Aldymen halqyńdy tany

Redaksııamyzǵa belgili mesenat, elimizdiń kók baıraǵyn eki po­lıýs­tiń kindigine qadaǵan, halqym dese janyn berer azamat Ál-Fa­rabı jáne Sultan Beıbarys atyndaǵy qoǵamdyq qordyń prezıdenti, “Tlep” JShS dırektory Sapar Ysqaqov keldi. Sha­rýasy – Sırııa Respýblıkasynyń astanasy Damask qalasynda sa­lynyp jatqan Ál-Farabı babamyzdyń memorıaldyq kesheniniń qu­­ry­lysy men Mysyr elindegi Sultan Beıbarys babamyzdyń ke­se­ne­siniń qaıta jańǵyrtý jumysynyń barysyna 25-28 shilde ara­­synda baqylaý júrgizip qaıtqan delegasııa saparynan oı bólisý eken. – Sapar Ysqaquly, jaqsy joldan kelgen ekensiz, áńgimeleı otyryńyz. – Onda áńgimeni osyǵan deı­­­ingi tarıhtan bastaıyn. 2005 jyly otbasymyzben týrıstik saparmen Mysyrǵa jol tarttyq. Kıeli to­py­raqqa tabanyń tıgen soń dala­nyń dańqty ulynyń basyna soq­paı, zııaratymyzdy jasap, táý etpeýge qalaı dátimiz barady. So­dan Sultan Beıbarys meshitin iz­dep taýyp aldyq. Aty álemge áı­gili qolbasshy babamyz Áz-Zahır Beı­barystyń meshitin kórgendegi kó­ńil kúıim, nesin jasyraıyn, pás boldy. Meshitte kúrdeli jón­deý jumysy bastalyp, biraq aıaq­syz qalǵan eken, qurylys­shy­lar­dan qalǵan qoqystan kesene ishi aıaq alyp júrgisiz. Mańdaısha­syn­da 1990 jyly Qazaqstan Res­pýb­lı­kasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev boldy degen taqtadaǵy jazýy bar eken. Sodan elge oral­ǵan soń Syrtqy ister mınıstrli­gine ádeıi baryp, elimizdiń, halqymyzdyń atyna uıat bolady, men bir-eki brıgada jigitterimdi jibereıin, eń bolmaǵanda taý-taý qoqysty tazartyp qaıtsyn dedim. Árıne, dıplomattar bul oıymdy qoldamady. Sebebi, qazaqstandyq­tardyń baryp, qoqys tazalaýy arab­tardyń namysyna tıip, kó­ńilderine kelýi múmkin, sondyqtan da ol úshin arnaıy barýdyń qajeti joq. Sonda oqıtyn stýdentterimiz, elshilik qyzmetkerleri senbilik ótkizip ózderi-aq tazalaıdy, dedi. Kelesi jyly Sırııaǵa baryp, qazaqtarǵa ejelden Sham atymen belgili Damaskidegi Ál-Farabı beıi­tine soǵyp, quran oqýdy ar­naıy maqsat tuttyq. Barsaq, baba­myz­dyń basy qur topyraqpen ǵana jasyrylyp jatyr. Elge qaıta salysymen birese Syrtqy ister mınıstrligine, birese Mádenıet mı­­nıstrligine baryp, ondaǵy aza­mattarǵa ne isteı alamyz desem, ondaǵylar sharasyz kúı tanytty. Biz osy sharýany jylda qarjy­lan­­dyrýdy suraımyz, biraq jylda ol keıinge qalady. Bul – bir, ekin­shiden – Qazaqstannan syrt jer­degi tarıhı-mádenı eskert­kish­terdi qorǵaýǵa, jóndeýden, qaıta jań­ǵyr­týdan ótkizýge qarajat bólý jaǵy zańdastyrylmaǵan, sol sebepten bizdiń yqtııarymyzdaǵy jumys emes dedi. Sodan ne kerek, jaǵdaıdy aıtyp, Parlamentke bardym. Senator Kenjeǵalı Saǵa­dıev aǵamyz: “Bıylǵy bıýdjetten qalyp qoıdy, amandyq bolsa keler jyly qarastyramyz”, dedi. Biraq meniń taǵy bir jyldy “óltirip” qarap otyrǵym kelgen joq. “KTK” telearnasyna baryp, onda qazir Almatyda turatyn sırııalyq aza­mat Samır Derehti sóılettik. Ol: “Eger dál qazirgi kúni Qazaqstan jaǵy basyn ashyp almasa, Beı­ba­rys sultandy menshiktegisi keletin­der kóp, qazaqtar asyqpasa batyr babalarynan aırylyp qalýy múmkin”, dep ashyq aıtty. Osy óte durys boldy. Depýtattardy jaǵa­laǵanymyzda, olar joǵa­rydaǵy áńgimeni estip, qu­laqtanyp, eleń­dep otyr eken. Sodan ol kezdegi Má­de­nıet mınıstri Ermuhambet Ertisbaevqa de­pýtat Tólegen Muhamed­ja­nov baýyrymmen qaıta bar­dym. Nátıjesinde úlken top bolyp, Úkimet bas­shysyna baramyz dep shesh­tik. Sóı­tip, ishinde de­pý­tattar, Má­de­nıet mı­nıstr­liginiń ókil­deri, arhı­tek­torlary bar 15-20 shaqty adam Danıal Ah­me­tovtiń qabyldaýyna kir­dik. Ahmetov barlyǵyn tyń­daǵannan keı­in: “Jaraıdy, sizder meni ábden sendir­di­ńizder, qansha qarajat kerek bolsa da taba­myz”, dedi. So­dan jigitter alǵashqy ju­mys­tar úshin bıyl 70 mln. qajet dep, ol alynatyn bol­dy. Al biz onyń aldynda onshaqty azamat qosylyp, onyń ishinde ekeýi sırııalyq jigitter “Beıbarys Sul­tan men Ál-Farabı atyndaǵy qoǵamdyq qaıyrymdylyq qoryn” qurǵan bolatynbyz. Sol qorǵa 30 mln. teńgeniń syrtynda qarajat jınadyq. Jalpy qurylys jumy­syn­da aldyn ala jobalaý-izdenis jumystary bolady. Soǵan qajetti qarajatty osy qordan jumsadyq, al qalǵanyn Úkimet qoldaý kór­setpese, ári qaraı aparý qıyn. О́ıtkeni, Farabı babamyzdyń ba­sy­nyń mańaıynda kóptegen eski úıler boldy, olardy qıratyp, je­rin satyp alyp, baba basyna bara­tyn jol salý qajet. Osy jumys­tarǵa qorda jınaqtalǵan qarajat jumsaldy. Obaly ne kerek, kelesi jyly Úkimet Kaırge bir mln. dol­lar, Damaskige bir mln. dollar ból­di. Odan Elbasynyń sol elderge sapary boldy. 2008 jyly jumys qyzý júrgizilip ketti. Biz baryp osy jumystardyń qalaı atqaryl­ǵanyn óz kózimizben kórip qaıttyq. Jumys qazir óte jaqsy júrip jatyr. Sultan Beıbarys ózi sol aradan áýelde meshit salǵan eken, meshitiniń janynda medresesi bar. Meshitiniń ishinde ózi jatyr da, med­resesi kitaphana. Jóndeý ju­mys­tary joǵary dárejede júrgi­zil­gen, basyna eki úlken kóktas qoı­ylǵan. Jáne bul qabyrtas Qa­zaqstan Respýblıkasynyń atynan qoıyldy degen jazý oıylǵan. Týrıster de jol salyp qoıypty. Buryn, 2006 jyly barǵanda munda qazaqtar kele me dep suraǵanymda, byltyr bir kisiler kelgen, onan keıin eshkim at basyn burǵan emes degen jaýap alǵan bolatynmyn. Sodan olardan Ál-Farabıdiń, Sul­tan Beıbarystyń tegin bilesizder me, olar qazaq balasy desem ma­ńaılatpaǵan, joq, olar arab, al Sultan Beıbarystyń qarashaı, sherkesh, kúrd bolýy múmkin dep boı bermegen. Al bul joly olaı emes. Soǵan qýanyp otyrmyn. Jańa aıttym ǵoı, meshit ja­nynda kitaphana bar eken dep. Sony asyqpaı araladym. Ishinen Ál-Fa­rabıdyń 3-4 kitabyn kezdes­tir­dim. Meniń oıymsha, osy qa­sı­et­ti orynǵa týrıst esebinde baryp-ketý jetki­liksiz, memleket deńgeı­in­degi qarym-qatynasy­myz­dy jol­ǵa qoımaıyn­sha, Beıba­rys­ty qyp­shaq dalasynyń ulany dep syrttaı ıemdený ushpaqqa jet­kiz­beıdi. As­tanadaǵy Eýrazııa ýnı­ver­sıteti men Sırııa ýnı­versıeteti stý­dentter almasyp, jastardy oqy­tý jóninen shart jasassa, jaqsy bo­lar edi ǵoı dep oılaımyn. – Qýanyshyńyzǵa biz de ortaqpyz. Otyrarda týǵan, álemde ekinshi Arıstotel atanǵan uly ustazdyń da osy topyraqtyń ulany ekenin dáleldeý kezinde qıynǵa soqty emes pe? – Durys aıtasyz. Keńes dáýi­rinde odaqtas respýblıkalar aıa­synda uly ustazdyń bizdiń babamyz ekenin dáleldegenimizben, ózgelerge ol to­lyq jetti deýge bolmaıdy. Oǵan my­saldy joǵaryda aıtyp kettim ǵoı. Biz bir ónbeıtin daýdan qash­paı­tyn bolyp baramyz. “Tıse te­rekke, tımese butaqqa”, dep ulttyq ıdeıa jaıynda túrli pikirler de aıtamyz. Menińshe, ulttyq ıdeıaǵa bastaıtyn altyn kópirdiń biri –osy. Babalarymyz óshpes erligi men asqan ǵulamalyǵy arqasynda álemge máshhúr boldy. Al endi onyń sońyndaǵy urpaǵy osyny nege jalǵastyrmaıdy. Uly tekten jaratylǵandyǵyn álem aldynda nege moıyndatpasqa?! Ál-Fara­bı­deı ǵulama ózge týǵandarda bar ma? Iá, jýyrda babamyz jatqan jerden topyraq ákelinip, týǵan jerine jetkizildi. Topyraq alyp kelgen jaqsy, biraq bul sheshilgen túıin emes qoı. Osynda kelgennen beri Sırııaǵa baryp kelgen aza­mat­tardyń bárimen habarlastym. Baba­myzdyń basyn qaraıtý sharýasyn birigip qolǵa alaıyq dedim, sýyry­lyp shyqqandary shamaly. Al baba basy jupyny, týrasyna kóshkende musylmandyq belgisi shamaly. Jýyrda jaqsy jańalyq esti­dim, Úkimet basshysy baba basyn jańartýǵa qajet qarjy bólinetin­digin aıtypty. Keseneniń jobasy daı­yndalyp jatyr. Biraq Ál-Fa­rabıge “quda túsýshiler” osy kún­deri de jetip artylady. Iran ba, álde Túrkııa ma, baba jerlengen jerdi túgelimen zańdastyryp, satyp alsa qaıtpeksiń? Túıtkildi máse­le­ler jetkilikti. Taǵy bir jaıdy aıta keteıin. Mońǵolııaǵa barǵan sapa­rymda Kúltegin eskert­kishi jany­nan qybyrlap-tyrba­nyp eńbek etip jatqan túrikterdi kór­dim. Jol salyp, qonaqúı qury­lysyn bastap jatyr. Erteń sol tarıhı oryndar­men zańdyq negizde týrıstik baı­lanystardy retke keltiredi. Barys-kelis jeńildeıdi, keıingi urpaq ózderiniń arǵy tegi týraly bilip shyǵady. Al túrik balasy qazirdiń ózinde osy ómirge túrik bolyp kelgenine qýanady. Olardyń ulttyq rýhy myqty. Qazaq balasynyń barlyǵy qazaq bolyp týǵanyna maqtanady dep aıta alamyz ba? – Siz kóp eldi aralaǵan jansyz. Aıtyńyzshy, osy kórip júrgenińizde ultymyzǵa úlgi bolar el kórdińiz be? О́zińiz aıtqandaı, ulttyq rýhy muqalmaǵan eldiń qataryna qaı jurtty jatqyzar edińiz? – Maǵan japondar unaıdy. Solardan úırenýimiz qajet. Olar ózderiniń mádenıetin, dástúrin saq­­taı otyryp, búgingi zamanaýı óz­geristerden esh keıin qalyp jatqan joq. Qaıta, ǵylym-bilim, jańa tehnologııa degenderińiz órkendep jatyr. Biraq osydan japon hal­qy­nyń tili, mádenıeti esh zardap kó­rip jatqan joq. Ja­pon tilin bil­meıtin japondyqty kezdestir­meı­siz. О́zderiniń mádenıeti men dástú­rin syılaý turǵysynda japondyq­tardy búginde álem moıyndaıdy. Japonııaǵa barǵan adam japon­darsha ıilip sálemdesip jatady. Sonyń kımonosyn kıedi. Olar kishkentaı balalaryn jórgeginen japon etip tárbıeleıdi. Japon áıelderiniń kópshiligi úı­le­rinde bala tárbıesimen shuǵyldana­dy. Bizder de ájelerimizdiń, ana­larymyzdyń tárbıesinde ósip edik qoı. Bizdiń rýhymyzdy ájelerimiz aıtqan ańyzdar terbetip ósirdi. Áke aıbar bolatyn. Al qazir bizde erli-zaıyptylardyń ekeýi de erteden qa­ra keshke deıin jumysta. Bala­lar­dyń tárbıesimen aınalysýǵa da ýaqyt joq. Qazirgi kúni qalada ós­ken bala men aýylda ósken ba­la­nyń arasynda aıyrma kóp. Aýyl ba­lasynyń ulttyq rýhy myqty ma deı­min. Sondyqtan qala balasy­nyń rýhyn nyqtaý úshin reti kelse, jaz­da demalysta aýylǵa jiberý qa­jet. Sosyn ınternet, teledıdar já­ne ózge de aqparat jelisterinde júıeli túrle jumystar atqarylýy tıis. Bizge osy japondardyń modeli durys bolar edi dep topshylaımyn. – Áńgimeńizge kóp rahmet. Áńgimelesken Anar TО́LEÝHANQYZY. Sýretti túsirgen Orynbaı BALMURAT.