Jýyrda Kenesarynyń besinshi urpaǵy, ıaǵnı Abylaı hannyń jetinshi urpaǵymen kezdesip, suhbattasýdyń sáti tústi. Onda ne tur eken deýińiz múmkin. Úlken mán bar, qurmetti oqyrman. Bul kádimgi patsha ókimetine baǵynbaı, óz jerimizge ózimiz ıe bolamyz, qazaqty táýelsiz, óz aldyna derbes el qylamyz dep 10 jyl boıy attan túspeı kúresken han Keneniń tikeleı urpaǵy. HVIII ǵasyrda Qazaq elin joıylýdan aman alyp qalǵan Abylaıdyń “shashqan tuqym-tarysy”... Jaqsynyń sarqyty, asyldyń synyǵy. Urpaǵy túgili biz qazir uly handarymyzdyń ustaǵan zatyn, turǵan úıin, kıgen shapanyn da qadirleımiz ǵoı, onyń qasynda mynaý boıynda tikeleı Abylaıdyń qany júrgen jan emes pe? Endeshe, ondaı adamnyń qolyn alyp, áńgime quryp, suhbattasý úlken mártebe dep bildik.
Ásilhan Shyńǵyshanuly Áshimhanov Temirtaý qalasynda turady eken. Bizdiń Abylaı han týraly azdy-kóp jazyp júrgenimizdi, sonyń ishinde Abylaıdyń aq úıine baılanysty eńbekterimizdi “Egemenniń” betinen kórip, rıza bolyp júretin ol osy jýrnalıstpen bir jolyǵyp, sóıleseıinshi degen oımen arnaıy kelipti.
Endi Ásekeńniń Kenesarydan qalaı taraıtynyn aıtyp kórelik. Kenekeńniń Kúnimjan esimdi súıikti báıbishesinen Taıshyq, Jaǵypar, Ahmet – úsheýi týǵan. Al qalǵan Omar, Ospan, Áýbákir, Syzdyq, Jákeı esimdi uldary Jańylhannan ómirge keledi. Úlkeni Taıshyqtyń Júnis jáne Jaqypbek degen eki uly bolady. Júnisten Sábek (laqap aty bolsa kerek), Eskendir, Áshir, Áshimhan, Táshim, Álken, Ámze, Kenjehan esimdi toǵyz ul dúnıege kelgen. Osyndaǵy Áshimhan Ásilhannyń týǵan atasy. Ásekeń Áshimhannyń Shyńǵyshan esimdi balasynan týǵan. Ásilhannyń óziniń Talǵat esimdi balasy bar, odan Qýanysh degen nemere súıip otyr.
Ásilhannyń týǵan jeri Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Kentaý qalasy mańyndaǵy Ashysaı kenti. Sondaǵy mektepti bitirgen soń Jezqazǵandaǵy taý-ken mamandaryn daıyndaıtyn tehnıkýmǵa oqýǵa túsedi. Odan oqýyn bitirmeı, Ashysaıdaǵy zaýytqa elektrık bolyp ornalasady. Keıin komsomolda istep, Temirtaýdaǵy Qazaq Magnıtkasyna 1970 jyly komsomoldyq joldamasymen kelgen eken. 1974 jyly óndiristik jaraqat alyp, tehnıkýmdaǵy baıaǵy oqýyn qaıta jalǵastyrady. Odan qaıtadan zaýytqa kelip, onyń jylý-elektr ortalyǵynda aýysym, ýchaske bastyǵy, odan bas ınjenerdiń kómekshisi sııaqty qyzmetter atqarypty. Bertin kele jaraqaty asqynyp, 1995 jyly múgedektik zeınetke shyǵady. Týǵan jyly 1949.
Ásekeńniń atasynyń famılııasy Júnisov bolyp jazylǵan. “Sonyń arqasynda biz qýǵyndalýdan aman boldyq, al atasy Taıshyqtyń inisi Ahmet urpaǵynyń famılııasy Kenesarın eken... Olar qatty qýdalaýǵa túskenin bilemiz”, deıdi ol. “Sonyń bir qyzdary, Mapýsa degen apamyz qazir Almatyda turady. Solardyń ákeleri qatty qýǵyndalyp, qorlyqtar kóripti. Shymkenttegi týystardan da Kenesarın bolyp jazylǵandar arasynan qýǵyndalǵandary kóp. Keńes ókimeti kezinde bizdiń aǵaıyndar bir-birimizdi izdep, tanysýǵa da umtylǵan emespiz. О́ıtkeni han tuqymy birin-biri izdep jatyr degen sózden qatty qorqatyn edik. Elimiz táýelsizdigin alǵan soń ǵana ózimizdi-ózimiz taýyp, týystarmen qaýyshyp jatyrmyz. Sonyń ishinde Syzdyqtyń urpaqtaryn taptyq, olar Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Sozaq aýdanyndaǵy Qumkent pen Qyzylkólde turyp jatyr. Kenesarynyń taǵy bir balasy – Áýbákirdiń urpaqtary da sol jerde. Olardyń arasynan keremet kúıshiler shyǵypty. Abylaı babamyzdyń ózi kúıshi bolǵan ǵoı, sonyń óneri osy jerdegi urpaǵyna aýysqan sııaqty.
Almatydaǵy Shot-Aman Ýálıhanov aǵamyzdy 2008 jyly izdep baryp, tanystym. Ol kisi meni jaqsy qarsy aldy. Han tuqymyndaǵy eń ataqtysy qazir sol kisi ǵoı. Biraq ol Qasymnan emes, Ýálıhannan taraıdy.
Júnisten taraǵan bizder – Jezqazǵan, Temirtaý, Almaty qalalaryndamyz. Meniń ulym Pavlodar qalasynda. Jeke kásipker. Úlken qyzym da sonda turady. Qalǵan eki qyzym úıdiń mańynda, ıaǵnı Temirtaý qalasynda”, dedi Ásekeń.
Áńgime arasynda ol kisiniń bitimine, qaısar kelbetine qarap qoıamyn. Qapsaǵaı boıly, eki ıyǵyna eki jigit mingendeı eńseli adam eken. Kenekeń men Naýryzbaıdyń qaısysyna tartty eken? Kenekeń júrekti, ótkir, sonymen birge aqyl-parasaty keń bolǵan. Al Naýan otty, qyzýqandy ári alyp kúshtiń ıesi delinedi derekterde. Ásekeńniń boıynan osy qasıetterdi izdeımin kep... Álde ol Abylaı atasyna tartty ma eken? Átteń kózinde qalyń shynyly kózáınegi bar eken, sonysy atalarynan alystatyp tur.
Ásekeń Taıshyqtyń inisi Ahmettiń basyna belgi qoıýdy aqyldasyp júrgenin aıtty. Onyń beıiti Shymkent pen Arystyń ortasyndaǵy Kúntýǵan degen jerde qalǵan eken. Basyna belgi qoıylmaǵan soń beıitin zorǵa taptyq, endi sol jerge kelesi jyly kúmbez salmaq oıymyz bar. Kúmbezdiń syzbasyn Shota aǵaǵa jasatqyzamyz, dedi ol. Bul iske Ahmettiń tikeleı urpaqtarynyń biri, Almatyda turatyn Mapýsa apalary da qatty aralasyp júr eken.
Astanadaǵy Kenekeńniń kóshesinde júrgende qandaı kóńil kúıde bolasyz dep suradyq biz. Ásekeń bul suraqqa jymyńdap qaldy. – Árıne, keýdemdi qýanysh kerneıdi. Meniń atam, bar qazaqtyń qadirli, alaqanyna salyp aıalaıtyn qasterli adamy bolǵany maqtanysh emeı nemene. Men Kenesary kóshesin “Abylaıhanǵa” jalǵasýymen birge jaıaý alshańdap, aralap shyqtym, sonda “yńq” etip sharshaǵan emespin. Allanyń qudiretimen atalarymnyń rýhy demegendeı boldy, dedi ol.
Astanada Kenesarynyń qabaǵyn qatty túıip, shanshyla oılanyp turǵan eskertkishi bar. Biraq Abylaıdiki áli joq eken, ony da ornatatyn shyǵar degen úmittemin. Kelesi jyly han babamyzdyń 300 jyldyǵy bolady ǵoı. Soǵan oraı jasalatyn sharalar arasynda qarastyrylatyn shyǵar, dep oılaımyn dedi ol.
Sóıtip, uly hannyń bir urpaǵymen qaýyshyp, onyń tynys-tirshiligin bildik.
Jaqsybaı SAMRAT.
Parıj