«Sálemdeme – úlken qurmettiń belgisi»

 – deıdi kezinde Elbasyna baıanólgeılikterdiń syılyǵyn tapsyrǵan tarıhshy ǵalym Amantaı TOIShYBAIULY – Ábeke, ulyńyz Jarqynbek respýb­lıkalyq aqyndar músháıra­synyń júldegeri atanypty. Qutty bolsyn! – Rahmet. Atameken. Atajurt. Qazaq úshin asyl uǵymdar ǵoı. Almaty oblysynda ótken bul jyr dodasy Qazaq handyǵynyń qurylýynyń 550 jyldyǵyna arnalǵan eken. Biz eseıe kele «Mońǵolııada nege júrmiz. Nege Qazaq elinde, olardyń ortasynda emespiz?», – dep oılaıtynbyz. Men 1964 jyly Baıan-О́lgeı aımaǵy, Altansógs sumyny Sagaantúnge degen jerde týyppyn. 1981-1985 jyldary Mońǵolııa memlekettik ýnıversıtetiniń mońǵol tili-jýrnalıstıka fakýltetinde oqydym. Ýnıversıtet bitirgen soń alǵashynda Altansógs sumynynda mektepte muǵalim boldym. Úlkender jıi aıtatyn ótken tarıhqa erekshe den qoıa bastadym. Qazaqtyń Mońǵolııaǵa qonystaný tarıhy – Qytaıdaǵy qazaq tarıhynyń jalǵasy, arǵy shegi Abylaı han zamanyna ulasyp jatqanyn bildik. Sodan, 1991 jyly 16 jeltoqsanda Qazaq­stannyń Joǵarǵy Keńesi «Táýel­sizdik pen memlekettiń egemendigi týraly» Deklarasııa qabyldady. Júrek tebirentken sátti sózben jetkizý múmkin emes. Sol kúni О́lgeıdiń ortalyq ala­ńyna bir top jas keldik. Qazaq eliniń táýelsizdik alǵanyn jarysa súıinshilep júrmiz. Halyq kóp jınaldy. Sol jigitter Suraǵan Raqmetuly, Erbaqyt Núsipuly, Erbolat Baıatuly, Serik Mágejuly, Rysbek Zurǵanbaıuly bárimiz birge atamekenge jettik. 1991 jyldyń basynda «Qaıt, qazaq Ota­nyńa!» degen qazaq zııaly qaýym ókil­deriniń jigerli daýysy estildi. El Pre­zıdenti N.Nazarbaev «Alystaǵy aǵaıyndarǵa aq tilek» atty áıgili hatyn jarııalady. Hatta: «Atamekenge kelemin deýshi­lerge jol ashyq, ata-baba arýaǵy alda­ryńnan jarylqasyn», – degen aq tilekter aıtylǵan. Nazarbaevtyń osy haty elim, jerim dep ańsary aýyp qashan jetemiz dep onsyz da elpildep, elegizip otyrǵan sheteldegi qazaqtardy odan saıyn rýhtandyryp jiberdi. – Elge el qosylsa – qut. Atame­kenge myńdaǵan qazaq jetti deımiz. Bul eli­miz­diń demografııalyq jaǵ­daıyna kúsh-qýat qosty emes pe? – Atamekenge jol bastaǵan uly kóshtiń basynda bolǵan Marat Toqsan­baev aǵamyz bylaı deıdi. «1991-92 jyldary kósh Mońǵolııadan bastaldy. Osy jyldary Baı-ólke men Qobda aımaǵyna 3500-den astam «KamAZ» avtokóligi baryp, kóship kelýshilerdiń júgin tıedi. Adamdardy ushaqpen О́skemenge tasydyq. Kúnine 10 reıs, 90 kún toqtaýsyz tasydyq. Qazaqstannyń ár oblys, aýdan, sovhozdardan adamdar baryp, Baı-О́lkeden shart jasap, adamdardy áketip jatty. Qıyndyq kóp boldy… Adamdardy ushaqpen tez jetkizsek, júkteri «KamAZ-ben» 10-15 kúnde áreń kelip jatty. Baı-О́lkege kelgen japon týrısteri: «Bul ne? Elden nege kóshirip jatyrsyńdar?» – dep tań qalady. Ja­pondardyń túsiniginde soǵys zardaby, ekologııalyq apat bolmasa, eldiń jappaı kóshýi aqylǵa syıymsyz kórinedi. Bul – bizdiń qazaqtyń týǵan Otan­ǵa, atame­kenge degen ata-babadan mıras, mura bolyp kele jatqan dástúrli joly. Prezıdentimiz alǵashqy kúnnen bas­tap halqymyzdyń ejelgi asyl mura­laryn, qadir-qasıetin qaıta jańǵyrtyp, ult retinde túletip, jańa deńgeıge kóterýge bar kúsh-jigerin jumsady. Álemniń ár túkpirinde shashyrap júrgen aǵaıyndardyń basyn qosyp, atajurtqa kóshirip ákelýge aıryqsha kóńil bóldi. 1992 jyldyń 28 qyrkúıeginde Prezıdentimizdiń bastamasymen Alma­tyda Dúnıejúzi qazaqtarynyń qaýymdastyǵy quryldy. Táýelsizdik alǵan tusta repatrıasııa úderisin retteýshi negizgi quqyqtyq qujat – «Im­mıgrasııa týraly» Zań qabyldandy. Bul zań etnostyq qazaqtardyń Otanyna emin-erkin oralýyna múmkindik berdi.

Dúnıejúzi qazaqtarynyń I quryltaıy. Almaty qalasy. 1992 jyl.

– Tuńǵysh quryltaıda Elbasy­nyń ıyǵyna shapan japqan kórinesiz. Mundaı mártebeli qurmetke qalaı ıe boldyńyz? – Men sol jyldary Baıan-О́lgeı aımaǵynyń (bizdińshe oblys) ákimi marqum Mızamhan Kún­týǵanuly aǵamyz­dyń baspasóz hatshysy jáne sheteldermen baılanys máselesiniń jaýapty qyzmetshisi bolatynmyn. 1992 jyly 29 qyrkúıekte Almatyda Dúnıejúzi qazaqtarynyń tuńǵysh quryltaıy bas­taldy. Quryltaıǵa álemniń 33 elinen 800-den astam delegat qatysty. Tuńǵysh quryltaıǵa Baı-О́lkeden 25 delegat keldik. Túrkistan, Jezqazǵan, jáne Almaty oblysynyń Degeres jaılaýy (Ańyraqaı shaıqasy bolǵan mań) sııaqty elimizdiń ejelgi saıası-áleýmettik, mádenı ortalyqtarynda bolyp, arýaqtarǵa taǵzym etip, ata­jurtymyzben qaýyshtyq. Quryltaıǵa qatysýshylar Ún­deý qabyldady. Qazaq halqynyń taǵ­dy­ry, ata-baba murasy, tili, búkil dúnıe­júzindegi qazaqtardy bir­tutas ulttyq memleketke birik­tirý­diń quqyqtyq negizderi, basqa da má­seleler jóninde baıandamalar tyń­daldy. Basty maqsat Dúnıejúzi qazaq­tarynyń qaýymdastyǵyn qurý edi. Sóıtip, Dúnıejúzi qazaqtary qaýym­dastyǵynyń Tóralqa Tóraǵasy bolyp Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev saılandy. Keshkilik úlken saraıda qu­ryl­­taıdyń saltanatty májilisi ótti. Má­jiliste Nursultan Nazarbaev qusha­ǵymyz baýyrlarǵa aıqara ashyq dep, hal­­qy­­myzdyń tarıhy men taǵdyry týra­ly tebirene tolǵanǵan baıandama jasady. – Quryltaıdan keıin ile Qazaq­stanǵa qonys aýdardyńyz ba? – Joq, óıtkeni, sol jyldary men Mońǵolııa Úkimetiniń Memlekettik damý jáne basqarý akademııasynyń memlekettik atqarý qyzmetiniń uıym­dastyrýshy-ádiskeri mamandy­ǵyn jáne «Jergilikti ózin ózi basqarý qyz­­metin jetildirý baǵyt­tary» taqy­ryby boıynsha magıstr ata­ǵyn alǵan edim. Bastalǵan isti, qolǵa alǵan maqsat­tarymdy aıaǵyna deıin jetkizý qajet boldy. Mońǵolııa Pedagogıkalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń qazaq mek­tepteri sektorynda ǵylymı qyz­met­­ker, aımaqtyq qazaq radıosynda qyz­met ettim. Altansógs sumynynyń ólke komıtetiniń hatshysy, Baıan-О́l­geı aımaqtyq komıtetiniń hatshysy qyzmetterin atqardym. Zaıybym Ma­hýza Zaımoldaqyzy Altansógs su­myndyq aýrýhanasy jáne aımaqtyq or­talyq aýrýhanada medbıkelik jumys jasady. 1996 jyly «Altyn orda dáýirindegi keıbir ádebı muralar tekstologııasy haqynda» (doktor H.Nıambýýdyń jetekshiligimen jáne R.Bataahúúmen birlesip) taqyrybynda mońǵol tilin­de jazǵan ǵylymı dıssertasııamyz sol dáýirdegi kóne mońǵol ádebı mura­larynyń túpnusqasyn kóne uıǵyr-mońǵol jazbalary boıynsha tarıhı turǵydan qarastyryp, ǵylymı túsinikteme jazyp, tolyǵymen ja­rııa­ladyq. Qobda qalasyndaǵy memle­kettik pedagogıkalyq ýnıver­sıtetiniń ǵylymı keńesinde talqy­lanyp fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty atandym. – Bárekeldi! Iá, aıtpaqshy, Tuń­ǵysh qu­ryltaıdan keıin de álem qazaqtary úsh ret jınaldy ǵoı... – Biraq, 1992 jyly ótken tuńǵysh quryltaı álemdegi búkil qazaqtyń basyn qosty. Bul basqosý Qazaq eliniń shynaıy táýelsizdikke qol jetkizýiniń aıqyn kórinisi boldy. Sheteldegi qazaqtardyń atajurtqa degen ynta-yqy­lasyn oıatty. Bárimiz de el, Elba­sy dep elge oraldyq. О́tken jyly Zýl-hıdja aıynda qasıetti Mekke, Medı­nege baryp, qajylyq paryzyn ótegen kezde de elimiz, Elbasymyz aman bolsyn dep tilek tiledim. Qazaqtyń árbir kóne buıymynan, áshekeı zatynan, sol zattaǵy oıý-órneginen ótken tarıh, ata-baba amanatyn kóresiz. Osy tuńǵysh quryltaıda Nursultan Ábishulyna dep pushpaq jaǵaly qasqyr ishik, qyzyl torǵynmen tystalǵan Kereı úlgisindegi pushpaq tymaq, saqınasyna altyn jalatylǵan qyny bar múıiz sapty pyshaq ilgen, ásem quımalar ornalastyrǵan kúmis belbeýdi Baıan-О́lgeıdiń júziktiń kózinen ótetin sheber zergerine jasatyp, ismerlerine arnaıy tiktirdik. Quryltaıǵa kelgende osy syı-syıapatty tabystaý maǵan júkteldi. Jıyn ótip jatqan saraı­da ıne shanshar oryn joq. Bir kezde Baıan-О́lgeı ákimi Mızamhan aǵamyz quttyqtaý sóz sóıledi. Al men qolyma osy syılyqtardy alyp shyǵyp, ortada sahna tórinde turǵan Elbasyna jaqyndaı berdim. Tup-týra Nursultan aǵanyń aldyna baryp «Assa­laýmaǵaleıkým!», – dep sálem berdim. Ol kisi «Ýalıkýmassalam», – dep kúlimsirep qolyn usyndy. Qobal­jý, tolqý degendi suramańyz. Júrek degen dúrs-dúrs. Kózge jas keledi. Terlep kettim. Kókte ushyp júrgen tárizdimin. Sodan ishikti ıyǵyna jabýǵa yńǵaılanǵanymda ol kisi oń qolyn kóterip ishiktiń jeńin kıe bastady. Sol jerde qasymyzǵa kelgen eki jigit bar, bárimiz birlesip Elbasyna ishikti, tymaqty kıgizip, kúmis belbeýdi de beline baıladym. О́ıtkeni, ishiktiń salmaǵy aýyr. Álgi eki jigit meni qoltyqtap buryla bergeni sol edi, Nurekeń qaljyńdaǵan daýyspen: «Oı, baýyrym, qasqyr ishigiń, tipti, ystyqtatyp barady, óziń qaıta sheship berip ket», – dedi kúlimsirep. – Táýelsizdiktiń eleń-alań sha­ǵyn­da syılanǵan qazaqtyń jón-joralǵy jolynyń da ózindik máni boldy deısiz ǵoı? – Árıne! Kúmis beldik baılap, beldi bekem býyńyz, Nur-aǵa, halqyńyzdyń tilegi osy dep yrym ettik. Eldiń – elden, halyqtyń – halyqtan aıyrmashylyǵyn tanytatyn onyń ǵasyrlardan bergi kele jatqan osyndaı ulttyq qundylyqtary ǵoı. Táýelsizdik tańyn ańsaǵan ata-babalarymyzdyń armany oryndaldy. Keń-baıtaq dalamyz – bizge qaldyrǵan asyl mura. Olardyń oryndalmaǵan úmitteri, armandary bizge amanat. Osy amanatty oryndaýdy qolǵa alǵan Nursultan aǵam shettegi qazaqty baýyryna basyp, qushaq jaıa qarsy alyp, dál aldymyzda turady dep kim oılaǵan?! Sóıtip, sol jerde sahnadan tómen túse bergenimde tuńǵysh quryltaıǵa bizdi bastap kelgen Qalken Ábdiǵajyqyzy apamyz (ol kisi aımaqtyq mádenıet basqarmasynyń bastyǵy bolatyn): – Endi myna kamzoldy Sara apańa kıgizesiń, –dep áıelderdiń kereı úl­gisinde tigilgen oıýy bar ádemi jasyl tústi kamzoly men aq oramalyn qolyma ustatty. Tolqý men qobaljýdan bas aınalyp, júrek dúrsildep turǵan sát. Et qyzýymen kórermenderdiń eń aldyńǵy qatarynda otyrǵan Sara apamyzdyń janyna júgire jetip baryppyn. Bir lep meni ózinen ózi alyp júrgendeı. Ata-babalardyń qýanyshty kóz jasy tógilip, rýhy demep, dedektetip toqtatpaı tur­ǵandaı. Ol kisi de kúlimsirep jyldam ornynan turdy. Men kamzoldy ıyǵyna jaýyp, oramaldy moınyna saldym. Ol kisi rahmetin aıtyp, mańdaıymnan ıiskedi. Qazirgi Respýblıkalyq «Asar» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Qaırat Bodaýhan (ol kezde Almatyda aspırant edi) aldymnan qarsy shyǵyp: – Amantaı, sen tarıhta qalatyn boldyń! – dep qushaqtaı aldy. Sol kezde Elbasyna ejelgi rý-taıpalar dástúrine saı baıanólgeılikter syılaǵan qasqyr ishik, kúmis belbeý Qazaq eliniń basshysyna degen kókten jetken qudiretti qurmettiń belgisindeı boldy. Osy bir júrek tebirentken bir sáttik tolǵanys ǵumyr boıy esimnen ketken emes. Tuńǵysh quryltaı kezinde túsirilgen bul sýretter basylymdarda, arhıvterde saqtaýly ǵoı. – Shynymen de tarıhı sát ekeni sózsiz. Al, siz sııaqty ǵalym adamdy bıik minberlerdiń ózi-aq shaqyryp tur ǵoı. Úlken ulyńyz Jarqynbek jýrnalıst, Turlybek gaz-munaı ın­jeneri, Aıdan Astana qalasynda medısına ýnıversıtetinde oqıdy eken. Nemerelerińiz atamekende týdy. Endi qandaı armanyńyz bar? – Kók týdyń jelbiregeninen artyq ba­qyt joq. Bizder úshin El jáne El­ba­sy – egiz uǵym. «Meniń halqym – ulan-ǵaıyr jeri bar, uly muratty eli bar, babalar jazǵan uly tarıhy men urpaǵy kóz tikken uly bolashaǵy bar halyq. Myń jyldyq tarıhynyń eń biregeı betburysynda halqymnyń zor senimin arqalaǵanym – men úshin eń bıik mártebe...», – dep aıtyp ótti El­ba­sy osy jolǵy Ulyqtaý rásiminde.Ata-babasynyń izi qalǵan osy ulan-ǵaıyr dalanyń tósinde ul-qyzdarymyz, urpaqtarymyz óssin, ónsin dep otbasymyzben 2000 jyly atamekenge keldik. Pavlodar oblysyna turaqtadyq. Kósh áli de jalǵasa beredi, jan-jaqtaǵy qazaq otbasylary kelip, orta tolsyn. Tuńǵysh quryltaıda Elbasy senimmen aıtqan  jaqsy ómirdiń jaqsylyǵyn kórýdemiz, uzaǵynan bolsyn. Bir ókinishtisi, elge jetýge asyqtyq ta, tarıhı ǵylymı-zertteý jumystarym aıaqtalmaı qaldy. Túbinde bir aıaqtap, ózińiz aıtqandaı, qupııasy mol ótken tarıhtyń bir shetine de jetermin qaýzap. Al qazir oblys ortalyǵyndaǵy Máshhúr Júsip ortalyq meshitinde Qazaqstan musylmandary dinı basqar­masynyń (QMDB) oblys boıynsha baspasóz ókili qyzmetin atqaryp júrmin. Zaıybym Mahýza osy jerde dárigerlik jumysyn jalǵastyrýda. О́zderiń sııaqty men de «Islam jáne О́rkenıet» gazeti, «Iman» jýrnaly, «Muftiyat.kz» portalyna Islam dini, ımandylyq, tanymdyq taqyrybynda maqalalar jazamyn. Meshittiń «Pvlmeshit.kz» saıty men «Mazhab.kz» dinı-tanymdyq portalyn ashtyq. Qazir jastar men jasóspirimder úshin ımandylyq, qaıyrymdylyq, izgilik, ulttyq tárbıe, ana tilin qasterleý, Otandy súıý taqyryptaryna arnalǵan «Tunyq tamshylar» degen atpen jınaq jazyp bitirdim.  – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Farıda BYQAI, «Egemen Qazaqstan». Pavlodar oblysy.