Sút klasteri Qabyldaý pýnktinen dastarqanǵa deıin

О́ńdeý ónerkásibi

Qazaq halqy sútti aıryqsha qadir tutady. Aq adal astyń qata­ryna qosady. Berekeniń bastaýy­na balaıdy. «Saýyn sıyr – úı­diń anasy» deıdi. Sondyqtan sút bolsa, aıran da, irimshik te, súz­be de, qurt ta, bári bolady. Eń bas­tysy, toqshylyq bolady. Búgin­de sút sharýashylyǵy – el ekono­mıkasynyń mańyzdy salasy­na aınaldy. Memleket bas­shy­sy Nursultan Nazarbaev jarııa­laǵan Ult josparyndaǵy 100 naqty qadamnyń birine sút óndi­risiniń enýi de salanyń ózektiligin kórsetedi. «Eki saýynshy kezdesse shelegi men qaımaǵyn aıtady» degendeı, bul oraıda Shy­ǵys Qazaqstan oblysynyń sút óndirýde elimizde alǵashqy orynda turǵanyn maqtanyshpen aıta alamyz. О́ńirde sút óńdeý ónerkásibi jolǵa qoıylǵan. Olardyń qata­rynda «Shyǵys-Sút» JShS-niń táýligine 400 tonna sútti óńdeýge, sút ónimderiniń 60 túrin shyǵarýǵa múmkindigi bar bolsa, «Emıl» JShS táýligine 100 tonnaǵa deıin sút óńdeıdi. Oblys aýmaǵynda 56 taýarly-sút fermasy jumys istep, 17,5 myń bas sıyr saýylady. Onyń ishinde «Bobrovka+» JShS men «E.Zaıtenov» sharýa qojalyǵynyń fermalary tolyq avtomattandyrylǵan júıege kóshkenin aıta ketken lázim. Iаǵnı, eńbek ónimdiligin arttyrý úshin sıyrdy robot saýady. Búginge deıin óńirdegi taýarly sút fermalaryn qurý jáne keńeıtý jumystary aýyl sharýashylyǵyndaǵy sút óndirisin 13,5 paıyzǵa arttyrýǵa múmkindik berdi. Asyl tuqymdy sútti sıyr ósirýdi qoldaý úshin byltyr respýblıkalyq bıýdjetten 831 mln. teńge sýbsıdııa bólindi. Bul salada oblystyń aıtarlyqtaı tájirıbesi men qalyptasqan bazasy bar. Degenmen, óńirdiń sút óndirisindegi mol áleýeti tolyq júzege asyp jatyr deýge áli erte. Eger bul áleýet tolyq paıdalanylar bolsa, turǵyndarǵa da, memleketke de kól-kósir paıda ákeledi.

Taýarly-sút fermalary

Sondyqtan oblys ákimi Danıal Ahmetov óńir jetekshiligine kelgen az ýaqyttyń ishinde qolǵa alǵan sharýalarynyń biri – ­taý­arly-sút fermalary men sút qa­byldaý pýnktterin qurý jáne olardy kóbeıtý boldy. Bul baǵ­dar­lama aıasynda aımaq basshysy tur­ǵyndarmen ótkizgen eseptik kezdesýinde 2016 jyldyń sońyna deıin oblys kóleminde 37 taýarly-sút fermasyn qurý jáne qaıta jańǵyrtý jumystaryn júr­gizý josparlanǵanyn jetkizgen edi. Jospar boıynsha, onda 12 myń­nan astam saýyn sıyr usta­lady. Aýyl sharýashylyǵy basqar­ma­sy basshysynyń orynbasary Asýat Nasyrovtyń aıtýynsha, bul sút óndirisin qosymsha 20 myń tonnaǵa deıin arttyrýǵa jáne fermalardaǵy óndiris kólemin 75 myń tonnaǵa deıin jetkizýge múmkindik bermek. Atalǵan baǵdarlamany júzege asyrý úshin 9 mlrd. teńgeden asa qarajat bólinip, 9 ferma salý­ǵa jáne 28 fermany qaıta jań­ǵyr­týǵa jumsalady. Jobany qarjy­landyrý «QazAgroQarjy» AQ, ekinshi deńgeıli bankter, jeke qar­jy esebinen jáne basqa da qarjy ıns­tıtýttary arqyly júrgiziledi.

Oblystyń jańa basshysy taǵaıyndalǵan jarty jyl ishinde taýarly-sút fermalaryn qurýdy uıymdastyrý jumystary qolǵa alynyp, bıznes-jospar ázirleý, tehnologııalyq jabdyqtardy tańdaý, jer telimderin usyný, fermalarǵa arnalǵan jobalyq-smetalyq qujattar daıyndaý, ınfraqurylym jelilerin tartý jáne qarjy ınstıtýttarymen kelisý syndy birqatar sharýalar atqarylyp úlgerdi.

Memlekettik qoldaý

Qazir eń ózekti másele ınves­­­tısııalyq jobalardy qarjylan­­­dyrý bolyp tur. Búginge deıin «QazAgroQarjy» AQ arqyly Borodýlıha aýdanyndaǵy «Novaıa Zarıa» sharýa qojalyǵy 281 mln. teńge, «Yrys» baǵdarlamasy ar­qyly Ulan aýdanyndaǵy «Saǵyn­qumarov» – 50 mln. teńge jáne «Aıt­qazın» 60 mln. teńge qarjyǵa qol jetkizdi. «QazAgroQarjy» kompanııasy Besqaraǵaı aýdanyndaǵy «Balke» sharýashylyǵynyń jobasyn da maquldady. Sonymen qatar, Kókpekti aýdanynan «О́rnek», Ulan aýdanynan «Qaı­rat», Glýbokoe ­aýdanynan «OHMK», Zyrıan aýdanynan «Boro­dıno», Úrjar aýda­nynan «Saǵa­dı» sharýa­shylyqtaryn jáne basqa da yntaly qojalyq­tardy qarjylandyrý máseleleri qarastyrylýda.

Jaqynda Besqaraǵaı aýdanyna barǵanymyz da atalǵan «Balke» sharýashylyǵymen tanysqan edik. Sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Oralbek Toqashevtiń aıtýynsha, 2015 jyldyń alǵashqy toqsanynda 180 tonna sút, 500 kılo et óndirip, 50 bas tól alǵan eken. Sharýa qoja­lyǵy sút baǵytyndaǵy mal sharýa­shylyǵymen birge kókónis ósirýmen de shuǵyldanady. Bıyl ol germanııalyq óndirispen jaraq­tandyrylǵan ferma qurdy. Fer­manyń saýyn sıyrlarǵa arnalǵan qorajaıy óz jumysyn bastaýǵa ázir ekenin kórdik.

Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Dúısembaı Selıhanovtyń aıtýynsha, baǵdarlamaǵa qatysýshy 17 sharýashylyqqa jol, elektr jelisi jáne sý qubyry syndy ınfra­qurylymdar qurylysyn júrgizý qajet. Búginde onyń 13-i jobalaý­shy uıymdarmen kelisim jasasyp úlgerse, 4 sharýashylyq ózderiniń jeke qarjysy esebinen júrgizbek.

Jańa tehnologııa

Sondaı-aq, «Vostokagro­prom­proekt» JShS 100, 200, 400 jáne 600 basqa arnalǵan taýarly-sút fermalarynyń qury­ly­­­syna jobalyq-smetalyq qujat jasady. Memlekettik saraptaýǵa jiberilgen qujat aldaǵy ýaqytta mal sharýashylyǵymen ǵana ­aınalyspaı, az kólemde ­bolsa da sút óndirýge bet buratyn sharýashylyqtarǵa daıyn tıptik jobalar retinde usynylady. Bul jóninde oblys ákimi óńir­degi iri aýyl sha­rýashylyǵy ­qury­lymdarynyń jetekshilerimen kezdesýde aıtqan bolatyn.

Árıne, atalǵan salany damytý úshin ozyq tehnologııanyń qa­jet ekeni beseneden belgili. Buǵan deıin «Saǵynqumarov», «Zaı­­te­nov» jáne «Aıtqazın» sharýa­­shy­lyq­tarynda «Delaval», «Agral» fır­ma­synyń jabdyqtary orna­tylǵan bo­latyn. Búginde bul baǵyt­taǵy ju­mys jandanyp, Italııa men Reseı fır­malarynyń ónim­deri jáne «Agral», «Delaval» «Ves­tal» qon­dyr­ǵylary óńir­degi «OHMK», «Novaıa Zarıa», «Glý­bochan­ka», «Vyd­rıhınskoe» qoja­lyqta­ry­na jetkizildi. Sondaı-aq, 32 sharýa­­shylyq atalǵan qondyr­ǵylardy tasy­mal­daýshylarmen kelisim­shart jasasty.

Jemshóp bazasy

Taýarly sút fermalaryn qurý­daǵy taǵy bir másele, jem­shóp ba­zasyn qurý. Bul rette­ maldy jem­shóp azyǵymen qam­tamasyz etý maqsatynda qosym­sha jer telim­derin usyný máseleleri qaras­tyrylýda. Semeı, Rıdder qalalary men Ulan, Úrjar aýdandarynda qosymsha 4,5 myń gektarǵa jýyq jaramdy jer bólindi. Jem­shóp bazasyn nyǵaıtýǵa ba­ǵyt­talǵan sýarmaly jerlerdi damytý tujyrymdamasy jasaldy. 37 taýarly sút fermasynyń jartysyna jýyǵy sýarmaly jerlerdi ıgerýmen shuǵyldanyp, ózderin jemshóppen qamtamasyz etedi. Aıtalyq, «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy bo­ıynsha Erlan Zaıtenovtiń sharýa qojalyǵy 190 gektar aýmaqta «Saradeevka ózenindegi toǵan arqyly jańbyrlatyp sýarý» jobasyn júzege asyrýdy qolǵa aldy.

Sút qabyldaý pýnkti

Sondaı-aq,s  taýarly-sút ferma­laryn qurýdaǵy eń ózekti máse­le­­niń biri – sút qabyldaý beket­­terin qurý. Osy oraıda ha­lyq­tan kúndelikti jańa saýyl­ǵan sútti jınaý úshin sút qabyl­daý pýnktteri jelisin ashý jáne keńeıtý jumystary bastaldy. Qarabaıyr esepke júgingende, óńirdegi óndiriletin súttiń 70 paıyzdan astamy jekelegen turǵyn­dardyń úlesinde eken. Qazir oblys kóleminde 19 sút qabyldaý pýnkti jumys isteıdi. Bul beketter Borodýlıha, Glýbokoe, Zaısan, Katonqaraǵaı, Ulan jáne Shemonaıha aýdandarynda shoǵyrlanǵan. Iаǵnı, óńirde 19 qala men aýdan bolatyn bolsa, onyń jeteýinde ǵana sút qabyldaıtyn oryndar bar. Sondyqtan jyl sońyna deıin taǵy 34 sút qabyldaý beketin ashý jos­parlanyp otyr. Sút jınaýdyń qanatqaqty jobasy Borodýlıha, Jarma jáne Kókpekti aýdandarynda bastalyp ketti. О́ńirde sút qabyldaýǵa 782 eldi mekenniń ­243-i qatysady. Iаǵnı, bul 18 myń jeke shaǵyn sharýashylyqtyń tartylýy arqyly 40 myńnan astam saýyn sıyrdyń súti óńdeledi degen sóz. Sondaı-aq, atalǵan jumysqa 60-tan astam kólik tartylady.

Jýyqta Jarma aýdany Birlik aýylyndaǵy «Imadilov» sharýa qojalyǵynda sút qabyldaý beketi ashylǵan bolatyn. Reseıden ákelingen «Fresh milk» sút qabyldaý pýnkti halyqtan kúndelikti 850 lıtr kóleminde sút qabyldaıdy. Turǵyndar tapsyrǵan sút ári qaraı zaýytqa jetkiziledi. Atalǵan qurylǵy «Aýyl sharýashylyǵyn qoldaý qory» AQ nesıeleý jelisi arqyly 3,2 mln. teńgege satyp alynypty.

– Buryn aýyl turǵyndarynyń sút jınaýǵa qaýqary joq edi. Búginde biz súttiń bir lıtrin 60 teńge kóleminde satyp alamyz. Tek bizdiń aýyldyq okrýgtiń ózinde kún saıyn 184 otbasy sút ótkizedi, – dedi sharýa qojalyǵynyń basshysy Erbolat Imadilov. Atalǵan beketpen tanysqan óńir basshysy Danıal Ahmetov sút jınaýda sanıtarlyq-epıdemıologııa­lyq talaptardyń qatań saqtalýy qajettigin atap ótti.

– Sút arnaıy bıdon ydystaryna quıylýy tıis. Eger sútti basqa ydysqa quıyp alyp kelse, qabyldamaǵan jón. Osyndaı qatań sharalardy qoldaný arqyly biz sapaly ári qaýipsiz sút ónimderin alýǵa qol jetkizemiz. Bul rette halyqaralyq talaptarǵa saı keletin sút qabyldaý pýnktterin uıymdastyrýdyń mańyzy erekshe, – dedi Danıal Ahmetov.

Qazirgi kezde tıisti mekemelermen barlyq aýyldyq okrýgte maldy qaıta esepteý júrgizilip, baǵdarlamaǵa qatysýǵa nıet bildirýshi shaǵyn jeke sharýa ıeleri, sút qabyldaý núkteleri, óńdeýshi kásiporyndar quramy anyqtaldy. Turǵyndar tapsyratyn sút pen aqy kólemi boıynsha kelisimder jasaldy. Aýyl sha­rýashylyǵy mınıstrligine óńdeýshi kásiporyndar arqyly jeke sektordan alynatyn sútti sýbsıdııalaý erejesin ázirleý jáne qoldanysqa engizý týraly ótinish joldandy. Bul másele respýblıkalyq deńgeıde sheshiletin bolady. Sonymen birge, Reseıdiń Altaı ólkesi men Ýkraınadan, elimizdiń basqa oblystarynan sútti saýyn sıyrlar men tólderin jetkizý máseleleri qarastyrylyp jatyr. Sút tapsyrýshylarǵa beriletin sanıtarlyq kitapsha jaıy da mamandar talqysynda.

Qoryta kelgende, josparǵa sáı­kes sút qabyldaý pýnktteri oblys­taǵy sút óńdeýshi kásiporyndardy jergilikti taza sútpen qamtýdy 35 paıyzdan 78 paıyzǵa deıin art­tyrýǵa, óńdeletin sútti jylyna 150 myń tonnaǵa deıin jetkizýge múmkindik beredi. Oblys basshysy Danıal Ahmetov óńirdiń iri aýyl sharýashylyǵy qurylymdarymen kezdesýinde aýyl sharýashylyǵyn ártaraptandyrý, sharýa qoja­lyq­tarynda eńbek etetin aýyl tur­ǵyndaryn jyl on eki aı jumyspen qamtý sııaqty máselelerge nazar aýdaryp, sút óndirisine bet burǵan sharýashylyqtarǵa joǵary qoldaý bolatynyn jetkizdi. Al 400 jáne 600 basqa arnalǵan ferma salýshylarǵa qurylys shyǵynynyń 20 paıyzyn óteýge sýbsıdııa bólinedi. Bul úshin tıisti jobalar memlekettik saraptamadan ótýi tıis.

Atalǵan aýqymdy jumys atqarylǵanda appaq sútten aq bulaq aǵady, deıdi óńir jurtshylyǵy. Bul degenimiz aýyzdan aq maı aǵyzatyn kól-kósir bereke ǵoı!..

Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan». Shyǵys Qazaqstan oblysy.