Ǵasyr problemasyna aınalýy múmkin másele

Búginde kári qurlyqta bosqyn máselesi eń ózekti bolyp otyr. Ásirese, sırııalyq mıgranttardy Eýropanyń bosaǵasynan attatyp, tórine jaıǵastyrý qıyndyq týdyrýda. Degenmen, BUU men Eýroodaq osyǵan qatysty oń sheshimderdi qarastyryp, bosyp júrgen jandardy «jaıly jerge» ornalastyrýdyń retin tabýda. BUU-nyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn álemde otanyn tastap kezip júrgen kelimsekterdiń sany kún saıyn artyp barady degendi alǵa tartty. Sondyqtan da qarjy daǵdarysymen qabattasqan bosqyndar problemasy Eýropanyń eńsesin ezýde deıdi sarapshylar. Qalaı degenmen de ǵasyr indetine ulasyp bara jatqan bosqyn máselesin bir jaqty etý kerek. Muny álemdik sarapshylar aıtýda. Taıaýda ótken sammıtte Eýroodaq pen Túrkııa bir jaqty kelisimge keldi. Endi seriktestik aıasynda qos tarap osy eldegi kelimsekter ja­ıyn ońtaıly sheshýge nıetti. Al Italııa ekonomıkalyq quldyraý ústinde. Mundaǵy orman sharýashylyǵy qyrýar shyǵynǵa batty. El bıligi aýyl sharýashylyǵyn ilgeriletip otyrǵan záıtún aǵashyn jappaı joıýdy qolǵa aldy. Oǵan sebep atalǵan aǵash aıyqpas dertke shaldyqqan.

Álemdegi 60 mıllıon adam – bosqyn

Búginde 4 mıllıon adam Sırııadaǵy daǵdarys kesirinen úılerin tastap, bosyp ketti. Bul týraly Italııada issaparmen júrgen BUU-nyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn málimdedi. Onyń aıtýynsha, daǵdarys pen soǵystan qashqan jurttyń nópirinen ásirese kórshiles Lıvan, Iordanııa, Túrkııa men Irak asa qatty zardap shegýde. Álemdik sarapshylardyń paıymdaýynsha, qazirgi kezde Lıvan turǵyndarynyń tórtten biri sırııalyq bosqyndar eken. Aıta keteıik, Sırııada 2011 jyldan beri azamat soǵysy júrip jatyr. Eldiń berekesi ketken, bıliktiń halyqty ustap turýǵa qaýqary jete bermeıdi. Osynyń saldarynan 2 mıllıon turǵyn shuǵyl gýmanıtarlyq kómekke muqtaj. Taǵy jarty mıllıonnan astamy kári qurlyq elderinen saıası baspana suraýǵa májbúr bolyp otyr. Jalpy, Eýroodaqta mıgranttarǵa qatysty týyndaǵan ahýal Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıingi eń kúrdeli daǵdarystardyń birine aınalýda. BUU-nyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn: «Búginde dúnıeni dúrbeleńge salǵan qarjy daǵdarysy Sırııa sekildi elderdi qajytyp tastady. Memlekettiń halyqty turmystyq qajettilikpen qamtamasyz etýge qaýqary da, qarjysy da joq. Jalpy, statıstıkalyq derekke súıensek álemdegi 60 mıllıon adamdy elin tastap, «kári qurlyqty» kezip júrgen bosqyn deýge bolady», – dedi. Al mıgranttar máselesi Vengrııa men Horvatııa arasyndaǵy qarym-qatynasty toqtatty. Qazirgi tańda Vengrııa bıligi horvatııalyqtar úshin shekarasyn tas qylyp jaýyp tastady. Bul – elge aǵylyp kelip jatqan mıgrant­tardyń qarasyna tótep berý úshin jasalǵan shara. Esesine bılik shekarada eki tranzıttik aımaq qurǵany týraly málimdeıdi. Munda memleketten saıası baspana suraǵysy kelgen bosqyndar esh kedergisiz tirkeýge tura alady. Aıta keteıik, qyrkúıektiń ortasynda Vengrııada jańa kóshi-qon erejeleri kúshine engen-di. Sondyqtan da el aýmaǵyna zańsyz ótken kelimsekter shuǵyl túrde qamaýǵa alynyp, qylmystyq jaýapkershilikke tartyla bastady. Resmı derekterge súıensek, jyl basynan beri bul elge 383 myń bosqyn bas saýǵalap kelgen eken.

Eýroodaq Túrkııamen seriktestikke qol jetkizdi

«Eýromarsh-2015» Brıýs­sel­ge jetti. Ereýilshiler Ispanııa, Fransııa, Lıýksembýrg arqyly ótip, endi Belgııa astanasyna taban tirep otyr. Qazirgi kezde 600-ge jýyq belsendi Eýroodaqtyń qatań saıasatyna qarsy. Buǵan qosa olar bosqyndarǵa kómek jáne AQSh pen Eýroodaq arasyndaǵy erkin saýda máselesin kún tártibine shyǵarýdy talap etýde. Jalpy, aksııaǵa qatysýshylardy solshyl saıasat ustanǵan partııalar men Eýropa odaǵy elderiniń kásipodaqtar federasııasy da qoldap otyr. Osylaısha belsendiler Eýroodaqtyń sammıti ótip jatqan ǵımaratqa basa-kóktep kirgisi keldi. Biraq, buǵan tártip saqshylary jol bermeı, 104 adamdy qamaýǵa aldy. Onyń 30-y ıspanııalyqtar. Saragosa ýnıversıtetiniń professory Pedro Arroıo «Ondaǵan jyl boıǵy jumys tekke keteıin dep tur. Iаǵnı, qorshaǵan ortany qorǵaý, óndiris klımatyn baqylaý sııaqty máseleler shette qalýda. Sondyqtan, erkin saýda jónindegi zańdardy qaıta qaraý qajet», – deıdi. Al Belgııa ulttyq kásip­odaǵynyń bas hatshysy Felıpe van Keırsbılk: «Qazir zań qupııa kúıinde daıyndalýda. Tipti, onyń mátini Eýroparlamentte de oqylmaıdy. Sondyqtan, máseleni jan-jaqty qaraǵan durys sııaqty. Áıtpese, kóptegen qıyndyqqa ákelip tireıdi», – degendi alǵa tartýda. Qalaı degende de belsendiler álemdi sharpyǵan qarjy daǵdarysy men bosqyndar máselesine alańdaýshylyǵyn bildirip otyr. Al Eýroodaq sammıt qorytyndysy boıynsha bosqyndar máselesin sheshý úshin Túrkııamen birlese jumys isteýge kóshti. Sondaı-aq, sammıt otyrysynda paıda kózdep kelgen «ekonomıkalyq mıgranttardy» otanyna qaıtarý jáne bosqyndar máselesimen aınalysatyn «Fronteks» agenttiginiń quzyryn kúsheıtý jaıynda sheshim qabyldandy. Qazirde mıgranttardy shekarada tirkep, olardy Eýropa elderine bóletin 6 ortalyq bar. Munyń bárin Fransııa, Ulybrıtanııa jáne Germanııa qadaǵalaıtyn boldy. Eýrokomıssııa tóraǵasy Jan Klod Iýnker Túrkııa men Eýroodaq arasynda vızasyz qatynaý múmkindigin jyldamdatatynyn jetkizdi. Bul – birinshi kezekte bosqyndar máselesin sheshýge baǵyttalǵan qadam. Jan-Klod Iýnker «Túrkııamen seriktestik ornatý biz úshin tıimdi. Birinshiden, osy eldegi kóptegen mıgranttar sol memlekette qalmaq. Ekinshiden, bosqyndar arasynda qylmyskerlerdiń Eýropa elderine ótýine tosqaýyl bolý. Bizge bosqyndar máselesin sheshý úshin 2,3 mlrd. eýro jetkiliksiz», – dedi. Al Eýroodaq prezıdenti Donald Týsk: «Biz mańyzdy kelisimge jetip otyrmyz. Túrkııamen aradaǵy kóptegen kelissózderden keıin osyndaı seriktestikke qol jetti. Endi bosqyndar máselesin sheshý áldeqaıda jeńildeıtini daýsyz», – dep aǵynan jaryldy.

Italııa bıligi ormandardaǵy aýrý aǵashtardy joıýǵa kiristi

Kári qurlyq, onyń ishinde bosqyndar máselesine tótep bere almaı eńsesi ezilgen Italııa endi tipten qıyndyqqa dýshar bolyp otyr. Olaı deıtinimiz, eldiń ekonomıkasynyń bir bóligin alǵa súırep kelgen orman sharýashylyǵy quldyraýdyń aldynda tur. Tarqatyp aıtar bolsaq, Italııadaǵy qaýipti bakterııalar záıtún toǵaıyn tutasymen jalmap barady. Ázirge álem boıynsha bul indetke em tabylmaı tur. Amaly quryǵan jergilikti bılik jazylmas aýrýǵa shaldyqqan aǵashtardy birjola qurtýǵa májbúr. Biraq úkimettiń bul sharasyna sharýalar narazy. Italııanyń ońtústigindegi toǵaı ishinde birneshe kúnnen beri aranyń daýysynan qulaq tunady. Bılik mıllıonnan astam záıtún aǵashyn otap jatyr. О́simdikter «záıtún alapesi» dep atalyp ketken jaman indetke shaldyǵypty. Olardyń birazynyń jaıqalyp turǵanyna bir ǵasyrdan asqan. Sharýalar ejelgi aǵashtardy aman alyp qalý úshin baryn salýda. Stefano Trevızı esimdi sharýanyń pikirinshe, qasıetti aǵashty kesýge bolmaıtyn kórinedi. Ol: «Bul záıtún talyn qurtýǵa eshkimniń quqy joq. Kimdi jiberseńder de men bul aǵashtan bir eli de ajyramaımyn. Ol bárine kerek. Italııada záıtún maıyn óndirý sońǵy 2 jylda 30 paıyzǵa tómendedi. Aǵashtardyń túbine shirkeıler men bakterııalar jetýde. Osynyń kesirinen záıtún maıynyń baǵasy 30 paıyzǵa qymbattady», – deıdi. Al záıtún toǵaıynyń ıesi Djovannı Salıa: «Aǵashtardy keskenmen másele sheshilmeıdi. Olardy emdeý kerek. Aǵashty joıý – adamzatty joıǵanmen birdeı. Myna sumdyqty jasaýǵa tapsyrma bergenderdiń ne oılaǵanyn múlde túsinbeımin. Kásipkerler záıtún maıynyń baǵasy áli ósedi dep sanaıdy. Men osyǵan senemin», – deıdi. Sondaı-aq, sarapshylar bul keri úrdis birneshe jyldan beri daǵdarystan shyǵa almaı otyrǵan Italııa ekonomıkasyn odan ári tyǵyryqqa tireıtin bolady degendi aıtýda. Sebebi, bul el záıtún maıyn óndirý boıynsha álemdegi jetekshi orynǵa ıe. Tipti, memlekettik eltańtabada da záıtún aǵashynyń butaǵy beınelengen. Osylaısha amaly taýsylǵan Italııa bıligi sharýalardyń qarsylyǵyna qaramastan táýekelge bel býyp, ormandardy órteýge kiristi. Toptamany daıyndaǵan Talǵat RAIYMBEK, «Egemen Qazaqstan».