Qazaqstan Respýblıkasynyń konstıtýsııalyq saıasaty

Árbir egemen memlekettiń óz damýynyń negizgi baǵyttaryn aı­qyn­daıtyn konstıtýsııalyq saıasa­ty bolady. Qazaqstan Respýblı­ka­sy­nyń konstıtýsııalyq saıasaty­nyń negizderi 1995 jylǵy 30 ta­myzda búkilhalyqtyq referendým­da aıqyndalǵan bolatyn. Sonyń nátıjesinde respýblıkanyń qol­da­nystaǵy Konstıtýsııasy qabylda­nyp, ómir talaptaryna oraı 1998 jáne 2007 jyldardaǵy konstı­týsııalyq reformalar barysynda olarǵa túzetýler engizildi. Elimiz táýelsizdiginiń alǵashqy kúnderinen-aq Memleket basshysy – Elbasy N.Á.Nazarbaev júrgizip otyrǵan sarabdal konstıtýsııalyq saıasat arqasynda Qazaqstan búgin­gideı jetistikterge jetkeni barshaǵa aıan. Ata Zańymyz qabyldanýyn kezekti ret merekeleý qarsańynda my­nany atap ótpeýge bolmaıdy – osy jyldar ishinde Qazaqstanda jasalǵan ıgi isterdiń bári de Kons­tıtýsııa qaǵıdalary saqtala otyryp jasaldy. Sońǵy kezderi quqyq teorııasy men praktıkasynda “konstıtýsııa­lyq saıasat” jáne “konstıtýsııa” degen kategorııalardyń araqatyna­syn zertteýge kóp kóńil bólinýde. Sonda konstıtýsııalyq saıasat degenimiz ne? Menińshe, memlekettik saıasat­tyń bir túri retinde konstıtýsııa­lyq saıasat memlekettik organdar men azamattyq qoǵamnyń eldiń konstıtýsııalyq damýyn konstı­tý­sııa­lyq-quqyqtyq retteýdiń, oń­taı­landyrýdyń tıimdi tetigin qurý jónindegi ǵylymı negizdelgen, dáı­ekti jáne júıeli túrdegi qyzmeti bolyp tabylady. Ol strategııalyq jospardyń zańdyq ıdeıalary men qaǵıdattaryn ázirleý men iske asy­rýdan, Konstıtýsııa men konstıtý­sııa­lyq zańnamany qabyldaýdan, jetildirýden jáne júzege asyrýdan turady. Kóptegen ortaq belgileri bo­lýy­na qaramastan, “konstıtýsııalyq saıasat” jáne “konstıtýsııa” uǵym­da­rynyń barlyq qyrlary bir-birine tuspa-tus kele bermeıdi. Konstı­tý­sııalyq saıasattyń mán-maǵynasy edáýir keńirek jáne ol Konstı­tý­sııa men qoldanystaǵy zańnamany júzege asyrý negizinde konstıtý­sııa­lyq qurylysty zańdyq tur­ǵy­dan bekitý jáne qorǵaýdan, mem­le­kettik bılikti qoldanýdan, tulǵa­nyń quqyqtary men bostandyq­taryn iske asyrýdyń negizgi uıym­dyq-zańdyq sharttaryn jasap be­rý­den, memlekettik-saıası qatynas­tar salasy men azamattyq qoǵam aıa­sy arasyndaǵy tepe-teńdikti ustaýdan turady. Memlekettiń Negizgi Zańy mem­lekettiń konstıtýsııalyq saıasatyn júzege asyrý quraly bolyp ta­by­lady. О́z kezeginde, konstıtýsııa­lyq retteý men onyń ádisteriniń ereksheligine qaraı Konstıtýsııa normalary tikeleı jáne janama­laı qoldanylady. Eger konstıtý­sııa­lyq retteýdiń joǵary deńgeıin­de, ádette, konstıtýsııalyq norma­lar jetkilikti bolyp jatsa, mem­lekettik organdar men azamattar arasyndaǵy konstıtýsııalyq qu­qyq­tyq qatynastarda olardyń qu­qyqtary men mindetteri formaldy túrde kóbirek aıqyndalyp, belgi­le­nýi qajet. Bul ákimshilik, azamat­tyq, eńbek, qylmystyq, jer, qar­jy quqyǵynyń jáne onyń ózge de salalarynyń normalarymen qam­ta­masyz etiledi. Sońǵy jaǵdaıda konstıtýsııalyq normalar, quqyq­tyń tıisti salalarynda naqtylana kele, janamalaı qoldanylady. Sonymen birge bul Konstıtýsııa normalarynyń tikeleı qoldanylýy toqtaıdy degendi bildirmeıdi. Konstıtýsııalyq normalar Kons­tıtýsııada kózdelgen zańnama­lyq aktilerdi shyǵarý túrinde de qoldanylýy múmkin. Máselen, Negizgi Zańnyń tıisti normalaryn oryndaý maqsatynda Prezıdent tý­raly, Parlament jáne onyń de­pýtattarynyń mártebesi, Úkimet, saılaý, respýblıkalyq referen­dým, sot júıesi jáne sýdıalardyń mártebesi, Konstıtýsııalyq Keńes týraly jáne t.b. konstıtýsııalyq zańdar qabyldandy. Keı jaǵdaılarda Negizgi Zań qundylyqtar júıesin bekitip, olar­dy quqyqtyq retteýdi, iske asyrý jáne qorǵaý kepildikterin belgi­leýdi zań shyǵarýshynyń aıryqsha quzyretine jatqyzady. Mysaly, Konstıtýsııada belgilengen qundy­lyq­tar ıerarhııasyna sáıkes adam­nyń jáne azamattyń quqyqtaryn, bostandyqtary men múddelerin qor­ǵaý Qylmystyq kodekstiń bi­rin­shi kezektegi mindeti dep aıqyn­dal­ǵan. QK Erekshe bóliminiń quryly­my da osyny eskere otyryp quras­tyrylǵan. Qylmysqa qarsy kúres problemasyna degen mundaı jan-jaqty ustanym birneshe mindettiń atqarylýyn: qylmystyń aldyn alýdy, oǵan qarsy kúresti, adam quqyqtaryn qorǵaýdy, qylmys jasaǵan adamdardy ýaqtyly túzeýdi qamtamasyz etedi. Konstıtýsııalyq qundylyqtar­dyń mazmunyn zańnamalyq tolty­rý kezinde qaıshylyqtar bolýy múmkin. Osy ıgilikter men olarǵa qol suǵylýyna memleket tarapynan shara qoldaný deńgeıiniń ara­qa­ty­nasy halyqtyń quqyqtyq má­denıetine, áleýmettik-ekono­mıkalyq jaǵdaılarǵa, tarıhı kezeńniń erekshelikterine jáne t.b. qaraı ártúrli bolýy mú­mkin. Máselen, sóz bostandyǵy quqyǵyn jáne tulǵanyń aby­roıy men qadir-qasıetiniń qor­ǵalýyna quqyǵyn zańnamalyq retteý máseleleri jala jap­qa­ny jáne qorlaǵany úshin qyl­mystyq jaýaptylyq sharala­ryn belgileýge qatysty pikir­ta­las týyndaýyna negiz boldy. Osylaısha, konstıtýsııalyq jáne jaı zańdar, zańǵa táýeldi aktiler qabyldanǵanda, sondaı-aq búkil quqyq qoldaný prak­tıkasy qalyptastyrylǵanda negiz etip alynatyn Konstı­tý­sııa elimizdiń konstıtýsııalyq saıasatyn bildirýdiń negizgi nysany bolyp tabylady dep aıtýǵa bolady. Konstıtýsııalyq saıasat ta mem­lekettiń ózi sııaqty únemi damýda bolady, óıtpegen kúnde ol damýdyń “tejegishine” aınalady. Konstı­tý­sııanyń ózinde oǵan ózgerister men tolyqtyrýlar engizý tártibi kóz­del­gen. Qazaqstanda 1998 jáne 2007 jyldary júrgizilgen konstıtýsııa­lyq reformalar sonyń jarqyn dáleli. Ýaqyt bul sheshimderdiń der kezinde jáne durys qabyldanǵanyn kórsetti. Qazaqstannyń konstıtýsııalyq saıasatynyń negizderi týraly aıta kele, elimizdiń konstıtýsııalyq da­mýynyń tujyrymdamasyn aıqyn­daý­daǵy Memleket basshysynyń aıryqsha rólin atap ótý qajet. Negizgi Zańǵa (40-bap) saı res­pýb­lıka Prezıdenti Konstıtýsııanyń myzǵymastyǵynyń nyshany ári kepili bolyp tabylady. Qazaqstan­nyń qoǵamdyq jáne saıası ómirin­degi demokratııalyq qaıta ózgertý­ler, naryqtyq ekonomıka talap­taryna saı júrgizilgen ekonomıka­lyq reformalar, qoǵamdyq kelisim men saıası turaqtylyq, azamattyq qo­ǵam ınstıtýttarynyń qalyp­ta­sýy – osynyń bári de prezıdenttik basqarý nysany engizilýimen tikeleı baılanysty. Buǵan Memleket basshysynyń Konstıtýsııanyń áleýeti ómirdiń barlyq salalarynda meılinshe to­lyq iske asyrylýyn qamtamasyz etý jónindegi qatań talaby sep bolýda. Prezıdenttiń 2002 jylǵy 20 qyrkúıektegi Jarlyǵymen ma­qul­danǵan Quqyqtyq saıasat tu­jy­rymdamasynda Konstıtýsııanyń quqyqtyq ıdeıalary Qazaqstanda demokratııalyq, zaıyrly, quqyq­tyq jáne áleýmettik memleket ıns­tı­týttaryn ornyqtyrýǵa baǵyttal­ǵan zańnamalyq, uıymdyq jáne bas­qa sharalarda júzege asýǵa tıis dep atap ótildi. О́tken jyly tamyz aıynda Memleket basshysy bekitip, qazir qoldanylyp júrgen 2020 jylǵa deıingi Quqyqtyq saıasat tu­jyrymdamasynda bul baǵyt saq­tal­dy, jáne Konstıtýsııanyń qaǵı­dattary men normalaryn, eń aldymen, memlekettik bılik organ­dary men onyń laýazymdy adam­darynyń qyz­metinde tolyqqandy iske asyrý, bul rette Konstıtýsııa­ny tikeleı qoldanýmen qatar aǵym­daǵy zańnama jáne quqyq qoldaný arqyly onyń áleýetin qamtamasyz etý konstıtýsııalyq quqyqtyń ma­ńyzdy mindeti retinde aıqyndaldy. О́ziniń strategııalyq baǵyt-baǵdaryn tańdap alǵan memleket pen qoǵam úshin qoldanystaǵy Kons­tıtýsııanyń retteýshilik áleý­e­ti áli de sarqylǵan joq. Kons­tı­týsııada bekitilgen Qazaqstan Res­pýblıkasy konstıtýsııalyq qury­lysynyń negizderi, adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostan­dyq­tary, menshik nysandary eli­mizdiń uzaq merzimdi qajettilikteri men tarıhı damý úrdisin eskeredi. Osy Konstıtýsııa negizinde ulttyq zańnama ómir súrip, memlekettik jáne qoǵamdyq ınstıtýttar qury­lyp, damyp otyrady. Osy úzdiksiz úderis kezinde Ne­giz­gi Zań talaptaryna jaýap beretin konstıtýsııalyq praktıka qalyp­ta­sýy úshin qajetti barlyq jaǵdaıdy jasaý, konstıtýsııalyq normalar­dyń is júzinde qoldanylýyn jáne olardyń birizdi qoldanylýyn qamtamasyz etý óte mańyzdy. Osy kúrdeli máselelerdi sheshý úshin respýblıkada tıisti ókilettik berilgen organdar júıesi qyzmet isteıdi. Konstıtýsııalyq zańdy­lyq­ty qamtamasyz etý keshendi jáne kópdeńgeıli mindet bolyp ta­bylady, onyń jaı-kúıi úshin bir­tutas memlekettik bıliktiń barlyq tarmaqtary, quqyq qorǵaý organda­ry, qoǵamdyq-saıası ınstıtýttar, sondaı-aq azamattar jaýapty. Bulardyń bári de óz mindetin oıdaǵydaı atqaryp júr dep oılaı­myn. Konstıtýsııa qabyldanǵan kúnnen beri ondaǵy kózdelgen tú­be­geıli qundylyqtardy júzege asy­rý úshin az jumys atqarylmady. Adam quqyqtary men bostan­dyqtarynyń saqshysy – táýelsiz sot júıesi qurylyp, únemi jetil­dirilýde. Prokýratýra organdary­nyń joǵary qadaǵalaýy kez kelgen zań buzýshylyqty anyqtaýǵa ǵana emes, onyń jolyn kesýge de múm­kindik beredi. Adam quqyqtary jó­nindegi ýákil ınstıtýty qurylyp, onyń qyzmeti memlekettik quqyq qorǵaý tetikterin tolyqtyrdy. Respýblıka Prezıdentiniń ús­ti­miz­degi jylǵy 29 qańtarda Parla­ment palatalarynyń birlesken otyrysynda jarııalanǵan Qazaq­stan halqyna Joldaýynda búkil Qazaqstan qoǵamyn, sonyń ishinde quqyq qorǵaý júıesin de jańǵyrtý qajettigi týraly aıtyldy. Mem­le­ket basshysy qylmystyq saıasatty izgilendirýge, ekpindi ishki vedom­stvolyq múddeden azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa qaraı aýys­tyrýǵa, sondaı-aq halyqaralyq jo­ǵary standarttarǵa jaýap beretin jańa quqyq qorǵaý júıesin qalyp­tastyrýǵa qaraı alǵan baǵytymyz jalǵasa beretinin jáne bir ret qýattady. Qazaqstan óz ishindegi adam qu­qyq­taryna qatysty jaǵdaılar boı­ynsha halyqaralyq quqyq qorǵaý qurylymdary aldynda aqtalýmen ǵana shektelip, “qorǵanys” shebin ustap kelgen ýaqyt ótti. Endi biz kem-ketigimizdi túzep qana qoımaı, bas­qa elder úshin úlgi de bola ala­tynymyzdy kórsetýge daıynbyz. Sonymen qatar kemshilikterdiń bári de tolyǵymen sheshildi dep aıtýǵa áli erte ekenin el basshy­ly­ǵy jaqsy biledi. Eń bastysy – mem­leketimiz osy baǵyttaǵy ju­mys­ty jalǵastyra berýge nıetti ekenin aıqyn bildirdi. Konstıtýsııalyq zańdylyqty qor­ǵaý jáne Konstıtýsııa ereje­le­rin birizdi túsindirý tetiginde Kons­tıtýsııalyq Keńes mamandandy­ryl­ǵan memlekettik organ bolyp tabylady. Qazaqstannyń konstıtýsııalyq quqyǵy damýyna qaraı otyryp, qazirgi ulttyq konstıtýsııalyq saıa­sattyń jekelegen tujyrymdama­lyq baǵyttaryn Konstıtýsııalyq Keńes qoryta jınaqtaǵanyn ataı ketken jón. О́tken jyldar ishinde Konstıtýsııalyq Keńes 180-ge jýyq ótinish qarap, 140-tan astam normatıvtik qaýly qabyldady. Konstıtýsııanyń normalaryn resmı túsindirý nemese zańdardyń konstıtýsııalyǵyn tekserý týraly óz sheshimderi arqyly Konstıtý­sııa­lyq Keńes zań shyǵarýdyń ba­symdyqtaryn jáne konstıtýsııa­lyq quqyqtyq praktıkanyń vek­torlaryn belgileıdi. Respýblıka­nyń qoldanystaǵy quqyǵy júıe­si­niń bastaýlary men ıerarhııasyn, Parlamenttiń, Úkimettiń, sottar­dyń, prokýratýra organdarynyń konstıtýsııalyq ókilettigin, zań shyǵarmashylyǵy úderisiniń negiz­de­rin aıqyndaý, birtutas memle­ket­tik bılik tarmaqtarynyń organda­ry arasyndaǵy tejemelik ári tepe-teńdik júıesiniń is-áreket tetigin, tilderdiń mártebesin, adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bos­tandyqtaryn zańmen shekteýdiń konstıtýsııalyq jol beriletin shek­terin eksheleý boıynsha tujy­rym­damalyq ustanymdardy da Konstı­tý­sııalyq Keńes bekitken bolatyn. Máselen, 2001 jylǵy 21 jel­toq­sandaǵy №18/2 qaýlyda Kons­tı­týsııalyq Keńes Konstıtýsııanyń “Qazaqstan Respýblıkasy ózin ... áleýmettik memleket retinde ornyq­ty­rady;.. ” dep jazylǵan 1-ba­bynyń 1-tarmaǵyna resmı tú­sindirme berdi. Bul konstıtýsııalyq norma Qazaqstannyń, memleket múmkinshiligine qaraı otyryp, óziniń azamattaryna ıgilikti ómir súrý úshin jaǵdaı jasaýǵa jáne jeke adamnyń erkin damýy arqyly áleýmettik teńsizdikti jumsartýǵa mindetteme alatyn memleket retinde damýǵa nıet tanytady degendi bildiredi. 2008 jylǵy 27 aqpandaǵy №2 normatıvtik qaýlyda Konstıtý­sııa­lyq Keńes, adamnyń jáne azamat­tyń quqyqtary men bostandyq­taryn shekteýdiń konstıtýsııalyq jol beriletin shekterine qatystyra otyryp, eger mundaı shekteý zańdy túrde negizdelgen maqsatqa barabar jáne ádildik talaptaryna jaýap beretin, konstıtýsııalyq mańyzdy qundylyqtardy qorǵaý úshin tepe-teń, mólsherles jáne demokra­tııa­lyq memlekette qajetti bolsa, onda adamnyń quqyqtary men bostan­dyqtary konstıtýsııalyq qurylys­ty qorǵaý, qoǵamdyq tártipti, adam­nyń quqyqtary men bostandyq­taryn, halyqtyń densaýlyǵy men ımandylyǵyn saqtaý maqsatynda shektelýi múmkin, dep atap kórsetti. Qazaqstannyń memlekettik jáne ózge de tilderiniń mártebesi tý­raly konstıtýsııalyq normalar­ǵa da Konstıtýsııalyq Keńes resmı túsindirme berdi (1997 jylǵy 8 mamyrdaǵy №10/2 qaýly jáne 2007 jylǵy 23 aqpandaǵy №3 qosymsha qaýly). Konstıtýsııalyq Keńestiń túsindirmesine sáıkes, qazaq tiliniń memlekettik til retinde konstıtý­sııa­lyq jolmen baıandy etilýinen kelip shyǵatyny, qazaq tili Qazaq­stan memlekettiligin aıqyndaıtyn faktorlardyń biri bolyp ta­bylady, onyń egemendigin rámiz­deı­di jáne Qazaqstan halqynyń birligin bildiretin, respýblıkanyń konstıtýsııalyq-quqyqtyq már­tebesiniń elementi bolyp tabylady. Memlekettik tildiń joǵary saıası-quqyqtyq mártebesi onyń jarııa-quqyq salasynda qyzmet etýiniń aıryqshylyǵy ne basymdylyǵy Konstıtýsııada baıandy etilip, zań­darda belgilenýi múmkin ekendigimen rastalady. Zańnama jáne quqyq qol­daný praktıkasy Konstıtýsııa­nyń 14-baby 2-tarmaǵynyń nor­masyn eskerýge tıis, bul normaǵa saı eshkimdi eshqandaı, sonyń ishinde tiline baılanysty, kemsitýge bolmaıdy. Zańdardy nemese ózge de nor­matıvtik quqyqtyq aktilerdi ne olar­dyń jekelegen normalaryn konstıtýsııalyq emes dep tanyp jáne olardyń kúshin joıa otyryp, Konstıtýsııalyq Keńes “jaǵymsyz zań shyǵarýshy” retinde jıi kórinip otyrady. Konstıtýsııalyq Keńes 25 zańdy jáne halyqaralyq shart­ty, atap aıtqanda, “Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Parlamenti jáne onyń depýtattarynyń mártebesi tý­raly” Qazaqstan Respýblıkasy­nyń Konstıtýsııalyq zańyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly” Konstıtýsııalyq zańdy, Azamattyq kodeksti (Erekshe bó­lim), “Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine dinı senim bostandyǵy jáne dinı bir­lestikter máseleleri boıynsha ózge­rister men tolyqtyrýlar engizý tý­ra­ly” Zańdy, Qylmystyq, Azamat­tyq is júrgizý kodeksteriniń, “Jyl­jymaıtyn múlikke quqyq­tar­dy jáne onymen jasalatyn mámi­lelerdi memlekettik tirkeý týraly”, “Notarıat týraly” zańdardyń, “Baıqońyr” keshenin jalǵa berý týraly Sharttyń, Quqyq qorǵaý organdarynyń “Baıqońyr” kesheni aýmaǵynda quqyq tártibin qam­ta­ma­syz etýdegi ózara is-áreketi týraly kelisimniń normalaryn tolyǵymen nemese bir bóliginde konstıtýsııa­lyq emes dep tapty. Sonymen birge konstıtýsııalyq baqylaý organdaryn quqyq teorııa­synda “jaǵymdy zań shyǵarýshy” dep te ataıdy, óıtkeni óz sheshim­de­rinde olar tekserilgen aktiniń konstıtýsııalyq emestigin atap qana qoımaı, anyqtalǵan kemshi­lik­terdi joıýdyń ońtaıly joldaryn da usynyp otyrady. Olar formal­­di túrde jańa quqyq normasyn jasamaı, jalpy qaǵıdalardy aıqyndap otyrsa da, degenmen, onyń konstıtýsııalyq negizin qalap, jańa zańnamalyq retteý ólshemderin qalyptastyrady, sondaı-aq kezdesken qaıshylyqtar zańnamalyq jolmen rettelgenge deıin qoldanylatyn erejelerdi aıqyndaıdy. Osy jyldar ishinde Konstıtýsııalyq Keńestiń quqyq­tyq ustanymdaryna sáıkes 65 zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Olar qylmystyq qýdalaý organdarynyń qylmystyq is qozǵaý týraly qaýlylaryna sotqa shaǵymdaný, aıyptalýshynyń ózine qatysty qylmystyq isti alqabıler qatysatyn sottyń qaraýy týraly ótinishti aldyn-ala tergeýdiń so­ńyn­da ǵana emes, sottyń ózinde de málimdeýi, memleket esebinen já­bir­lenýshilerge ótemaqy tóleý jáne bilikti zań kómegin kórsetý, “mem­leket kórsetetin qyzmet” pen “mem­lekettik fýnksııa” uǵymdary­nyń ara-jigin ajyratý másele­lerine jáne t.b. qatysty. О́z qyzmetinde Konstıtýsııalyq Keńes, túptep kelgende, el Prezı­denti aıqyndaǵan qazirgi zamanǵy konstıtýsııalyq-quqyqtyq saıa­sat­tyń vektorlaryn damytady. Par­la­ment, Úkimet jáne memlekettik bıliktiń basqa da organdary kons­tıtýsııalyq baqylaý aktileriniń tegeýrindi sıpatyn moıyndap, Kons­tıtýsııalyq Keńestiń qaýly­lary men joldaýlaryndaǵy norma­tıvtik-quqyqtyq eskertpeler men usynystardy Konstıtýsııa norma­larynyń máni men mazmunyn tú­sinýdegi aqıqat dep qabyldaıdy. Qoryta kele, “konstıtýsııalyq saıasat” jáne “konstıtýsııa” uǵym­dary memleket pen qoǵam sanasyna sińip, jyl sanap nyǵaıyp kele jatqanyn atap ótkim keledi. Endi bul kategorııalardy túsinip qana qoımaı, olardy basshylyqqa alýǵa qol jetkizýimiz kerek. Qolǵa aly­nyp jatqan sharalar sáttilikpen aıaqtalýy úshin olar tereń ári jan-jaqty baıyptaýdy qajetsinedi. Respýblıka Prezıdenti birneshe ret qaıtalap ótkendeı, barlyq memlekettik organdar, azamattyq qoǵam ókilderi, árbir qazaqstandyq tize qosyp, eseli eńbek etkende ǵana aldymyzǵa qoıǵan bıik maqsattarǵa jetetin bolamyz. Igor ROGOV, Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń Tóraǵasy.