Zaman jáne kóshbasshy

Ýaqyt adamdardy uzaq merzimde biriktirce, zamanymyz bir dep aıtamyz.  Sol ýaqyt aralyǵynda ótken iri tarıhı oqıǵa – el táýelsizdigi men jańa memlekettiń qalyptasýy adamdardy taǵdyrlas etetini belgili. Sondaı syndarly sátte el bolashaǵyna degen eń úlken jaýapkershilik el basshysyna júkteledi jáne de memleket onyń qabiletine baılanysty damıdy. Ár adamnyń tabıǵı umtylysy – otbasyn quryp, ómirge kelgen negizgi mıssııasy óz urpaǵyn, sol arqyly adamzatty damytý bolsa, meniń oıymsha, ár ult, otbasy jıyntyǵy retinde, óz memleketin quryp, adamzat órkenıetiniń damý úrdisine úles qosýy tabıǵı zańdylyqqa jatady. Men 1980-1993 jyldary Máskeý bolat jáne qorytpalar ınstıtýtynda eki jyldyq ǵylymı tájirıbede, Máskeýdiń taý-ken ýnıversıtetinde aspırantýra, doktorantýrada bolǵan edim. Sol sebepti, Keńes Odaǵynyń ydyraýyn, jańa táýelsiz elderdiń, onyń ishinde óz elim – Qazaqstannyń egemendigin sonda qarsy alǵanmyn. Sekseninshi jyldardyń ekin­shi jartysynda Keńes Odaǵy eko­nomıkalyq, saıası tyǵyryqqa tirelip, sol júıeniń dármensizdigi baıqalyp, bolashaǵy bulyń­ǵyrlana bastady. Sol sebepti, M.S.Gorbachevtiń «qaıta qurýdy» qolǵa alyp, onyń da durys júr­­gi­zil­megenine baılanysty qoǵam­da kóp narazylyqtar týyndaı bastaǵan edi. Sol ýaqytta, Máskeý zııa­lylarynyń elge N.Á. Nazarbaev syndy basshy kerek, keminde ol Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasyna shaqyrylýy tıis degen sózderine kýá bolǵan edim. Bul birinshiden, Keńes Odaǵynyń zııa­ly qaýymynyń N.Nazarbaevtyń talantty basshy retinde úlken áleýetin baǵalaǵany bolsa, bizder qazaq jastary úshin zor maqtanysh edi. Áli esimde, 1991 jyly 8 jeltoqsanda kafedraǵa kelsem, belgili ǵalym-professorlar L.A.Bahvalov, V.A.Gorbatov, L.D.Pevzner: «Sizderdiń Prezıdentterińiz óte kóregen adam, Belovej kezdesýine barmaı, áýejaıda óz oıyn erkin bildirip, Qazaqstanǵa qaıtyp ketti», dep óz rızashylyqtaryn bildirgen edi. Artynan ýaqyt kórsetkendeı, jetpis jyldyq tarıhy bar keńes ımperııasy tarıh tuǵyrynan «úshtik» sheshken jolmen múlde ketken bolatyn. О́z basym qunsyzdanǵan keńestik rýbldiń barlyq respýblıkalardan Qazaqstanǵa aǵylyp, odan keıin Qazaqstannan Máskeýge «Kamaz»-darmen tasyl­ǵanynyń kýási bolǵan edim. Eń mańyzdysy, biz terrıtorııamyzdyń tutastyǵyn qantógissiz saqtap, jańa, derbes, egemen el boldyq. Bul halqymyzdyń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń bolashaqty alystan boljaıtyn, iri saıasatker retindegi sol kezdegi kóregendik sheshimi edi. Ýaqyt kórsetip otyrǵandaı, halyqtyń el bolýy, memleket bolyp qalyptasýy onyń birliginde, birtutastyǵynda. Kópultty, kópkonfessııaly Qazaqstan úshin, sol jyldary qazaq ultynyń sany elde 50 paıyzdan tómen bolyp turǵanda, asyǵystyq jasaý óte qaýipti bolatynyn, qazir álemdegi qaqtyǵystardy kórip otyrǵanda túsingendeı bolasyń. О́ıtkeni, barlyq qaqtyǵystardyń negizgi sebepteri ultaralyq, din­aralyq shıelenisterden týyndaýda. Sondaılardyń saldarynan kóp elder derbestiginen, jerinen, eldiginen aıyrylyp jatqany barshamyzǵa málim. Osy oraıda, Elbasynyń kemeńgerlik kórsetip, eldiń bir­ligin, memleketimizdiń beriktigin saqtaý tetikterin qarastyryp, Qazaqstan halqy Assambleıasyn der kezinde qurýyn aıtýymyz kerek. Qazirgi ýaqytta bul jobanyń tıimdiligin jurt kórip otyrsa, onyń jasampazdyǵyn álem moıyn­daýda. Budan basqa tek Qazaq eline ǵana emes, álemdik mańyzy bar másele – dinaralyq tatýlyqty damytýdaǵy Elbasynyń eńbegi eresen jáne de álem jurtshylyǵynyń nazarynda. 1993 jyldyń kúzinde dok­torlyq dıssertasııamdy merzi­minen buryn qorǵap, elge oraldym. О́zim Máskeýge joldama alǵan Rýdnyı ındýstrııalyq ıns­tıtýtynda kafedra meńgerýshisi qyzmetine kiristim. Jas mem­le­ke­timizdiń damýyna úles qosý maqsatynda 1994 jylǵy Parla­ment saılaýyna qatystym, biraq ótpedim. О́ıtkeni, bes paıyzdan tómen ult ókili turatyn qalada otyz paıyzdan joǵary daýys jınaýdyń ózi – jetistik, tájirıbe jınaqtadym. 1994 jyly Soltús­tik Qazaqstan memlekettik ýnı­ver­sıtetiniń janyndaǵy Joǵa­ry tehnıkalyq kolledjge rektor bolyp taǵaıyndaldym. Keıin 1996 jyly osy eki oqý orny birik­ti­rilgende ýnıversıtetti basqardym. Alǵashqy ret N.Á.Nazar­baevpen tikeleı júzdesý már­tebesi Soltústik Qazaqstan mem­lekettik ýıversıtetinde rektor qyzmetinde júrgende, 1998 jyldyń qazan aıynda boldy. Kezdesýden alǵan aǵashqy áser – ol kisiniń qarapaıymdylyǵy, kisini teń dárejede qabyldaýy jáne qandaı taqyryp kóterilse de jan-jaqty bilgirligin aıtar edim. Ol ýaqytta oblysta qıyn kezeń edi. Jaryq pen jylý tolyq berilmeı, jalaqy, zeınetaqy der kezinde tólenbeıtin. Elbasy óz sózinde bul qıyndyqtardyń ótpeli ekenin, qazirgi ýaqytta birlikti saqtap, qajyrly eńbek etýge shaqyrdy. Jınalysqa kelgenderdi sendire bildi. «Qazaqstannyń soltústik aımaǵynda joǵary bilimdi sapaly mamandar daıarlaıtyn ýnıversıtet bar ekendigine shyn qýanyshtymyn, qazirgi zamanǵa laıyq mamandar osy jerde órkendeıdi», dep óziniń jyly lebizin bildirip ketti. Osy óńirdiń burynǵy turǵyny retinde Prezıdenttiń el astanasyn Almatydan Aqmolaǵa kóshirýi strategııalyq mańyzy bar, der kezinde qabyldanǵan sheshim bol­ǵanyn baıandaǵym keledi. О́ıtkeni, aımaqtaǵy kópshilik úshin Alma­tyǵa qara­ǵanda Máskeý barlyq jaǵynan jaqyn astana edi. Jeti jyl qyzmet barysyn­da baıqaǵanym, óńirdegi basqa ult­ ókilderi N.Á.Nazar­baev­ty ultaralyq kelisimniń kepili, senimdi basshy retinde qabyldaıtyny. Sonyń dále­li úsh aıdan keıingi Prezı­dent saılaýynda oblys turǵyn­dary Qazaqstan boıynsha N.Á.Nazar­baev­qa kóp daýys bergeni der kezinde der edim. Az ýaqyt ótken soń, Prezı­dentimiz Bilim jáne ǵylym mınıstrligine basshylyq qyz­met­ke shaqyrdy. Qyzmetke taǵa­ıyn­daǵanda: «Sen úıren, úkimet dálizinde júrip ysyl, bilim, ǵylym máselelerin keń aýqymda alyp qarap, basqarý tájirıbesin meńger!» – dep Elbasy jolymdy ashty. Bul Memleket basshysynyń jastardy qoldap, únemi qamqorlyq jasaıtyn erekshe qasıetiniń aıqyn kórinisi edi. Osy joly Prezıdent maǵan tikeleı maqsatty tapsyrma berdi. Ol jekemenshik oqý oryndarynyń kóbeıip ketkendigin, olardy qysqartý kerektigin aıtty. Tapsyrmany oryndaý barysynda joǵary oqý oryndarynyń sanyn 300-den 171-ge túsirdik, bilimdi damytý konsepsııasy daıyndaldy. Mınıstrlikte úlken kásibı mektepten óttim. Qazaqstannyń Bilim jáne ǵylym mınıstriniń birinshi orynbasary qyzmetin abyroımen atqardym dep oılaımyn. Sonda alǵan tájirıbelerim keıin óz paıdasyn berdi. Mınıstrlikten keıin Shy­ǵys Qazaqstan memlekettik teh­nıkalyq ýnıversıtetinde rektor bolyp qyzmet atqarǵanda, Elbasy kórsetken baǵyttyń kómegi mol boldy. Ýnıversıtettiń zamanaýı úlgisi retinde «ýnıversıtet-tehnopark» jobasyn iske asyrdyq. Halyqaralyq deńgeıde joǵary baǵalanǵan ShQMTÝ úzdik ınnovasııalyq ýnıversıtet degen ataqqa laıyq boldy. О́ńirde iri-iri respýblıkalyq, halyqaralyq is-sharalar ótetin alańǵa aınaldy. Men rektorlyq qyzmet atqarǵan jeti jylda Elbasy úsh ret ýnıversıtetke at basyn burdy. Aımaqtyq ýnıversıtet úshin bul eń úlken mártebe ekenin atap ótkim keledi. Shyǵys óńiriniń ǵana emes, jal­py Qazaqstan halqy úshin Elbasynyń Semeı atom polıgo­nyn jabýy jáne de ıadro­lyq qarýdan bas tartýy áleý­mettik qana emes, saıası jáne ekonomıkalyq mańyzy bar ýaqıǵa bolǵany barlyq jurtshylyqqa málim. Sonyń nátıjesinde álemde ıadrolyq jarylys­tar toqtatylyp, tynyshtyq kezeń qalyptasty. Elbasynyń salı­qaly saıasatynyń arqasynda Qazaq­stan órkenıet jolyn tańdady. Strategııalyq deńgeıdegi qabyl­danǵan durys sheshim eli­mizge sheteldik ınvestısııalar quıýǵa keńinen jol ashty. Qazaqstan burynǵy KSRO elde­riniń arasynda shetel ınvestısııasyn tartýda eń aldyńǵy orynǵa shyqty. Qazaqstannyń qarqyndy damýyna Elbasy strategııalyq baǵytta jańa kókjıekterdi ashyp berdi. Kezinde usynylǵan 2030 strategııasy merziminen buryn oryndalyp, jańa strategııa – «Qazaqstan-2050» aldymyzda tur. Bul strategııalardyń negizgi maqsaty, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý, ozyq elderdiń úlgisine laıyq halyqtyń ómir sapasyn sáıkestendirý, elimizdiń turaqty damýyn qamtamasyz etý bolyp tabylady. Osyndaı iri jobalardy iske asyrýǵa alysty boljaı biletin Elbasymen qatar, ulttyń úlken ıntellektýaldy áleýeti qajet. Osy oraıda, ulttyń ozyq, uly bolýy onyń sanynda emes, sapasynda ekenin atap ótý kerek. Elimizdiń básekege qabiletti adamı kapıtalyn qalyptastyrý jolynda Elbasy tynbaı iri-iri jobalardy iske asyryp kele jatyr. Bular ıntellektýaldy ult, «Bolashaq» baǵdarlamasy, Nazarbaev Ýnıversıtet, taǵy da basqa jobalar. Kórnekti ǵalym retinde Elbasy árqashan da bilim men ǵylym damýyn basty nazarda ustap keledi. Ár ulttyń halyqaralyq már­tebesi, tarıhtan alatyn orny onyń adamzat órkenıetiniń dam­ý­y­na qosqan úlesine baılanysty. Qazaq ultynyń da kórnekti ókilderi arqyly órke­nıetke qosqan óz úlesin álem jurtshylyǵy moıyndaıtyny anyq. Adamzattyń ekinshi ustazy atanǵan ál-Farabı, uly Abaı, bertindegi M.Áýezov, Q.Sátbaev syndy ult ókilderiniń álemdik deńgeıdegi eńbekterin eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Elbasynyń álemde beıbit­shilik pen qaýipsizdikti saqtaýdy, adamzat órkenıetiniń turaqty damýyna qosqan úlesi osy ýaqytta halyqaralyq deńgeıde óz baǵasyn alyp jatyr. Árıne, N.Á.Nazarbaev Qazaqstandaı jas damýshy eldiń Prezıdenti emes, eger alpaýyt AQSh, Qytaı, Reseı, Úndistan sııaqty iri memleketterdiń basshysy bolǵanda, Elbasynyń barlyq usynystarynyń, jobalarynyń nátıjesi de, eńbeginiń baǵasy da eselene túseri sózsiz. Qazaqta «Eldiń atyn er shyǵarady» degen ataly sóz bar. Elbasynyń arqasynda Qazaqstan álemge tanymal boldy, áli de tanyla bermek. Elbasynyń iri tulǵa retinde, zor qabilet, erekshe jadynyń ıesi, sonymen qatar, biletin adamdarǵa árqashan da jyly kóńil bildiretinin, qamqorlyqpen qoldap otyratynyn iltıpatpen atap aıtqym keledi. О́mir bolǵan soń qıyndyǵy, qyzyǵy, ashysy men tushysy da bolatyny belgili. Eń qıyn­dyǵy – adamǵa jat qasıetter: ádi­letsizdik, jala jabý, maqsatty qýdalaý ekenin basynan ótkergen azamattar jaqsy biledi dep oılaımyn. Sondaı jaǵdaıdy QazUÝ-de alǵashqy rektorlyq jyldarda óz basymnan ótkizgenimdi bireý biler, bireý bilmes. Kóp aıtpaı-aq, úsh jyl merzimde ýnıversıtet jetpiske tarta tekserýden ótip, bir jylda eki ret attes­tasııadan, eki ret aýdıtten ótkenin bizdiń ujym jaqsy biledi. Memlekettik syılyqqa usynylǵan ǵylymı eńbektiń jıyntyǵy retinde ýnıversıtette sa­naýly taralymmen shyqqan kitaptyń tehnıkalyq aqaýlardan ketken kemshilikterdi paıdalanyp, jala jabý – qaı ǵa­lymǵa bolsyn aýyr aıyptaý. Ultymyzdyń ardaqty azamaty B.Momyshuly: «Shyndyq árqa­shanda jeńedi, biraq keshi­gip júredi», dep aıtqandaı, keıin sol kitapty álemdegi eń úz­dik baspa «Shprınger» Nobel syı­lyǵynyń laýreaty D.Neshtiń jaqsy pikirimen shyǵar­ǵany kóp­shilikke málim. Sol kezder­degi, odan keıingi kezdesýlerde «Ǵalym, bilemin, jaqsy ju­mys istep jatyrsyń, ári qaraı batyl jalǵastyr» nemese «Saǵan kóp qıyndyq týdyr­dy ǵoı, jetistikteriń qutty bol­syn!» dep Shprınger de alǵash­qy Qazaqstandyq dara avtor bolyp shyqqan kitabymmen quttyq­taǵany men úshin óte qymbat, eń joǵary mártebe, der kezinde kórsetilgen baǵa jetpes qoldaý boldy. Ár halyqtyń bolashaǵy ós­keleń urpaqpen, jastarmen baı­lanysty. Jastar ǵasyrlar boıy qalyptasqan jaqsy ult­tyq dástúrlerdi, keleshekke jete­­leıtin izgi qundylyqtardy jalǵas­­tyryp, sonymen jańashyl úr­dis qosyp otyrsa, halyqtyń bola­shaǵy aıqyn da zor. Talaı jyl kásibı jumysym jastarmen baılanysty bolyp kele jatqandyqtan, kóńil toltyryp aıtatyn jaıt, eli­mizdiń stýdent jastary talǵam­paz da talantty jáne olar­dyń otansúıgishtigin erekshe aı­tar edim. Elbasyna degen súıis­penshiligi mol jáne zor senimmen qaraıdy. Oǵan dálel, ózim qyzmet atqarǵan qaı ýnıversıtette bolmasyn, barlyq prezıdenttik saılaýda stýdent jastar erekshe belsendilik kórsetip, árqashan da Elbasyna óz daýystaryn beredi. Sońǵy saılaýda ál-Farabı atyn­daǵy QazUÝ stýdentteri biraýyzdan qoldady, daýystaryn berdi. Osyǵan oraı, stýdentterdiń, eldiń erteńine keń jol ashatyn geosaıası máselelerge – Keden odaǵy, Birtutas ekonomıkalyq keńistikke baılanysty túsinistikpen qabyldaǵan pikirin aıtqym keledi. Olar: «Elbasy jańa Qazaqstandy qur­dy, ol elimizdiń damýyna keri áser etetin eshqandaı jobalardy qoldamaıdy. Sondyqtan, biz Prezıdentke senemiz jáne de árqashanda ony qoldaımyz!» – dep óz oılaryn bildiredi. Bolashaqqa aparatyn saıasatqa jastar sengende, qoldaǵanda, ondaı eldiń bolashaǵy alda jáne de jarqyn. Jańa memleket óz damýynda, eń aldymen, bodandyqtyń barlyq túrinen arylyp, jańa kezeńde ultty bolashaqqa jeteleıtin ıdeıany qajet etedi. Elbasynyń ulttyq ıdeıasy – Máńgilik El. Bul búkil qazaqstandyqtardyń basyn biriktiretin, el bolashaǵyna arnalǵan uly ıdeıa Táýelsizdik pen egemendikti urpaqtan-urpaqqa qalybyn buzbaı saqtap, amanat etip otyratyn ult ıdeıasy osy Máńgilik El bolyp qalmaq. Sońǵy prezıdenttik saıla­ý­daǵy álem tarıhyndaǵy teń­dessiz elektorattyq belsen­di­lik deńgeıi halyqtyń óz Kóshbas­shysyna degen seniminiń, onyń toptasqandyǵy men ortaq bolashaqqa umtylysynyń jar­qyn mysaly retinde «Qazaq­standyq ǵajaıyptyń» taǵy bir aıǵaǵyna aınaldy. Nursultan Nazarbaevtyń prezıdenttik saı­laý­daǵy aıshyqty da aıqyn jeńisi Qazaqstan Kóshbas­shysynyń elimizdi maqsatty da turaqty damytý jónindegi orasan zor, tynymsyz jumysynyń nátıjesi. Ár saılaý – tań­daý. Prezıdenttik saılaý – búkil­halyqtyq tańdaý. О́ziniń Tuńǵysh Prezıdentiniń basshylyǵymen Qazaqstan mem­lekettik qurylystyń alǵashqy eki kezeńinen senimmen ótip, ornyqqan memleket jaǵdaıyna jetti. Prezıdenttik saılaý elimiz damýynyń tutas bir merzimin támamdap, jańa, úshinshi kezeńniń baspaldaǵyna aınaldy. Qazaqstan qoǵamynyń tereń ınstıtýttyq transforma­sııasy osy kezeńniń negizgi maz­muny bolyp otyr. Álemdik deń­geıdegi strateg retinde N.Nazar­­baev qazaqstandyq qo­ǵam­­nyń jú­ıeli jańǵyrýynyń bes qaǵı­da­tyn usyndy. Alǵa qoıyl­ǵan maq­sattarǵa jetý joly bolyp tabylatyn, «Memlekettik qurylystyń 100 naqty qadamynan» turatyn Ult josparyn jarııa etti. Bul osy ýaqytta álemde teńdesi joq qadamdar Máńgilik Eldiń ornyǵýyna aparatyn batyl da naqty ulttyq baǵdarlama. Talaı ǵasyr boıy «myń ólip, myń tirilgen» qazaq halqy úshin álem kartasynda máńgilik Qazaqstannyń ornyǵýynan asqan baqyt joq, odan bıik maqsat joq! Ǵalymqaıyr MUTANOV, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ rektory, akademık. ALMATY.