Qabyl han, qula tulpar jáne shejireshi Qosaı (Ańyzdyń izimen)

Jalaýly degen aýylda turatyn Qosaıdy izdep, Almaty oblysynyń Kegen aýdanynda alǵash ret asyl tuqym­dy arqar-merınos qoıyn ósirgen “Qy­zyl tý” kolhozynyń tóraǵasy, Eńbek Eri Moldahmet Músirálıov, aýdandyq keńes tóraǵasynyń orynbasary Imanbek Bı­daıbekov, halyq batyry Raıymbek jaı­ly el ishindegi derekti eń alǵash jınap, Memlekettik muraǵatqa, Ǵylym akade­mııasyna tapsyrǵan ormanshy Qabyl­bek Saýranbaev, Lenın kol­hozynyń tór­aǵasy Qosymbaev Esenaman degen azamat­tar keler edi. At tóbelindeı aýyl emes pe, olar kelgende “Qosaı shejireshi­niń” shatyrsyz soqpa toqal tamyna bala­lar da jınalatyn. Solardyń biri men edim. Shaı ishilip boı jylytyp, kóńil kón­shigen kezde Qosaı bul shaqyrmaǵan qonaq­tarynyń nege kelgenin bilip, eńse­sin kó­teretin. Sóıte­tin de qapsaǵaı keń keýde­sin kerip: “Men ózim kórgen, biletinimniń bárin senderge aıttym. Endigisi ózderińdeı ke­zimde aqsaqaldardan estigen áńgime. Anyq­tyǵyna kepildik bere almaımyn. Ańyz bolsa da aqıqat ekenine ózim senemin. Ur­paqtan urpaqqa jalǵa­syp, zerdede saqtal­ǵanyna qarap, osy ańyzdyń aqyrǵy núktesi shyndyq dep bilemin”, – deıtin. Sóıtip tómendegideı uzaq áńgime bastaıtyn. – Qazaq halqynyń tarıhy Shyńǵys hannyń áýletinen shyqqan handarmen sabaqtalsa, úlken qatelik dep esepteımin. Shyńǵys han kim? Qazaq odan, tipti onyń eli monǵoldan burynǵy halyq ... Arǵysyn ózderiń izdeńder, berisi kereı-naıman, úı­sin-qańly sekildi memleket ómirden ótken. Demek, tarıhymyzdyń tamyry tereń.

Qypshaq, arǵyn, qońyrat, kereı, naı­man, jalaıyr, úısin, qańly – bir ata-ana­nyń balasy. Bir tilde, bir tálim-tár­bıede, salt-dástúrde ósip-óngen emes­piz be? Iá jigitter, sondyqtan da osyn­daı ulan-baıtaq jerdiń ıesimiz. Kún men Jer, ıaǵnı táńirden basqaǵa tabynbaǵan tabıǵat­tyń urpaǵymyz. Musylman bolsaq, keıin boldyq. Álgi Shyń­ǵys­ty han kótergen kim? Qońyrat, kereı, naı­man, jalaıyr, qańly sekildi aǵaıyndar. Buny aıtyp otyrǵan sebebim – tarıhy­myz­dy tarylt­paı, qazaqtyń óz handary­nan bas­taý kerek degim kelgeni ǵoı. Olar kimder? Me­niń bilýimde Qabyl, Qaraqan, Qarash, naı­man hany Tıań, Tuǵryl – qazaq halqy­nyń tarıhynyń bastaýy. Uly júz, Orta júz, Kishi júz degen ataý keıin shyqqan. Uly júzdiń óz ishinen shyqqan eń sońǵy hany – shapyrashty Nurabaı han. Tegi úısinder kórshileriniń eshqaı­sysymen araz-quraz bolmaǵan. Alym salyǵyn, qaıyr-sadaqa­syn berse, bergen bolar, kimi han bolsa da esh­qaısysyna bas ıip, quldyq uryp baǵynǵan da emes. Ony keıin tarıhtan bilersińder. Bizdiń naǵashymyz sol ertede ótken qazaq handarynyń biri qııat Qabyl han,– dep bir toqtar edi Qosaı. Sol sáttegi onyń jan dúnıesindegi alasapyran oıdy arnaıy at terletip izdep kelgender túsin­gen shy­ǵar, túısingen shyǵar, óz basym ertegi úzilip qalǵandaı sezinetin­min de áńgimesin jalǵasa eken dep asyǵa kútetin edim. So­dan, ıá sodan shynymen aıaqtal­dy ma dep typyrshyǵan shaǵymda qarııa tama­ǵyn ke­nep alyp úzilgen áńgimeni bastap keter edi. – Sol jyly Ulytaýdyń etegine kók­tem erte kelipti. Qııat taıpasy kók­teýine kór­shiles aǵaıyndarynan buryn erte kó­terilipti. Qabyl hannyń aqordasy Uly­taý­­dyń keń ańǵarynyń aldyndaǵy betege jýsany qaýlaǵan jasyl jazyqqa erekshe sán-saltanat syılapty. Eki qaptalyna qatarlasa qonystanǵan shoq juldyzdaı toptasqan aqboz úılerdiń etek-jeńi keń-aq. Tórt túlik maldyń túıesi botalap, qoıy qozdap, tirshi­lik tynysy keńip, búkil dúnıe jańarǵan, tabıǵattyń ýyz meıirimi ıip turǵan shaǵy edi. Taıpanyń bas jylqyshysy Ordabaı býaz bıelerdi on úıirge bólip, ár bıeniń qulyn­daýyn baqylap, búkil qosyndy at terletip kúni­ne aralap shyǵatyn. Ol bıik shyńnyń túbi­nen óte bere, qarsydaǵy oqys kóriniske jalt qarap, tizginin tartyp qalt tura qaldy. On eki qanat boz úıdi tikse, keńinen sııatyn jan-ja­ǵyn múk torlaı kómkerip, betin qyna japqan jalpaq jaltyr qara tasty bul el “Hantaǵy” ataıtyn. Sonyń ortasynda tórt taǵandap tur­ǵan boz bıe osy jyly úshinshi qulyndaıtyn edi. “Iаpyr-aı, ystyq tastyń ústinde bul nege tórttaǵandap tur? Qabyl hannyń ákesinen qalǵan jylqynyń eń sońǵy tuqymy. Eki jyl qatarynan eki qanjı­ren urǵashy qulyn týdy. Bıyl erkek qulyn týsa jaqsy-aq bolar edi. Úıirge salar edik”, dep tiksine qadaldy. Ordabaı jylqyshy­nyń ári-sári bolatyn jóni bar. Bul áý­lettiń tuqym-tuqııany boz bıege aıyryq­sha yqylas aýdaratynyn jaqsy biledi. Jylqyshylardy izdep: “Jigitter qaıda eken?” degen alań kóńilmen boz bıege qarady. Oılap úlgermedi, boz bıe turǵan jerinde artqy tirsekterin taltaıta ashyp, ystyq tasqa baýyrymen jarmasa jata­tyndaı jaıasyn jaıyp jiberip, taý-tasty kúńirente kisinep, qulynyn tastap jiberdi. Jatqan jarǵaǵyn jaryp shyqqan altyn tústes qula qulyn ystyq tasqa tústi. Orda­baıdyń kózine altyn qulyn týǵandaı kórin­di. Boz bıe altyn qulyn týdym degen joq, sol taltaıǵan boıy sál turyp, shýyn súıretip, artyna qaramaı júrdi de ketti. Ordabaı búkil ǵumyrynda dál osyndaı qatygezdikti kórmepti. Mal emes, bóri de bóltiriginiń sharanasyn jalap, kózin ashqan­sha súıep, demeıdi. Al talaı-talaı tarlan sáıgúliktiń uly anasy sanalatyn boz bıe artyna burylyp qaramaı, aqyryn basyp: “Senen qutyldym ba, joq, qutylmadym ba”, degendeı, analyq sezimnen baz keship, batysty betke alyp ketip barady. Ordabaı batyr shydamady. Kúreń jorǵany tebinip qarsy betkeıge umtyldy da “Myrza­shoqy” dep atalatyn tóbeniń etegin ór jaǵynan oraı júrip, qula qulyn jatqan jerdiń dál ústinen shyqty. Kóp ýaqyttan beri mal tuıaǵy tımegen boz qyna kilemdeı túrlenip, kózin qarydy. Tas ústindegi shubatylǵan sharananyń ortasyndaǵy qula qulyn jaryq dúnıege jantalasa umtylyp jetip, jete almaı qaltyldap jatyr eken. “Myna janýar et pen teriden emes, taza altyn shyǵar. Boz bıe sodan keıin qaramaı ket­ken bolar”, degen bir oı áp-sátte qylań berip, taqymyn qysyp qapyla alǵa júrdi. Jalpaq “Hantaǵynyń” jıegine jete qalt toqtap, kúreń jorǵadan lyp etip qalaı túskenin baıqamaı qaldy. Aqyryn jyljyp, qulynǵa jaqyndady. Sap-sary altyndaı qula qulynnyń qoltyǵy búlk-búlk etedi. Júregi soǵyp jatyr. Ordabaı sarbaz sonda ǵana ózine ózi keldi. Iá, kádimgi qylshyq júndi tórt aıaqty qulyn. Kúltelengen quı­ryq-jaly aq jibek jipteı. Umtylyp turyp, tál­tirektep qaıta qulaǵan qula qulynǵa qolyn sozdy. Salaly saýsaqtary sharanasy áli keppe­gen jyltyr terige tıgende, óneboıynan bir jyly sezim aǵyp ótti. Qulynnyń kózin súrtip, suq saýsaǵymen jaǵyn ashyp, tańdaıyn kóterdi. Ordabaı qulyndy qushaqtaǵan kúıi úıine ákelip, shı óreniń ishinde kóldeneń kózden tasada eshki sútimen aýyzdandyryp aıaqtanǵansha baqty. “Endi bul jaıdy han ıeme baryp baıan eteıin. Erte me, kesh pe boz bıe týdy ma dep bir suraıdy. Ol úshin on myń jylqy bir tóbe, boz bıe bir tóbe”, degen baılam jasap, Qabyl hannyń orda­syna barmaq bolyp jolǵa shyqty. Taýdan esken erteńgi saýmal samalmen tynystaǵan han jeńil jeleńin ıyǵyna ilip, aqordanyń aldyndaǵy qyrda tur eken. Ordabaıdy qııadan tanyǵan bolar, janyna taıanǵansha qozǵalmady. Arqan boıy jaqyndaǵanda Ordabaı kúreń jorǵadan túsip, oń qolyn júregine basyp, basyn ıip: – Assalaýmaǵaleıkúm, han ıem! – dep sálem berdi. – Ýaǵalıkesálem. Kel, batyr, kel! Mal-basyń aman ba?! — dedi Qabyl han. – Bári saý-salamat. Sizge sálem bere keldim. – Táńiriń jarylqasyn! Ordabaı eldiń jaı-kúıin aıta kelip, boz bıeniń qulyndaǵanynan habar berdi. – Iá, boz bıe týǵan eken ǵoı. Bul eń sońǵy qulyny bolar, – dep til qatty. Sonan soń oılana aınalasyna kóz júgirtip, qyrdyń jalymen biraz júrip baryp, atyn jetelep sońynda kele jatqan Ordabaıǵa odyraıa qarap: – Maǵan uly babamnyń rýhy bir aı buryn aıan bergen. Ol – júz jylda bir-aq ret týatyn tulpar. Ekeýmizdiń mańdaıy­myzǵa sııa qoıar ma eken..? – Han ózin tol­ǵant­qan oı­dy kilt úzdi. Sonan soń jańa kó­terilgen kúnniń shapaǵy qonaqtaı bastaǵan taý shoqy­laryn jaǵalaı bir súzip ótip: – Sen qolyń­nan kelgenshe suǵanaq sýyq kózge shaldyrmaı baq. Atanyń dańqyn aqylǵa dana baqytty bala aspanǵa kóteredi. Ne qashsa tórt aıaqty haıýan qýyp jete almaı­tyn tulpar týǵan at shyǵa­rady. Bestisine deıin sút­pen sýar. Adam­nyń kóziniń qurtynan saqta. Ta­bıǵattyń jutynan saqta. Dóneninde ońashalap aıǵyr kórmegen baıtalǵa úıirge salasyń. Máń­gilik eshteme joq. Asyldan tuqym alý kerek. Táńirim bizge sol kúnderdi kórýge jazsyn. Jolyń bolsyn, batyrym! — dep qaıyrǵan. Qabyl han alyp deneli adam eken. Arnaıy bes qarýdy saılatqanymen, saýyt kıip saıysqa túspegen. Saparǵa shyqsa nóker­leri tórt at jetelep júripti. Zor dene­sin at kótere almaǵan sátte nókerleri jete­legen tyń atpen aýystyryp otyrǵan desedi.. Bul abaq, taraq atalaryńnyń dáýirlegen shaǵy bolar. Abaq áýletiniń ulys begi Báıdibek bı, qııat rýynyń hany Qabyl hanǵa quda túsip, qudaı qosqan jekjat bolyp, jalǵyz qyzy Aıtotyny kenje balasy Táńirberdige (Jarqyshaqqa) qosyp, otaý tikken. О́mir kóshi toqtaǵan ba, Táńirbergen men Aıtoty da uldy, qyzdy bolypty. El qulaǵy elý, Qabyl hannyń boz bıeden týǵan qula tulparynyń daqpyrty zamanyna qaraı saýyq-saıran salǵan “naǵashysyna tartqan” úlken jıeni Alban­nyń qulaǵyna shalynady. Kúnderdiń kúnin­de saıypqyran, sal-seri qyryq nókerin ertip, Ulytaýdyń ıesi bolyp otyrǵan naǵa­shysynyń eline jolǵa shyǵady. Aı júrip, apta júrip jetedi. Jıeniniń izdep kelip, sálem bergenine qýanǵan Qabyl han ulan-asyr toı jasaıdy. Bar bolmystyń shegi bar, batyr jıeni eline qaıtpaq bolady. Sonda naǵashysy bar qylyq-qııapatyna, tálim-tártibine bek rıza bolǵan jıeninen buıym­­taı surapty. Qonaq kúlte qula tul­pa­ry­na qolqa salypty. Han ózine tartqan jıeninen mal aıaı ma, aıamaıdy. Biraq: “О́ziń ustap min!” — dep talap qoıady. Ordabaı jyl­qyshy­ǵa búkil halqy kórmegen kúltequla tul­pardyń úıirin “Naızatastyń” túbindegi tepseńge ıir dep tapsyrady. Han ámiri oryndalady. Bes júz jylqynyń ishindegi bes jasar kúltequla tulpar erekshe edi. Tabıǵat bar dene poshymdy aıamapty. Búkil tórt aıaqty maldyń ortasynda odan bıik symbatty tirshilik ıesi joq. Kekili, jaly aq jibekteı jelpildegen altyndaı túgi kóz qaryǵan bestiniń qos qulaǵy shanshylyp, ózi ómirge kelgeli kórmegen qora shetinde júrgen adamdarǵa tańyrqaı qarap, qamsyz turady. Quıryq-jaly tógilgen kemedeı qara atqa mingen Qabyl han jıenin nókerlerimen ertip kelip, “Naızatastyń” qarsysyndaǵy “Hantaǵy” deıtin osydan bes jyl buryn kúltequla tulpar týǵan jalpaq tasqa jetip, sarbazdardyń demeýi­men erden túsipti. Han sonaý “Qyranshatqal­dan” bergi taý-tasqa, qyrat-qyrǵa, mamyrajaı tabıǵattyń ár kórinisine oılana qarap, bir sát bógelip, oń jaǵynda turǵan Albanǵa: – Al, batyr, usta da min! — dedi. Alban myń jylqydan erekshe tulpardy kórgennen baıyz tappaı naǵashysynyń osy sózin kútip shaqqa turǵan. Julqyna qalyń úıirge umtyldy. Buǵalyqqa toqtamasyn bilgen. Ustasam, tek qulaqtan basyp qana ustaımyn degen toqtamǵa kelgen. Sol baılammen ıir­meleı bere oraıy kelgende, ábjil shapshań­dyqpen qula tulpardyń qulaǵyna jarmasty. Á degende adýyndy kúshtiń yǵyna jyǵylyp etpettegen tulpar bar kúshin jıyp shyńǵy­ryp, aspanǵa atylyp, quryq boıy kóteri­lip, tórt aıaǵy qaıta jerge tıgende, alyp de­ne­li Alban qos qulaqtan aırylmady. Tul­par jerden qýat aldy ma, ekinshi ret aspanǵa atylǵanda sadaq jebesindeı kókke shanshy­lyp, jer men kóktiń arasynda qalyqtap turyp qaldy. Sol sátte qatal handy jıenge degen sezim tolqyny jeńdi me, Qabyl han: – Iá, ata-babańnyń rýhy jebesin! – dep aıǵaılap jiberdi. Tilek jaqsy, biraq ár kezde oryndala bermeıdi. Alban tulpardan aırylyp qaldy. Qula tulpar qutyldy. Qabyl han shydamady. Ordabaıǵa: – Jylqyny qaıtadan ıir! – dep aqyrdy. Aıtqany oryndaldy. Qula tulpar bir ornynda turmaı shıryǵyp, az júrdi de bar qozǵalysqa kóz tigip, shettep baryp toqtady. – Onyń nazaryn ózderińe aýdaryńdar, – dep Qabyl han tulpar turǵan jaqqa aınaldy. Qabyl hanǵa qudaı aqyl-parasatpen birge deneni de, aıaq, qoldy da aıamaı syılaǵan. Ortada turyp jaýmen jalǵyz saıysqanda bıik denesine saı uzyn qoly mańaıyna qylysh emes, naızaly jaýdy jaqyndatpaıtyn. Jeńil jazdyq shekpenin sheship, bilegin túrip “Hantaǵynda” turǵandarǵa qadala qaraǵan tulparǵa baıqatpaı, aınala berip qulaǵyna jarmasty. Asaý tulpardyń týlaýǵa dármeni jetpedi. Tórt aıaǵy dirildep, yshqyna bulqynbaq bolyp edi, qarýly qol qozǵaltpady. “Handa alpys adamnyń aqyl-parasaty, aıla-tásili, qyryq adamnyń qýat kúshi bar”, degendi halyq beker aıtpaǵan. Tórt taǵandap turǵan tulpardyń shoqtyq pen jińishke omyrtqanyń ortasyndaǵy osal beldemeden tizesimen basyp turyp Ordabaıǵa: – Jıenniń júgenimen júgende! – dep buıyrdy. Bolat aýyzdyqty jıyrma tórt taspadan órgen Albannyń júgenimen júgen­dep, erimen erttedi. Sol sátte bar dármeni­men kúrkireı kisinegen tulpar aspanǵa shan­shyl­ǵanda, hannyń qarysyp qalǵan saýsa­ǵyn­daǵy toqpaqtaı jal jyrtylyp, shoqty­ǵyna jetipti. Sodan bastap Qabyl han “Ja­laıyr” atanypty. Búgingi ózderiń syılasyp júrgen Jalaıyr týysqandaryń sol Qabyl hannyń tuqym-tuqııany... Han Ordabaıǵa: – Ishkilik kıizińdi al da kúıdirip, jaldy orap baıla! – depti. Albandy qula tulparǵa ózi mingizip: – Al, batyr, endi elińe tart! Jolyń bol­syn?! – aıtypty. Sol joly jıeniniń qyryq nókerine qyryq qara ala taı mingizip, attandyrypty. Osy bir jaqsy dástúr: “Naǵashysy jıenge qyryq bir qara ala taı mingizedi”, degen dástúr Qabyl hannan qalǵan eken. Naǵashydan qyryq bir qara ala taı dámetetin jıender áli de bar. Ol osy kúnge deıin mánin, mańyzyn joıǵan joq. Alaıda qyryq bir qarala taı beretin myna zamannyń adamdarynda mal joq, kóńil bar. Qudaı halqymyzdyń peıilin taryltpasyn, – dep Qosaı erteńgi kúngi jaqsylyqtan kúderin úzbeı, áńgimesin aıaqtaıtyn. Qosaı sııaqty shejireshi joq bul kúnde. Solardan qalǵan juqanadaı, sol abzal adam aıtqan ańyzdy kópshilikke usynýdy ózime paryz sanadym.

Dosan JANBOTA.

Almaty.

Avtor týraly anyqtama D.Janbota 1935 jyly týǵan. 1964 jyly QazMÝ-di bitirip, Qazaq KSR Televızııa jáne radıo habarlaryn taratý komıtetinde, Qazaq radıosynyń “Shalqar” redaksııasynda jaýapty jumystar atqardy. 1975-1986 jyldary “Jalyn” jýrnalynda, 1986-1996 jyldary Qazaq ensıklopedııasynda eńbek etip, zeınetke shyqty. “Jer jylýy”, “Dúnıedegi eń uzaq jol”, “Tastar syr shertkende”, “Dala ottary” kitaptarynyń avtory