamqorlyǵyn, tárbıesin kórgen, jan-dúnıemmen jaqsy kóretin aıaýly apamnyń kózi jumylǵansha Tilegen aǵany esikten kirip keletindeı kútip ótkeni meniń jadymnan eshýaqytta óshken emes. Erjetip, bilim alyp, maman bolyp, qyzmetke ilikkennen ákemniń, kishi ákelerimniń taǵdyry oılantyp, «soǵys joly týraly ne bilemiz? Soǵysta opat bolǵan eki aǵamyzdyń qabirleri qaıda eken?» degen saýal sanamda saqtalyp qaldy. Bul saýal meniń ǵana emes, aǵaıyndy úsh jaýynger ákelerimizdiń urpaqtarynyń oı-sanalarynan shyqpaıtyn boldy. Abaı atyndaǵy QazPI-diń tarıh fakýltetin bitirgen, Semeı oblysy Aqsýat aýdanynyń «Sulýtal» sov­hozynda Q. Sátbaev atyndaǵy orta mekteptiń muǵalimi inim Kádirbek Ábishev 1975-1977 jyldary «Aýyl shejiresi» taqyrybymen kónekóz aqsaqaldar men keıýana analarymyzdyń aýyzsha aıtqan estelikterin qolymen jazyp, «Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti redaksııasynda jumys isteıtin maǵan jiberdi. Uly Otan soǵysynyń, soǵystan keıingi barlyq aýyrtpalyqtardy qaıyspaı kóterisken, baqılyq bolǵan – Samarqanov Qurmanǵalı, Rahmetov Jumaǵazy, Qojaev Qurmash, Saǵyndyqov Baıahmet, Qoıtasov Otarǵalı, Raıymbekova Baqtybala, Raıymbekov Aldabergen, Asylybekova (keıin Qınaýbaeva) Nurbatıma, Orazǵalıeva Nurjamal, Salıhova Meńke jáne ákemiz Ábish Qınaýbaevtyń oqýshy dápteri betterine jazylǵan kólemi ártúrli estelikteriniń qoljazbalary mende saqtaýly. 1995 jyly Uly Jeńistiń 50 jyldyǵyna oraı Semeı oblysy boıynsha eskertkish-kitap «Bozdaqtar» jaryqqa shyqty. Birinshi tomynyń 111-betinde Tilegen, Shójen Qınaýbaevtardyń fotosýretteri berilip, jerlengen mekenderi kórsetildi. Osylaı birte-birte aǵaıyndy úsh jaýyngerdiń Uly Otan soǵysy jyldaryndaǵy joryq joldary málim bolyp, jerlesteriniń, urpaqtarynyń maqtanyshyna aınaldy. Qara quıyn bolyp soqqan jaýǵa qarsy shaıqasqa aǵaıyndy úsheýinen birinshi bolyp kirgen – Shójen Qınaýbaev. Ol 1940 jyly Aqsýat aýdanynyń «Ernazar» kolhozy bastyǵy jumysynan Semeı qalasyna bilim kóterýge úsh aılyq oqýǵa jiberiledi. Oqýyn bitirgen soń sol jerden áskerı mindetin óteýge shaqyrylady. 1941 jyly Belorýssııaǵa attanyp ketedi. Ábish aǵasy esteliginde: «Sonda ásker oıyndaryn úırenip jatyrmyz degen hattary kelip turdy. Bul soǵystyń aldy edi. Soǵys bastalysymen habarsyz bolyp, tek 1944 jyly aqpan aıynda Belorýssııa partızandyq qozǵalystyń shtabynan pýlemetshi bolyp, erlik kúreste qaıtys boldy degen qara qaǵaz keldi. Baýyrym jaıynda málimet osy, deıdi. Osy joldardy jazyp otyrǵan meniń qolyma qalam alýyma Shójen Qınaýbaevtyń partızandyq qaı brıgada quramynda bolyp, qaı jerden topyraq buıyrǵanyn jazǵan, baýyrlastar qabirine qoıylǵan eskertkishte tegi jazylǵan fotosýretti jibergen Qazaqstannyń Belarýs Respýblıkasyndaǵy elshiliginen 2014 jyly 22 qazanda 30/389 nómirli qýanyshty hat kelgeni úlken sebep boldy. Uly Jeńistiń 70 jyldyǵy qarsańynda jetken osyndaı súıinshi habardy el gazeti «Egemen Qazaqstan» betinen jarııa etkim keldi. Hat mazmuny mynadaı: «Qurmetti Saırash Ábishqyzy! Ákeńizdiń inisi Shójen Qınaýbaevtyń Belarýs Respýblıkasyndaǵy qabirin tabý boıynsha Elshilik BR Qorǵanys mınıstrligi Otan qorǵaýshylarynyń esteligin máńgilik saqtaý jónindegi basqarmasymen birlese otyryp kelesideı jumys atqardy. Belorýstyq taraptyń aqparatynsha, Shójen Qınaýbaev 1944 jyly 24 aqpanda qaza taýyp, Mınsk oblysy Ýzda aýdanynyń Rýmok aýylynda jerlengen bolatyn. Alaıda keıinnen «Býrevestnık» partızandyq brıgadasynyń jaýyngerleri Rýmok aýylynan Sloboda aýylyndaǵy baýyrlastar qabirine qaıta jerlengen. 2014 jylǵy qyrkúıekte Elshiliktiń áskerı attashesi polkovnık M. Júsipov pen birinshi hatshysy B.Qatkenov basqarǵan delegasııasynyń qurmetine Ýzda aýdanynyń atqarýshy komıtetiniń basshylyǵy, Uly Otan soǵysynyń ardagerleri men Sloboda aýylynyń turǵyndary qatysqan mıtıng ótti. Elshiliktiń ótinishine sáıkes jer­gilikti atqarýshy bılik ókilderi áke­ńizdiń inisiniń aty-jóni «Kınanbaev M.» bolyp qatemen jazylǵandyqtan, jaqyn arada «Kınaýbaev Sh.» dep túzetedi. Osyǵan oraı, Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń 70 jyldyǵyna oraı Belarýs jerinde qaza tapqan qazaqstandyq ja­ýyngerlerge arnap Elshilik ázirlep jatqan «Umytylmas esimder» atty estelik kitabyna Shójen Qınaýbaev týraly aqparat jazylatynyn eskere otyryp, ol kisi jóninde tolyǵyraq málimetterdi (týystarymen hat almasýyn, fotosýretterin, ómiriniń qyzyqty faktilerin jáne t.b) jiberýińizdi suraımyn. Qurmetpen, ýaqytsha senimdi ókil A. Shalbaev.» Baýyrlastar qabirleri qorymy basyndaǵy eskertkishte «Kınanbaev M.» bolyp jazylý sebebi Shójen aǵamyzdy jaýynger serikteri Mıhaıl dep atapty. Azan shaqyryp qoıǵan esimi Ábjan, Qınaýbaı atam men Rahıma apam erkeletip Shójen, qarýlastary Mıhaıl degen – bir ózinde úsh esimi bar, Otan azattyǵy jolynda janyn qıyp, Belarýs topyraǵyn jastanǵan aǵamyzdyń qabirinen bir ýys topyraq týǵan jerge jetetin kún alda bolsyn, láıim. * * * Ábish Qınaýbaev Aqsýat aýdanynyń «Jańanesip» kolhozynyń bastyǵy jumysynan ekinshi bolyp 1942 jyly mamyrda soǵysqa attanady. Semeıde bir aıdan asa jattyǵýda bolyp, 20 shildede Batysqa bet alady. Oral taýynan, birneshe kún buryn ǵana jaýdan tazartylǵan Kýıbyshev qalasynan ótip, endi ǵana azat bolǵan Kalýga qalasynda áskerı jattyǵýda bolady. Kóp uzamaı Smolensk mańaıynda soǵysqa kiredi. Onshaqty kúnnen keıin Stalıngrad baǵytyna aýystyrady. Taǵdyr jeli Ábish Qınaýbaevty búkil el bolyp demin ishine tartyp, qulaq túrip otyrǵan Stalıngrad qyrǵynyna apara jatady. О́ziniń esteliginde sol kúnderdiń tarıhı sátterin kóz aldymyzǵa elestete áńgimeleıdi. «...3 qyrkúıekte Stalıngradtan 12 shaqyrym jerde soǵysqa kirdik. Úsh kún jan alyp, jan berisken alasapyran soǵysta boldym. Altynshy qyrkúıekte sanymnan jaryqshaq qadalyp, ornymnan tura almaı qaldym. Aspan men jer tutasyp ketken qyrǵyn aıqas ishinen meni qalaı alyp shyǵyp, dárigerler qolyna qalaı jetkenim anyq esimde qalmapty. Sodan Saratovta, Zelman aýdanynda gospıtalda boldym. Emdelip, júrýge jarap, 1 jeltoqsanda soǵysqa qaıta shyqtym. Birinshi gvardııa dıvızııasynda boldym. Rostov oblysyna baǵyt aldyq. 1942 jyly 18 jeltoqsanda soǵysqa kirdik. Birneshe kún jaýdyń basyn kótertpeı, bir qadam ilgeri attatpaı, jıi-jıi shabýyldap, tyqsyra bastadyq... Jeltoqsannyń 21-inde, shaıqastyń tórtinshi kúni oń qolymnyń ortańǵy býy­nyn úzip ketip, aýyr jaralandym. On bes kún jolda júrip, Barnaýlǵa ákeldi. 1943 jyly qańtar, aqpan, naýryz – úsh aı Barnaýlda gospıtalda emdeldim. Sáýirde birinshi toptaǵy múgedektikpen elge qaıtardy...» Gospıtaldyń áskerı dárigerleri shyntaǵynyń býyny úzilip, sińirine ilinip qalǵan oń qolyn kesip tastamaı, kóldeneń búgip turǵandaı qalyppen qatyryp tastapty. Oń qoly aýzyna jetpese de, «sholaq qoldan kóp jaqsy» dep ákemiz dárigerlerge sheksiz rıza bolyp otyratyn. Soǵystan keıin Ábish Qınaýbaevqa birinshi dárejeli Uly Otan soǵysy ordeni tapsyrylǵan. Shyǵys Qazaqstan oblysy Tarbaǵataı aýdandyq qorǵanys isteri jónindegi bólimi muraǵatynyń KSRO medaldary jáne ordenderin tabys etý týraly 1985 jylǵy 9 jeltoqsandaǵy №1 hattamasyna sáıkes 2014 jyly 28 mamyrda berilgen №161 anyqtama bul ordenniń ıesine tapsyrylǵanyn rastaıdy. 1945 jyly «Jeńis», 1970 jyly «Jeńiske 25 jyl», taǵy basqa ıýbıleılik medaldarmen marapattalǵan. Ákemniń 42 jasynda 1944 jyly tuńǵyshy, osy joldardyń avtory – men dúnıege kelippin. Sońymnan baýyrlarym erdi. Ábish Qınaýbaıuly týǵan jerdiń topyraǵyna tabany tıgennen keıin soǵys jaraqatynyń azabyna shydaı júrip, júdeý tartqan sharýashylyqty kóterisýge atqa minedi. 1943-1944 j.j «Seriktes», 1944-1945 j.j. «Ernazar», 1945-1947 j.j. «Amankeldi», 1947-1955 «Shvernık» kolhozdaryn basqarady. 1956-1963 jyldary túrli jumystarda bolyp zeınetkerlikke shyǵady. Jasy jetpisten asyp, seksendi alqymdaǵan kezinde de sovhozdyń maýsymdyq jumystarynan qol úzbeıdi. Týǵan aýy­lynda, ózi moıynserikten kóterisken «Sulýtal» sovhozynda 1994 jyly baqılyq boldy. * * * Eki aǵasynyń sońynan úshinshi bolyp «Ernazar» aýyly mektebiniń dırektory, kolhozdyń bastaýysh partııa uıymynyń jetekshisi Tilegen Qınaýbaev Ábish aǵasynan 15 kún keıin 1942 jyly mamyrda ot keshýge attanady. Tilegen Qınaýbaıuly – ótken ǵasyrdyń 20-30-jyldarynda óz qatarlastarynyń aldy bolyp aýyldyq jerden bilimdiligimen ozyq shyqqan qazaq ıntellıgensııa ókilderiniń biri. Ol aýyldyq bastaýysh mektepte oqyp, Zaısan orys-qazaq pedagogıka ýchılıshesinde bilim alyp, basta­ýysh mekteptiń orys tili páni muǵalimi mamandyǵyn alǵan. Latyn qarpimen, kırıllısamen jazýdy jetik meńgergen. 1938 jyly 7 qańtarda marjan tizgendeı jazýymen latyn qarpimen «О́mir tarıhatyn» jazyp ketken. 1939 jyly ­ 7 tamyzda Zaısan ýchılıshesin bitirgeni týraly №260 kýálik berilgen. Soǵystan kırıllısamen jazǵan úshburysh hattary jıi-jıi kelip turǵan. Tilegen aǵanyń nemeresi Tilegenov Baqytqazy Sovetaıuly, qaryndasy Qınaýbaeva Kenjegúl Ábishqyzy «О́mir tarıhattyń», kýáliktiń, soǵystan jazǵan 2-3 hattyń túpnusqasyn saqtap, osy ýaqytqa deıin joǵaltpaǵan. Mundaı óte qundy tarıhı qujattar Tilegen Qınaýbaıulynyń soǵysqa deıingi, ásirese Otan azattyǵy úshin alapat aıqastaǵy jaýyngerlik erlik jolynan mol maǵlumat beredi. Tilegen Qınaýbaev Máskeýdiń áýe desanttaryn daıarlaıtyn áskerı kýrsqa jiberiledi. Orysshaǵa jetik bilimdiligimen qysqa ýaqytta áskerı qıyn áýe desanty mamandyǵyn meńgerip shyǵady. Desanttyq toptyń bólimshe komandıri starshına bolyp maıdanǵa kiredi. Otbasyna úzbeı hat jazyp turady. Ábish aǵasy elge qaıtqan 1943 jyly alasapyran soǵystyń aldyńǵy shebinde júredi. Úlken aǵasy bir aıaq, bir qoldan jaralanyp, aýylǵa jetkenin estigende: «Ábem elge qaıtty degendi estigende tóbem kókke jetkendeı boldym», depti hatynda. Tilegen Qınaýbaıulynyń eń sońǵy haty 1945 jyly 20 sáýirde kelipti. «1945 jyly naýryzdyń 20-synda Vengrııanyń astanasy Býdapeshtten 30 shaqyrym shyqtyq. Starshına bolyp ketip baramyn» dep jazypty. «Sodan keıin habarsyz boldyq» deıdi esteliginde Ábish Qınaýbaev. Uly Jeńistiń 50 jyldyǵyna oraı Semeı oblysy boıynsha 1995 jyly shyqqan «Bozdaqtar» kitabynda (1-tom, 111-bet): «Qınaýbaev Tólegen aǵa serjant, Ernazar aýylynda 1919 j. týǵan. 99-GV-AD quramynda soǵysqa qatysyp, 1945 jyly 16 naýryzda qaza tapqan. Vengrııa Sekeshseervorsk aýd... Bezymıannyı hýtorynda jerlengen» dep jazylǵan. Munda týǵan jyly – 1919, esimi – Tólegen bolýy, árıne, soǵys zobalańynyń zardabynan ketken qate ekeni kúmánsiz. Tilegen aǵa óz qolymen 1938 jyly jazyp ketken «О́mir tarıhatynda»: «Aqsýat aýdany Ernazar aýylynda 1913 jyly týdym», dep jazady. Uly Jeńis kúnin janqııarlyq erlikterimen jaqyndatqan, Otan úshin jan qıǵan Shójen, Tilegen Qınaýbaevtardaı batyrlar esimi eshýaqytta umytylmaıdy. Tilegen aǵanyń jıen nemeresi Narıman Vengrııaǵa issaparmen barǵanynda naǵashy atasynyń baýyrlastar zıratyndaǵy 1383-nómirli qabirin taýyp, bir ýys topyraǵyn týǵan jerge jetkizgeni munyń bir dáleli. Otan azattyǵy úshin qan maıdanda sheıit bolǵan, «66 jyl týǵan jerge súıegi jetpegen Tilegendeı soǵys qurbanynyń topyraǵy musylmandyq jolmen ...» («О́skemen» gazeti. Oljas Qasym. «Vengrııadan jetken topyraq. 15 jeltoqsan 2011 j.) Shyǵys Qazaqstan oblysy Tarbaǵataı (burynǵy Aqsýat) aýdanynyń Kindikti aýylyndaǵy tóbeshikte máńgi meken tapqan jary Salıhova Meńkeniń janyna jer qoınyna tapsyryldy. Uly Jeńistiń 70 jyldyǵy qarsańynda Tarbaǵataı aýdany ortalyǵy Aqsýat aýylynyń bir kóshesine Tilegen Qınaýbaevtyń atyn berý týraly sheshim shyqqany Otan úshin ot keshken qurbandarǵa qoıylǵan tarıhı bir eskertkish ekeni kámil. Saırash ÁBIShQYZY, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri. ASTANA.