Memleket pen halyqtyń aınasy

Dúnıejúzindegi kez kelgen memlekettiń, eldiń táýelsizdigin, demokratııalyq qundylyqtaryn aıqyndaıtyn negizgi qujat – Konstıtýsııa. Onda memlekettiń barlyq qurylymdarynyń, jeke azamattardyń, ult pen ulystardyń, áleýmettik toptardyń maqsattary, mindetteri, quqyqtary kórsetiledi. Qazaqstan azamattary osydan týra jıyrma jyl buryn dál osyndaı Konstıtýsııany referendýmda qabyldady. 1995 jylǵy 30 tamyzda Qazaq­stan halqy tarıhı sheshimge kelip, elimizdiń quqyqtyq ómirindegi ja­sam­­paz jańa dáýirine qadam bas­qan edi. Bárimizdiń de esimizde, Qazaq­stan hal­qy bıik murattar men qun­dy­­lyq­­tardy, táýelsizdiktiń mán-maǵy­­nasyn, ulttardyń birligin qas­­ter tutyp, referendýmǵa erekshe yqy­laspen qatysty. Mine, sol kez­den bastap, jıyrma jyl­dan beri táýelsizdigimizdiń tire­gine aınal­ǵan Ata Zań memle­ket pen qoǵam­daǵy barlyq saıası-eko­no­­mı­ka­lyq, áleýmettik refor­malardyń, alǵa qoıǵan maqsattardyń iske asy­rylýynyń, damýdyń qaınar bastaýy bolyp keledi. Osy jyl­dar ishinde memleket pen qoǵam­nyń damýyndaǵy ózgerister – demok­ra­tııa­lyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleý­mettik memleket retinde ornyǵý joldary Ata Zań qaǵıdalary negizinde júzege asyrylýda. Álemniń arǵy-bergi damý tarıhyna kóz júgirter bolsaq, Jeti Jarǵyny aıtpaǵanda, Qazaqstannyń Ata Zańy álemdegi eń jas Kons­tıtýsııalardyń biri bolyp sanalady. Memlekettik qurylymdy jáne eldik qundylyqtardy aıǵaq­taıtyn negizgi qujatqa 20 jyl boldy. Tarıh ólshemine salar bol­saq bul az ǵana merzim. Biraq, táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­da­ryndaǵy aýmaly-tókpeli alma­ǵaı­yp kezeńnen beri qaraı jasam­paz elimizdiń bas zańy ýaqyt synynan taı­salmaı ótip, zaman talabyna, dáýir aǵymyna laıyqty eken­di­gin jan-jaqty dáleldedi. Eger ta­ny­mal saıasatkerler men sarabdal saıasatshylardyń pikirine súıensek, Qazaqstan Konstıtýsııasy álemdegi jalpyadamzattyq qundylyq­tar­dy dáripteıtin eń úzdik 50 kons­tı­tý­sııanyń qatarynan tabylady eken. Osydan-aq, barsha qazaqstandyqtar qurmet tutatyn Ata Zańymyzdyń basym áleýetin kórýge bolady. El táýelsizdiginiń tarıhyna kóz júgirter bolsaq, Qazaqstannyń egemen qadamy Konstıtýsııany qabyldaýmen tutastaı baılanys­ty. Ult Kóshbasshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstan joly» atty eńbeginde mynadaı joldar bar: «Táýelsizdigimizdi alǵannan keıin bizge búgingi ómir shyndyǵymen jáne aldaǵy ýaqytpen birge qadam basyp, ótken urpaqtyń is-tájirıbesi men jarqyn bolashaqqa degen senimin jınaqtaǵan Negizgi Zań qajet boldy. Táýelsiz Qazaqstannyń Konstıtýsııasy ashyq jáne demok­ratııalyq qoǵam ornatýdyń negizgi prınsıpterin baıandy etýge tıis bolatyn». Elimiz táýelsizdik alǵannan keıingi 1993 jyly qabyldanǵan Qazaq­stan Respýblıkasynyń al­ǵash­qy Kons­tıtýsııasy egemendik tarıhyn­daǵy eń demokratııashyl qu­jat boldy. Alǵash qabyldanǵan sol Konstı­týsııanyń máni men mańy­zyna keletin bolsaq, bul negizgi qujat Prezıdent kórsetken maqsat boıynsha tórt basty máselege jaýap berýi jáne soǵan jaǵdaı jasaýy tıis edi. Iаǵnı, onyń birinshisi – memlekettik bılikti basqarýdyń bar­lyq júıesin nyǵaıtý, ekinshiden, ekonomıkalyq reformany júrgize otyryp, eldi sol kezdegi tereń daǵ­darystan shyǵarý, úshinshiden, jas mem­lekettiń syrtqy saıasatyn qalyp­tastyrý, tórtinshiden, ishki saıası turaqtylyqty qamtamasyz etetin zańdyq negizderdi Ata Zańda kórsetý. Alaıda, osy atalǵan tórt maqsatty sheship beretin baptar áýelgi Konstıtýsııanyń jobasynda barynsha qamtylmaǵan edi. Ýaqyt óte kele zaman aǵymyna, damý ústin­degi qoǵam talabyna qaraı, Negizgi Zańymyzdyń keıbir tustary naryqtyq qoǵamdaǵy ózgeristerge sáıkes bolmaı shyqqany baıqaldy. О́ıtkeni, 90-shy jyldardyń basynda Qazaqstannyń saıası-ekonomıkalyq jaǵdaıy, damý úderisteri basqa kúıde bolatyn. Sondyqtan, arada eki jyl ótkende qazirgi Konstıtýsııany otandas­tarymyz búkilhalyqtyq referendýmda biraýyzdan qabyldady. Osylaısha, táýelsizdik jyldary Qazaqstannyń memlekettigin aıqyndap, pash etken Ata Zań eki qaıtara túledi. Prezıdent jańa Negizgi Zańdy qabyldaý qarsańynda kóptegen álem elderiniń Konstıtýsııalaryn, ásirese HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda qabyldanǵandaryn muqııat saraptaýdan ótkizdi. Basty maqsat – turaqtylyqty nyǵaıtý, halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartý jáne demokratııany damytýdaǵy qol jetken tabystaryn uǵyný bolatyn. Ol Eýropa, Azııa, Soltústik jáne Latyn Amerıkasy elderiniń tájirıbesin tarazyǵa saldy. О́zimizde de táýel­sizdiktiń bes jyldyq tarıhy qalyp­tasqan edi. Jyldar boıy ulty­myzdyń, Qazaqstan azamattarynyń oı-sanasynda qordalanyp qalǵan stereotıpterdi joıyp, memleket pen qoǵamdy túbegeıli reformalaý barysynda paıda bolatyn kóptegen obektıvti jáne sýbektıvti problemalardy sheshý úshin Elbasy elimizdi kúrdeli áleýmettik kataklızmderge soqtyrmaı, aman saqtap, álemdik qaýymdastyqtyń teń quqyqty múshesi retindegi osy zaman­ǵy memleket qurý úshin jatpaı-turmaı eńbek etti, qyzmet qyldy. Nursultan Ábishuly sarabdal saıasat, kemel kemeńgerlikpen dúnıege kelgen Ata Zańymyzdyń negizin qalady. Sóıtip, osydan týra jıyrma jyl buryn Konstıtýsııany qabyldaý jóninde búkilhalyqtyq referendýmǵa saılaýshylardyń 90,58 paıyzy qatysyp, olardyń 89,14 paıyzy jańa Negizgi Zańdy qabyldaýdy qoldady. Sol kezeńde qazirgi qoldanystaǵy Konstıtýsııany qabyldaý qazaq­standyqtardyń myzǵymas birligin pash etip, elimizdiń aýmaqtyq jáne saıası tutastyǵyn saqtap qalý­dy qamtamasyz etti. Qazaqstan óz azamat­tarynyń quqyǵy men bostan­dyǵyn, zań joǵarylyǵyn beki­tý, demokratııalyq saıası júıe­ni qurý, naryqtyq ekonomıkany qalyp­tastyrý jolyna tústi. Elimiz turaq­tylyqty, beıbit ómirdi, halyq­tar yntymaqtastyǵyn birinshi kezekke qoıa otyryp, aıaǵyna nyq turdy, ekonomıka ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý jolyna tústi, áleýmettik problemalardy túbegeıli sheshý júzege asyrylýda. Búgingi álemdik ekonomıkadaǵy aýyr jaǵdaıda da elimizdiń Ata Zańy jahandyq synaqtan súrinbeı ótip keledi. Bizdiń Konstıtýsııa sarabdal saıası sheshimder, zańnamalyq aktiler qabyldaý, Otanymyzdyń ulttyq múddeleri men azamattardyń qaýipsizdigin qorǵaý úshin tıimdi tetikter tabýǵa jol ashýda. Dúnıejúzi moıyndaǵan qazaqstandyq damý jolynan taımaı, ózimizdiń strategııalyq maqsattarymyzdy júzege asyrý úshin Ata Zańda, quqyqtyq jáne saıası júıede barlyq múmkindikter qarastyrylǵan. Qoldanystaǵy Konstıtýsııada alǵashqy ret «Qazaqstan – ejelden kele jatqan qazaq jerinde onyń halqy tarapynan qurylǵan memleket» ekendigi bekitildi. Osy kóz­qa­rastyń arqasynda ulttyq mem­le­ket ıdeıasy azamattyq qoǵam­dy qurý­ǵa jáne memlekettik meha­nız­mniń tıimdi jumys isteı bas­ta­ýyna múmkindik berdi. Ata Zań mem­lekettiń prezıdenttik basqarý júıe­sine ótýin zań boıynsha bekit­ti, osyǵan oraı Qazaqstandaǵy bı­lik ókilettikterin bólý shemasy túbe­geıli túrde ózgeriske ushyrady. Bul shema boıynsha prezıdenttik bı­lik aıtarlyqtaı kúsheıdi, munyń áse­rin bılik ókilettikteriniń orta­lyqtandyrylýynan kórýge bolady. Degenmen, qoǵam damýy, zaman talaby, demokratııalyq úderis­terge sáıkes memlekettik bas­qarý organdary arasyndaǵy ókilet­tik­ter boıynsha sońǵy jyldary bir­­neshe ret reforma jasaldy. Atap aıtqanda, Qazaqstan Respýb­lıkasy Prezıdentiniń 2013 jylǵy 18 qańtardaǵy «Qazaq­stan Respýblıkasynda memle­ket­tik basqarý júıesin odan ári jetil­dirý týraly» Jarlyǵy boıyn­sha mem­lekettik organdar ara­synda bóli­netin fýnksııa­lardy zańnamalyq turǵyda bekitýge baǵyttalǵan «Qa­zaq­stan Respýb­lıkasynyń keıbir zań­nama­lyq aktilerine memlekettik basqarý organdary arasyndaǵy ókilettikterdiń arajigin ajyratý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy qabyldandy. Osy Zań boıynsha 53 zańnamalyq aktige ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Tıisti mınıstrlikterge birlese otyryp, zańnamalyq negizde ıaǵnı, bıliktiń jergilikti organdarynyń qarjylyq derbestikke qyzyǵýshylyǵyn arttyrý; salyqtyq bazany keńeıtý; «shyǵystardy teńdestirý» úrdisinen «óz kiristerin jasaý múddesine» kóshirý jóninde qosymsha sharalar qabyldaý usynyldy. Parlamenttiń joǵarǵy palatasynyń depýtattary halyqtyń aýqatty turmys-tirshiligine qajetti jaǵdaı jasaý úshin jergilikti atqarýshy organ­dardyń tómengi býyndaryn turaqty jáne júıeli negizde qarjylandyrý týraly ózekti másele kóterdi. О́ıtkeni, respýblıkalyq, oblystyq jáne aýdandyq bıýdjette jekelegen salyqtyq túsimderdi bıliktiń jergilikti organdarynyń paıdasyna bólýdi satyly túrde engizý – óńirlerdi qarqyndy damytýǵa aparady. Halyq amanatyn arqalaǵan Par­lament depýtattary ózde­riniń qyz­metin júzege asyrýda Kons­tıtýsııaǵa súıenedi. Zań shyǵarý qyzmetiniń jemisti iske asyrylýy Ata Zańymyzdyń is júzinde qanshalyqty jumys istep turǵanyn kórsetedi. Elimizdiń zań sapasyn arttyrýdyń, quqyqtyq júıesin damytýdyń kepili de – Konstıtýsııa. Konstıtýsııada bekitilgen quqyq­tyq normalar 1998 jyly saıası júıeniń jańǵyrtylýy jolyndaǵy mańyzdy bir qadam bolyp esepteletin jańa túzetýlerdiń engizilýine múm­kindik berdi. 1998 jyly 7 qazanda birinshi shaqyrylymdaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti palata­larynyń birikken otyrysynda Qazaqstan Prezıdenti «Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Konstıtýsııasyna ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn usyndy. Bul túze­týlerge sáıkes eldiń saıası ómi­rinde Parlamenttiń róli aıtar­lyqtaı kúsheıtildi. Búgingi Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentiniń aldynda turǵan maqsat – zań shyǵarý qyzmetiniń sapasyn burynǵydan da arttyra túsý. Parlamenttiń joǵarǵy palatasynda osy oraıda keleli máseleler alǵa qoıylyp otyr. Parlamenttik tyńdaýlar men dóńgelek ústelder ótkizýdi jetildirý, depýtattardyń zań jobalaryn ázirleý jáne zańnamalyq bastamalaryn jandandyrý, sarapshylar qyzmetiniń tıimdiligin arttyrý – jáne basqa da osyndaı máseleler kezek kúttirmeı sheshýdi qajet etedi. Qazirgi tańda «úkimettik saǵat» aıasynda atqarýshy bılik basshylarynan sóz ben istiń arasyndaǵy alshaqtyqty joıý, jos­parly sharalardy neǵurlym tıimdi iske asyrý talap etilýde. Otandyq ekonomıkanyń ósý dınamıkasyna, ósimge qol jetkizý, azamattardyń baqýatty turmysyn jáne elimizdiń básekege qabileti men qaýipsizdigin qamtamasyz etetin tetikter únemi izdestirilip otyrýy tıis. Qazaqstannyń táýelsizdik jyl­daryn­daǵy búgingi jetistikteri Ata Zańy­myzdyń tıimdiligin anyq aıqyndap otyr. Konstıtýsııanyń norma­tıvtik áleýetteri halyqqa qyz­met etip, demokratııalyq, quqyq­tyq memlekettiliktiń odan ári bekı tú­sýindegi progress jolynda jalpy­halyqtyq zańdyq negiz bolyp qala bermek. Elbasy sózimen aıt­qanda: «Konstıtýsııany qatań ustaný – bul memlekettiliktiń tabysty damýynyń jáne qoǵamdaǵy azamattyq kelisimniń negizi. Ol bo­ıynsha ómir súrý – bul demokratııa­nyń eń joǵarǵy mektebi». Eleýsin SAǴYNDYQOV, Parlament Senatynyń depýtaty.