Bir aýyldan 114 adam attanyp edi

Aqmola oblysynyń Astrahan aýdanyna qaraıtyn О́ndiris aýyly – biryńǵaı qazaqtardan turatyn eldi meken. Onyń Múlkiaman bólimshesinde 4-5 eston otbasy turdy. Otanymyzǵa túsken búkil aýyrtpalyqqa ortaq edik, qýanyshtardy da birge bólisetinbiz. Nemere, shóbere súıgen úlkender de barshylyq. El basynan ne ótpedi? Úlkenderimiz kóp ozbyrlyqtyń kýási boldy, bastarynan keshti. Sonyń bárin qaıyspaı kótere bildi. El tynysh, jurt shat jumysta edi. Sepken tuqym terbele ósip, qazaqtyń darhan dalasyn jaıqala qulpyrta túsken shaq-tyn. Pishen­shiler shabyndyqqa shyǵyp, qys­tyq mal azyǵyn ázirleý ústinde bolatyn. «Kolhozyń alda bolsa, aýzyń balda bolady», demekshi, el baılyǵy úshin kúresip jatqan jurttyń janyn túrshiktirip so­­ǵys bastalyp ketkeni sol sát­­te. Nemis fashızmi bastady ony. Búkil Eýropany taptaǵan gıtlershil qanquıly surqııa jaý Otanymyzǵa oǵyn boratty, bom­basyn laqtyrdy, ot tastady. Búkil batys shekaramyz ot ishinde qaldy, men ol kezde onnan asqan bala edim. Sonan bylaı balalyq qaldy. Erte eseıdik. О́gizben jer jyrttyq, tuqym septik, pishen jınastyq. Kúzdeı astyq alqabynda jumys istedik. Lobogreıka astyq orǵyshyn sonda kórdik. Bastaýysh synypta oqysaq ta, sabaq 1 qazanda bastalyp júrdi. Sebebi, jumys kúshi – adamdar jetispeıtin. Sol kezderi bir ǵana О́ndiristen 114 adam maıdanǵa attanǵan-dy. 4 jylǵy surapylda 69 jerlesimiz maıdan otynyń ishinde qalyp, máńgilikke kóz jumdy. Maıdan dalasynda ómir men ólim betpe-bet keldi. Bul – keıingi urpaq aıtyp júrerlik babalar erliginiń bıik shyńy boldy. Jamandyq jaqsylyqty jeńbekke, qaskúnemdik ádilettikti kúıretpekke bet burǵan-dy. Solaı, talaı bozdaqtar sonyń kesirinen kóz jumdy-aý! Kókem Bulanbaı áskerge alynǵandaǵy oqıǵa kóz aldymnan ketpeıdi. Kolhozymyzdyń «polýtorka» avtomashınasy bolatyn. Onshaqty adam shaqyrylǵan eken. El bolyp qoshtasyp, shyǵaryp salǵan-dy. Qandy maıdannan oral­ǵan­dardyń kóbi jaradar edi. Sol qalyptaryna qaramaı shabytpen eńbek etti, bizge aqylshy, basshy boldy. Soǵysta kózge túsip orden, medaldarmen nagradtalǵandar, eńbekte de qaısarlyqtaryn tanytty. Qabdyrahman Ádilbaev tipti, Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyn ıelendi. Qabdolla Ársekeev Lenın ordenimen mara­­pat­taldy. Aıaqtarynan aıy­ryl­ǵan Aıtqan Sádýaqasuly, О́mir­jan Janapııauly eńbektiń aldyń­ǵy sapynda boldy. Kózinen aıyrylǵan Sembaı Shıkiókpenov ylǵı da aýyr jumystardyń basynan kórine bildi. Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da, Alla saqtap degendeı, Hamza Janzaquly ákeı Stalıngrad túbinen Berlınge deıin jaıaý, soǵys ortasynda, birde-bir ret jaralanbaı, elge aman oraldy. Sháımerden Madııarov «polýtorka» mashınasymen Edilden sonaý Shpree ózenine deıin jetken, oq, snarıad tasyǵan. Ot ortasynda júrip jaralanbaǵan. Smolensk túbinde kókem Bulanbaı oq boratyp turǵan nemis bekinisiniń únin óshirgeni úshin «Erligi úshin» medalin alypty. Eki jaýyngermen nemistiń ober-leıtenantyn «til» etip ákelgeni úshin Ámen Qatıev «Qyzyl Juldyz» ordenimen, al Amanjol Ábishev bir kóp «til» ustaǵany úshin II dárejeli «Otan soǵysy» ordenimen, Esilbaıdyń Táttisi «Otan soǵysy» ordenimen marapattalypty. Maıdannan oralǵandarmen túgel­ge derlik syrlasqan, sóıles­ken janmyn. Soǵys kezinde maı­dan­daǵy aǵaıyndarmen hat jazysyp, habarlasyp ta turǵan edim. My­saly, Qazbektiń Amanjoly, Qusaıynnyń Omarbegi, óz ákem­men úshkil hat arqyly aman­dyqtaryn bilip turdym. Soǵys kezindegi kóp oqıǵalar esimde qalypty. Aýylymyzda Aldońǵar esimdi molla boldy. Balasy Záıitti ás­ker­­ge jibererde namazyn shyǵar­­ǵanyn kórdik. Tipti, bertinge deıin, kózderi jumylǵansha, kóp ájeıler bala­larynyń elge aman oralýyn kútti. Kúlim ájeı balasy Saǵynaıyn tosty-aý. Al Sálıma shesheı úıelmeli-súıelmeli Bazarbaı, Sálim, Kákim, Amanjol degen tórt balamen qalǵan-dy. Eri maıdannan oralmady. Qazir sol tórteýi de ata bolyp, nemere súıdi. Biz sol aǵa-áke urpaqtyń erligin maqtan tutýǵa mindettimiz. Iаǵnı, ol – paryzymyz. Qazir sonaý maıdannan oralǵandardan tek bireý ǵana qaldy: ol – Joldybaıdyń Qazezi. Esimderi qurmetteýge tu­rar­alyq sol batyrlardyń dú­nıe tanymy, ómir aǵysyna degen kózqarasy, eńbeksúıgishtigi, adamdarmen kúndelikti ómirdegi jaqsy qatynasy keıingi urpaqqa, bizder úshin maqtan eterlik, úlgi turarlyq dárejede jarqyrap turatynyn umytpaıyq. Iá, aýylymyzdan 114 boz­daq attanǵan edi. Sonyń kóbi úılenbegen bolatyn. Olar «atanyń balasy bolmaı, adamnyń balasy» ekenin dáleldedi. Sóıtken erler esimi umytylar ma?! «Qorlyq ómirden erlik ólimniń» artyqshylyǵyn úlgi tutqan aıaýlylarymyz edi. Maıdannan aman oralǵan Qara­jan Shabanbaev aǵaı batyrlar jyryn sazdy maqammen jyrlaıtyn. Jetaı Narbaev aǵaı «Eńlik-Kebek», «Qalqaman-Mamyr» das­tandaryn tógildiretin. Halyq ánderin naqyshyna keltirip oryndaıtyn. Amanjol Qazbekuly bolsa, orys-qazaq ánderin, tip­ti, nemisshe de tógildiretin. Áý­baı Ormanov ákeı soǵysta kórgen­derin ekrannan ótkizgendeı etip, tizbelep aıtyp beretin. Shýbaı О́teýuly tiri tarıhshy edi. Ol bilmeıtin shejire-áńgime bolmaıtyn. Soǵys kezinde bizden 4-5 jas eresek Áýbaıdyń Ábilqaıyry, Qalıdyń Ámirjany, Sálıdiń О́mirzaǵy, Myrzashtyń Táýekeli, Ábildanyń Isaǵy, Qalı-Saǵyndyq, Nurmaǵanbet Qabı syndy azamattardyń etken eńbek­terin aıtsańshy. Al aty atal­maı qalǵan, jeńisti kúndi jaqyn­dat­qan aǵalar men apa, qyz-kelin­shekter qanshama! Bul bir ǵana aýyldy qamtyǵan estelik. Mundaı eldi mekender qanshama deseńshi. Tek, Alla amandyq, abyroı bersin! Tólegen BAQTYBAEV, zeınetker. Aqmola oblysy, Astrahan aýdany, О́ndiris aýyly.