Datqa

Tarıh tolqynynda О́tken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary bolatyn. Birde bizdiń úıde hatym-quran oqy­lyp, ata-baba árýaqtaryna arnap qu­daıy tamaq berildi. Jınalǵandardyń eń jasy meniń ákem men aǵasy Iles edi. Seksen tórt jastaǵy Nurmat, seksenniń seńgirinen asqan Erkebaı, Taıyrbaı, Rahymbaı, Áben qa­rııalar bar. Qojaqan qarııanyń orny erek­she – bul kisi quran-hafız. El arasynda azan shaqyryp qoı­ǵan atyna birde “ıshan”, birde “qarı” degen sóz­derdi qosyp aıtatyn. Otyrǵandar syrtyn túrli-tústi matalarmen qaptaǵan kóne quran kitaptaryn aldaryna ja­ıyp qoıyp oqysa, ol kisi ózine kezek jet­­kende sol tustan ilip alyp ke­tip, qa­sıetti kitaptyń kez-kelgen jerinen kózin jumyp otyryp, esh jańylmaı jatqa aıta­tyn. Kózin ashsa beınebir shatasyp kete­tindeı múlgıdi, bir qalypty sabyrly maqam­men, ádemi áýezben oqyǵan kálám-sháriptiń syrly súre aıattaryn, jurt uıyp tyńdaıtyn. Ol kisi onyń ústine ısi qazaqqa áıgili Maıly­qoja aqynnyń jıeni bolatyn. Naǵashysynyń óleńderin, aıtystaryn jatqa aıtady. О́zi de aqyndyǵy bar, sózdiń qadirin biledi. Jaı áńgimesiniń ózin kórkem sózdermen ádemi kóm­kerip, sheber bastaıtyn. Ol kisiniń orny – jas shamasynyń úlkendigine ári aqyl-parasattyly­ǵy­na qaraı árqashan tórdiń qaq ortasy bola­tyn. Sol joly aqsaqal áńgimesin bylaısha bastady: “Boza iship, tańerteńnen sýdaı tastyń, Sýǵa ákep súńgitkende kózińdi ashtyń. Baıǵus-aý, jylan emes, kesirtke emes, Quıryǵyn aıdahardyń qaıdan bastyń?! – Osyndaǵy “aıdahar” dep otyrǵany kim, bilesińder me?” – dedi jaǵalaı kóz tastap. Eshkim tis jara qoımady. – Bilmeseńder, bilip alyńdar, esterińde júrsin. Myna osy Máýlen, Molla Jappar­qul, Sman, Stamqul bolystardyń týǵan naǵa­shy atasy, ataqty bıi – Molda Qoshyq datqa. Bul oqıǵa bylaı bolǵan. Saryaǵashtaǵy Jylysýda turatyn bireý Demaryq degen jer­den bozaǵa toıyp alyp, jumystan kele jatqan Molda Qoshyq datqaǵa til tıgizipti. Berisi búkil Túrkistan ólkesi, árisi sonaý Syr óńirine aty belgili, abyroıy asyp turǵan datqa úndemeı ótip ketip, aýylynan tórt-bes jigit jiberip, álginiń qol-aıaǵyn baılap, Demaryq­tyń sýyna súńgitip-súńgitip esin jıǵan soń, sýdyń ortasyndaǵy shyǵyryqtyń ustynyna baılatyp tastapty. Ara túspek bolǵan týystary ózderi bata almaı, araǵa Maılyqoja aqyndy salypty. Ol datqaǵa baryp keshirim surap, aıypkerdi osy bir aýyz óleńimen bosatyp alǵan eken. Osy basqosýdaǵy Qojaqan qarııanyń mysalǵa keltirgen bir aýyz óleńindegi “jylan emes, kesirtke emes, aıdahar” kim bolǵanyn, qan­­daı eńbek sińirgenin, nege “aıdahar” dep atalǵanyn uǵynýǵa tyrysyp, izdestire tústik. Sodan aldymen ádebıet zertteýshi, ǵalym Ásil­han Ospanuly jınap bastyrǵan Maılyqoja aqynnyń 1972 jyly “Jazýshy” baspasynan shyqqan “Naqyl” atty óleńder jınaǵynan álgi oqıǵaǵa baılanysty óleń shýmaǵyn taptyq. Keıinnen Molda Qoshyq datqanyń ózi týraly asa qundy málimetterdi tashkenttik qalamger-zert­teýshi, aqyn Mekembaı Omarovtyń eńbek­terinen, basqa da jazba derekterden kez­destirdik. Qoqan bıligi tusyndaǵy qazaq halqynyń ómirin baıan etken qalamger Mombek Ábd­ákim­ulynyń “Estemes bı” atty ro­manyn­daǵy Molda Qoshyq datqanyń janqııarlyq erligin, asqan kóregendigin, qaısar qaırat­kerligin, asa talantty ásker­basy­lyǵyn, jan-jaqty daryn­dylyǵyn “Egemen Qazaq­stan” gazetiniń 2009 jylǵy 9 qańtarynda jarııalaǵan “Estemes bı” atty maqalasynda akademık Serik Qırabaev erekshe ataǵanyna zer saldyq. Munyń bári Molda Qoshyq datqanyń beımálim tulǵasyn tanı túsýdegi alǵashqy izdenister edi. Bul esim ár jerde atalyp júr­genimen, osy kúnge deıin jalpaq jurtqa, qalyń qaýymǵa áli jete belgili bola qoı­maǵan bolatyn. Joǵaryda atalǵan romannan datqa týraly, qazaq halqynyń Qoqan handyǵy bıligi tusyndaǵy ómirinen oryn alǵan biraz derekterge, Ferǵana, Qoqan mura­ǵat­tarynan alynǵan muralarǵa qanyq­tyq. Muraǵat sórelerinde shań basyp kómi­lip jatqan, osy kúnge deıin kómeski bolyp kelgen basqa da bizge tanys ǵazız esimderdiń taǵdyr-talaıy, ómir ótkelderi týraly málimetterdi bildik. Ras, joǵaryda aıtylǵan maqalada áıgili ádebıetshi ǵalym, akademık aǵamyz aıt­qandaı: “Qoqan handyǵynyń bıligi – oń­tús­t­ik qazaq­tarynyń otarshyldyqta kórgen qııanatynyń eń bir soraqy betteri. Adamdy kisilik qasıetterinen aıyratyn, azamattyń jazyqsyz qanyn tógetin, áıelderge degen zorlyqtyń neshe túrli aıýandyq túrlerin qoldanǵan, qolyndaǵysyn tartyp alyp, jalpy jurtty zar eńiretken jendet tártip ornatqan bul handyqtyń syry tarıhtan belgili”. Shyǵarmada avtor Estemes bıdiń beıne­sin roman ózegi etip ala otyryp, sol tártiptiń kes­kin-keıpin, oǵan qyzmet etken bılik ıeleri­niń eshbir moralǵa syımaıtyn jantúrshigerlik jaýyzdyqtaryn, sol bılikke qarsy turǵan el bastaǵan kósemder men qol bastaǵan batyrlardy, daý bastaǵan bı-she­shenderdi áserli sýrettegen. Romannyń so­ńy­na deıin bas keıipkermen qatar atalyp oty­ratyn som tulǵa – Molda Qoshyq dat­qanyń kórkem beınesi de tartymdy shyqqan. Molda Qoshyqtyń azan shaqyryp qoıǵan aty – Qojyq. Ákesiniń aty – Baıtoq bolǵan. Ol jas kezinde dinı bilimdi Tash­kenttegi “Kókaltash” medresesinen alady. Odan keıin Buqaradaǵy jetijyldyq “Mir-Arab” medresesin támamdaıdy. Bala kezinen asqan zeıindi, alǵyr, sózi mirdiń oǵyndaı ótkir ári sheshen bolyp jetiledi. Ol jóninde el arasynda, halyq aýzynda urpaqtan-urpaqqa jalǵasyp, aıtylyp kele jatqan tereń maǵynaly úlgi eter ónegeli oqıǵalar kóp. Sonyń biri – onyń qalaısha “Qoshyq” atanyp ketýi jaıly el aýzyndaǵy áńgime. Munyń tarıhy bylaısha sabaqtalady. Medreseni bitirgende ár shákirt emtıhan tapsyryp, alǵan bilimderin dáleldeý úshin Quran-kárim súrelerin jatqa aıtyp, qaty­syp otyrǵan tyńdarman jurttyń, qazylar alqasynyń nazaryna usynady. Kezek kelgende Qojyq qasıetti “Iаsın” súresin óte bir áýezdi únmen, erekshe maqammen sozyp, asyqpaı daýystap oqı bastaıdy. Medrese ishin baýraǵan ásem áýen, syr­shyl sezimge toly súre aıattary tyńdaýshy­lardyń, shákirtterdiń, ustazdardyń, ata-analardyń tula boıyn shymyrlatyp, erek­she kúıge bóleıdi. Olar Quran-kárim­niń osynshama tańǵajaıyp áýenge, jan tebiren­ter ásem sazǵa aınalǵanyna tánti bolady. Qasıetti de qasterli súre maqamy tyńdaý­shylarynyń birin tereń oıǵa batyrsa, endi bireýiniń jan júregin terbep, erekshe lázzat­qa bóleıdi, kelesisiniń kózine eriksiz jas uıalatady. Hazirettiń ózi de jas talap shákirt Qojyq balanyń syrshyl da áýezdi únine boıy balqyp ketkendeı keıipte otyrady. Shamasy, násili ózbek bolýy kerek, ustaz shákirtiniń “Qojyq” degen esimin “Qoshyq” dep ózgertip aıtypty. Mine, sol kúnnen bastap Qojyq bala “Molda Qoshyq” atalyp ketedi. Ustazdyń rıza bolǵany sonsha, “batany sen jasa” – depti. Ol osy sát: “Iа Alla! Tılaýatúl quran, salaýatúl ıman” , – dep alaqan jaıyp: Oqyǵan duǵa qabyl bop, Allamyzǵa jetkeısiń. Duǵamnan kelgen bar saýap, Muhammedke nur sepkeısiń. Allany bir dep tanyǵan, Táńirge dara tabynǵan, Barsha musylmanǵa darysyn. Alaqan jaıǵan qaýymǵa, Nury jaýsyn ıemniń. Molda Qoshyq atanyp, Erip ketti súıegim. Osy at maǵan baq bolsyn, Qarsy shapqandar joq bolsyn. Musylman dańqy dúrildep, Estigen halqym shat bolsyn. Ýa, táńirim jaratqan, Ba­tamdy osy qabyl et, Hazi­retim árkez jas­tarǵa, Ilim shyraǵyn ja­ǵyp ót. Eki dúnıemizdi abat et, Júre­gimizdi ja­lyn et. Allaǵa basty ıeıik, Halyqty ár­kez súıeıik. Qyzmet eteıik el úshin, Joly­myzdy jaryq et. Áýmın, Allahý ákbar!” Shákirt balanyń bergen osy batasynyń ózinen bolashaq qaısar qaıratkerdiń, sańlaq sardardyń, bedeldi bıdiń, shashasyna shań juqtyrmaıtyn dúldil sheshenniń qarym-qabiletin, talant-taǵylymyn, bıik aqyl-parasatyn tanımyz. Onyń sóz qadirin óz qadirindeı baǵalap, sýyrypsalma aqyndyq ónerge de mán bergenin baıqaımyz. Muny Mol­da Qoshyqtyń burynǵy Túrkistan ýá­laıa­tyndaǵy ıgi nıetti jaqsy-jaısańdarmen, týǵan eliniń tutqasyn ustaǵan tarıhı tul­ǵalarmen ara qatynasy jaqsy, syılastyǵy joǵary, abyroı-bedeli bıik bolǵanynan da kóremiz. Aıtalyq, Maılyqoja aqyn áıgili datqa ómirden ozǵannan keıin shyǵarǵan “Qaranyń ótti handary” atty óleńinde: Molda Qoshyq datqa edi, Shanyshqyldyń bastyǵy. Qyryq san baraq Táshkenniń, Jaý bolyp kelmeı shamasy. Atyn aıtsa qazaqtyń Aıbynýshy edi qalasy, Molda Qoshyq ótipti, Bul dúnıeden ketipti, Abaqtyda dep esittim, Bar qaıratty balasy, – dep ony qaradan shyqqan han retinde asa joǵary baǵalaıdy. Teginde, “datqa” sózi parsy tilindegi tilek, ádildik ıesi degen uǵymnan shyqqan. Bul Buqara, Qoqan handyqtary kezeńinde handyq tarapynan bıik laýazym, joǵary ataq retinde berilgen. Ol handyq bılik tusynda tórtinshi dárejeli laýa­zym edi. Bılerden, aǵa sultan­dardan joǵary tek han ámirine baǵynyshty basshy qyzmet adamy bolyp esepteldi. Keı kezeńderde “datqa” laýa­zymy rý basylaryna, ádet-ǵuryp, salt-dástúr­lerdi, ıslam sharıǵatyn jaqsy biletin bı-she­shen­derge, el arasyndaǵy abyroıly basshy adam­darǵa da beriletin bolǵan. Onda olar eldiń ishinen han atyna kelip túsken ótinish-tilekterdi, aryz-shaǵymdardy qabyl­dap, oǵan hannyń bergen jaýabyn jurtshy­lyqqa jetkizip otyrǵan. Buqara handyǵy tusynda datqa sózi ásker­basy, hakim maǵy­nasynda qoldanylǵan eken. Bul laýazym el arasyndaǵy qaıratker adam­darǵa Buqara sheıhýlıslamynyń pátýasymen berilip otyrǵan. Qazaq qaýymy arasynan datqa laýazy­myna ıe bolǵan: Baızaq, Shoıbek, Momyn­bek, Qasymbek, Ákimqul tóre, Qudaıbergen, Batyrbek, Qojabek, Shoqaı, Sapaq, Qonys, Musabek, Turlybek, Bekmurat, t.b qandas­tarymyzdyń esimderi tarıhtan belgili. Keıbir muraǵat derekterine, joǵaryda atalǵan roman málimetterine qaraǵanda, Molda Qoshyq 18 jasynda – HIH ǵasyr­dyń 1814 jyly – Qoqan handyǵy tarapy­nan Túrkistan ólkesine datqa qyzmetine bekitiledi. Bul hannyń jaı ǵana ókili emes, bıik mansap ıesi bolatyn. Datqanyń ulan-baıtaq eli, qolynda jeke móri bıligi boldy. Romanda Molda Qoshyq “Aq sáldeli, oqaly shapandy, uzyn boıly, basqalardan oqshaý kórinedi... Túsinigi mol, keń júrekti kisi... jurt tynysh, el aman, beıbit zaman bolsa eken dep tún uıqysyn bólip júrgen adam...” dep sýret­teledi. Ol uzaq ýaqyt osy qyz­metinde bolyp, elin, jerin jat jurttyq­tardyń ezgisinen qutqarý, qaramaǵyndaǵy halyqtyń azamattyq quqyn, namysyn, ar-ojdanyn qorǵaý jolynda jan aıamaı eńbek sińirdi. Sonyń birin ol Peterbýrg sa­paryn­da júzege asyrdy. Ol bylaı bolǵan. 1864 jyly “Jańa nızamnan” keıin Reseı ımperııasy óziniń tóńiregindegi shaǵyn elderdi, olardyń keń-baıtaq jerlerin qaramaǵyna alyp, halqyn ózine táýeldi etýdi kózdeıdi. Osy baǵytta eldi basqarýdyń jańa júıesin engizý úshin ártúrli saıası-áleý­mettik reformalar júr­gize bastaıdy. Qazaq jerin, Ortalyq Azııany qol astyna qaratý baǵytynda túrli aıla-áre­ketterge baryp, áskerı joryqtar jasaý ar­qyly ımperııa­lyq maqsatyn oryndap otyrady. Soǵan oraı, qazaq jeri de tórt general-gýber­nator­lyqqa bólinip, olardy orys patshasy­nyń áskerı generaldary basqaratyn boldy. Túrki­stan áskerı okrýginiń general-gýber­nator­lyǵy 1867 jyly qońyr kúzde quryl­dy. Aýmaǵy Jetisý men Syrdarııa araly­ǵyn­daǵy ulan-ǵaıyr aımaqty alyp jatty. Syrdarııa aımaǵy, Túrkistan, Shymkent, Qojakent, Perovsk, Áýlıeata, Qazaly, Tashkent, taǵy basqa ýáláıattardy qamtıdy. II Aleksandr patsha Túrkistan ólkesiniń general-gýbernatory etip óziniń jaqyn dosy general-leıtenant K.P. fon Kaýfmandy taǵaıyndaıdy. Bul kezde búkil Qoqan, Hıýa, Buqara handyqtary, Túrkistan aımaǵy tol­qyp turǵan shaq bolatyn. Onyń ústine Qo­qan handyǵynyń ártúrli alym-salym­dary, ushyr-zeketteri, san alýan saıası-áleýmettik qysymy qazaq jurtyn ábden júıkeletken bolatyn. Bul, ásirese, Qudııar han bılik qurǵan tusta (1844-1858, 1862-1863 jáne 1865-1875 jyldary) odan ári órshı tústi. Sonaý Pamır taýlarynan bastap, Ile ózeni­niń keń alqabyna deıingi ushan-teńiz aımaq­ty, orasan zor aýmaqty meken etken qazaq, qyrǵyz, ózbek, tájik halyqtarynyń tur­mys-tirshiligine qatty áser etip, kúızeliske ushyratty. Qudııar han alym-salyqtardyń túrin de kóbeıtti. Túndik, zeket, úılený, tú­tin, áskerı salyq syndy túrlerin oılap taýyp, ony halyqtan zorlap jınaı bas­taıdy. Ekinshi jaǵynan, jergilikti eldi Reseı ımperııasynyń otarshyldary da qys­paqqa alady. Olar qazaq dalasyndaǵy tur­ǵylyqty halyqtyń qonystanǵan jerlerine qorǵandar, bekinister salyp, olardy shuraı­ly jerlerden yǵystyryp otyrdy. Jyr alyby Jambyl Jabaev “Suranshy batyr” dastanynda: Eldiń basyn dop qylyp, Aınaldyrdy oıynǵa. Sap túzesip soldaty, Sartyldatyp arbasy, Sereıisken zeńbirek, Betke ustaǵan aıbaty, Patsha kirdi qoıynǵa. Tezek tóre jol berip, Qarǵy taqty moıynǵa. Qoqandy qurtqan Qudııar, Oratóbe tájigin Kókpar etip toıynda. Patshaǵa qarsy turatyn, Qýaty joq boıynda, Qyrǵyzdy qanǵa batyrǵan, Árkimge bir satylǵan, Orman han bar qolynda: Qazaqty baryp talaıyq, Patshadan buryn alaıyq, Degen maqsat oıynda, – dep eki jaqty ez­gide qalǵan eldiń aýyr halin dál beıne­leıdi. Al osy kezde soltústiktegi kórshi de qarap qalmady. Qazaq jeriniń ár tusynan butarlap, shabýyldap, birte-birte basyp ala bastady. Muny da uly aqyn atalǵan dastanynda: Oraldan órlep Altaıǵa, Alýǵa patsha yntyqty. Sadaq tartqan qazaqqa, Tútindetti myltyqty. Ertisti ótip oraltyp, Jetisýǵa qol suqty... Birneshe kún ótkende, Kolpakov pen Chernıaev, Jetisýǵa jetkende, Qudııar han qaǵyndy, Taǵy qandy saǵyndy, “Alatyn orys, qazaqsyń, Alamyn dedi bárińdi!” – dep sol kezdiń qııan-keski jaǵdaıynan habardar etedi. Qoqan handyǵynyń bıligi tusynda kórshiles qyrǵyz, ózbek, tájik halyq­tary­nyń basynan da tap osyndaı aýyr jaǵdaı ótip jatty. Muny Qyrǵyzstannyń halyq aqyny Sooranbaı Jýsýevtiń Toqtaǵul atyn­daǵy memlekettik syılyq alǵan “Qur­man­jan datqa” atty jyr-romanynan baıqaı­myz. Onda “Alaı hanshasy” atanǵan Qurmanjan datqa: Aldııar han, eldi estińiz jabyqqan, Qýraıǵa da salyq salyp jatyrsyz, Qýrap bitti bút-buqara salyqtan. Barlyǵynan kúshti qarý el bolar, El tolqysa taý qoparar sel bolar, Tasty daǵy, taqty daǵy aǵyzǵan, – deıdi Qoqan hany Qudııardyń qabyldaýynda bolǵanda. Jyr-roman orys otarshyldarynyń áskerı qımyl-áreketterin, jaýlap alý joryqtaryn da qamtyǵan: Qora qurǵap, kún jylynyp, jaz keldi, Qoqan jaqqa jaqsy habar az keldi. Kókti bılep aq padısha kóshirip, Jer jaılatyp, kóp jiberip áskerdi. О́zbek penen qazaqtardy sorlatyp, О́z bıligin, óz tártibin ornatyp, Basyp aldy Shymkent penen Táshkendi. Zeńbirekpen adamdardy dúrlikken, Kóbi qashyp, kóbi sulap súrlikken. Atyspenen neshe kúnder bastalyp, Neshe joly atyspenen kún bitken, – dep Bu­qara ámirligi, Qoqan handyǵy, Reseı pat­shalyǵy tarapynan kórgen zábir-japany, tar jol, taıǵaq keshýdegi el ómirin, Ortalyq Azııa jáne Qazaq eline kelgen ortaq náý­betti kórsetedi. Bul kezeńde Tashkent tóńireginde jer­gilikti halyqtyń narazylyǵy ár jerden biline bastaıdy. Sol tustaǵy mundaı ashyq kóterilistiń birin úlken shahar – Tashkende Molda Qoshyq uıymdastyrady. Ol Tashkent begi Qanaǵatshah pen Qudııardan keıin bolǵan Qoqan hany Mállábektiń jaýyzdyq is-áreketterine, qara­paıym halyqqa jasaǵan zorlyq-zombylyq­taryna qarsy eki myńdaı qala turǵyny men jeti júzdeı qarýlanǵan sarbazdaryn kóterip, ashyq shaıqasqa shyq­ty. Nátıjesinde, qalanyń on eki (Bes­aǵash, Qaımas, Jolbarys, Qoqan, Qash­qar, Láb­zak, Qarasaraı, Saǵdat, Shaǵataı, Kókshe, Samarqan, Qamalar) qaqpasyn qorshaýǵa alyp, Qanaǵatshahty on kún tutqynda ustaıdy. Sóıtip, oǵan quran ustatyp, ja­zyq­syzdy jazalamaýǵa, kinásizderdi aıyp­tamaýǵa Alla atymen ant etkizip, eldiń tala­byn oryndatady. Bul jaıynda joǵaryda atalǵan “Estemes bı” romanynyń “Táshken­de Molda Qo­shyq kóterilis bastady” degen besinshi taraýynda egjeı-tegjeıli baıan­dalǵan. Munda Molda Qoshyqtyń Buqarada jeti jyldyq “Mir-Arab” medresesin bitir­geni, onyń din ilimine óte jetik adam bolǵany, orys tilin er­kin meńgergeni, eki jyl Qudııar hannyń tu­synda Reseıde elshi bolǵany, Tashkent kóteri­lisinen keıin han áskeriniń bas qolbasshysy, qala darýǵasy qyzmetin atqarǵany aıtylady. Tashkent atyrabyndaǵy halyqtyń mun­daı kóterilisteriniń, narazylyq-tolqý­larynyń jıi-jıi shyǵýy Reseı patshasyn da alańdata bastaıdy. Muny orystyń ım­peratory óziniń Túrkistan ólkesindegi senim­di ókilderinen, olardyń málimdeme jazba­larynan bilip otyrady. Máselen, Shoqan Ýálıhanov “Reseı­diń Hıýamen qarym-qaty­nasy” atty jazba­synda: “Hıýa (handyǵy) ashyq jaýlasýdan qaýiptenetin sekildi. Ol qoqandyqtardyń bizge qarsy kúresýge shaqyrǵan barlyq usynys­taryna jaltara jaýap beripti. Bizge ózderiniń kelispeýshi­likterin ashyq bildirtpeı, Hıýa burynǵydan da qupııa túrde nuqsan keltirýge tyrysyp, bizdiń dalamyzǵa jansyzdar men zeket jınaýshylaryn jiberýdi jalǵastyryp keledi. Sol arqyly orystarǵa qarsy jeńil oıly qazaqtardyń ashyq jaýlyq óshpendi­likterin qozdyrýda. Kenesarynyń, Eset Kótibarovtyń, Asaýovtyń jáne basqa qazaq búlikshileriniń ashyq kóterilisine kómek kórsetýge ýáde berip, olardyń búlinshilik-buza­qylyq oılaryna qoldaý kórsetýde. Oǵan qosa, olardyń ókilderi 1853 jáne 1854 jyldary eki ret Túrkııaǵa baryp, solardyń qoldaýyna ıe bolǵan sııaqty” (Sh.Ýálı­hanov, Almaty, 1985, 4-tom), – dep jazdy. Túrkistan aımaǵyn ýystan shyǵarmaý maqsatynda patshalyq Reseı asa saqtyqpen, bilgirlikpen otarlaý josparlaryn jasap, aıla-tásilderin túrlendirip otyrǵan. Bul jóninde II Aleksandr patsha kóp oılanyp, kóp tolǵanyp, Túrkistan ólkesiniń general-gýbernatory K.P.fon Kaýfmanmen aqyl­dasa kele, aımaqtyń ataqty adamdaryn, dańq­ty datqalardy sol kezdegi Reseı asta­nasy Peterbýrgke shaqyrýdy, sóıtip, olarǵa syı-qurmet kórsetýdi jón sanaıdy. Solar arqyly tolqyp turǵan eldiń tynyshtyǵyn qamtamasyz etýdi oılastyrady. Osy resmı shaqyrtýǵa jeti adam laıyqty dep taby­lady. Olar: Molda Qoshyq datqa, Mombek datqa, Ákimqul tóre, Qudaıbergen datqa, Qonys datqa, ózbektiń Marqa qazıy, qyr­ǵyzdyń Báıtik datqa syndy túrki ulysynyń ıgi jaqsylary men jaısańdary edi. Peterbýrgke barǵan alǵashqy kúni dat­qalarǵa ımperatordyń ózi qonaqasy berip, qurmet kórsetedi. Odan keıingi kúnderi patsha men onyń aınalasyndaǵylarǵa dám berý salty bastalyp, birinshi kúni áýlıe­atalyq Qudaıbergen datqa dastarqan jaıady. Astan keıin ımperatorǵa syı-sııapat jasa­lady. Aq patshaǵa qonaǵasy berý, syı-qur­met kórsetý rásimi jeti kúnge sozylady. Sońǵy jetinshi kúndi Molda Qoshyq datqa alady. Bul qorytyndylaýshy kún edi. Onyń ústine, áıgili datqa Reseıde elshi qyzmetin atqarǵan, orys tiline de jetik eken. Molda Qoshyq óziniń beretin qonaqasyna patsha­nyń jubaıymen kelýine ótinish jasaıdy. Patsha aǵzam kelisimin beredi. Saltanatty dastarqan basynda Molda Qoshyq aq patshaǵa qarata arnaý sóz sóılep, eldiń jaıyn baıan etedi. Patsha keńsesiniń qyzmetkerleri Molda Qoshyqqa zerli shapan jabady. Peterbýrgke barǵan bul sapar týraly Maı­lyqoja “Datqalardyń Petirbor bar­ǵany” atty tolǵaý-óleń jazyp, erekshe mán berip: Datqasy shanyshqylynyń Molda Qoshyq, Qaıtpaǵan eregiste táni shoshyp. Jaqsysyn ár shahardyń aty shyqqan, Úkimmen joldas qyldy oǵan qosyp, – dep dańqty datqanyń batyrlyǵyn eske alady. Patshaǵa aıtqan el jaıly usynys-tilekter aqyn shyǵarmasynda tómendegishe kórinis tabady: Aq patsha “tilegińdi berem” dedi, “Antyna musylmannyń senem” dedi. “Dostasyp qarym-qatys jasap tursaq, Álimshe járdemdesip kórem” dedi. Mal-basyń, ádet-ǵurpyń ózderińde, Kórsetsem men bir zııan, ólem, dedi Sony aıtyp ornynan ushyp turyp, Qoshyqtyń qolyn qysyp sálem berdi, – dep patshanyń kórsetken qurmetin tilge tıek etedi. Maılyqoja aqynnyń ómiri men shyǵar­ma­shylyǵyn muqııat zerttegen ádebıetshi-ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń kan­dıdaty Ásilhan Ospanuly da óz eńbeginde: “Orta Azııa el-jurtynyń sózin ustaı barǵan bul adamdardyń patsha saraıyndaǵy qabyl­daýda eldiń eldigin kórsetetin halyqtyq salt-dástúrlerdiń, sharýashylyq qalyptyń, ustanǵan dininiń qysym kórmeýi týrasyn­daǵy tilek-talaptaryn qysylmaı-qymty­ryl­maı aıta bilgen Molda Qoshyq halyq qamyn oılaǵan jurt joqshysy sanatynda kórine alǵany aqyndy aıryqsha súısin­dirgeni ańǵarylady”, – degen tujyrymdy pikir aıtady. Bul ras sóz. Oryndy oı. Datqalardyń osy saparynan soń, orys áskerıleri “Tashkent arystany” atap ketken qanquıly general M.G.Chernıaevti aq patsha qaıta shaqyryp alyp, ornyna óziniń jıeni, orys áskeriniń bas shtaby janyndaǵy áskerı-ǵylymı komıtet múshesi, general-leıtenant D.I.Romanovskııdi jiberedi. Al M.G.Chernıaev patshaǵa qarsy oppozısııalyq qozǵalystarǵa qosylyp, keıinnen Belorýs­sııada belgisiz jaǵdaıda qaıtys bolady. Basqasy basqa, ásirese, Túrkistan aına­la­syndaǵy qutty mekender men onyń janyn­daǵy Iqan jeriniń otarlanýy, otarshyldarmen bolǵan qandy shaıqastar “myń ólip, myń tirilgen” halqymyzdyń qahar­mandyq tarıhyna óshpesteı áripter­men jazylyp, umytylmastaı oryn alǵan deýge bolady. Bul jaıt qazirgi ın­ter­net júıesine de engizilgen. Onda Iqandaǵy keskilesken qyrǵyn soǵystan bastap, 1864 jy­ly shildede M.G.Chernıaev áskerleriniń Shym­kentke, Tashkentke joryǵy basqyn­shylardyń Tashkenttegi Qaımas (Qataǵan), Qamalar qaq­palary janynan qamaldar, munaralar, bekinis­ter salǵany, sol kórset­ken erlikteri úshin general Chernıaev “Tash­kentti alǵany úshin” degen jazýy bar gaýhar qylyshpen, al, otar­shyldar jansyzdarynyń basshysy V.R.Serov polkovnık shenine joǵarylatylǵany aıtylady. Osy otarshyl­dardyń joryqtarynan keıin Ońtústik óńir­lerdegi, Jetisý jerindegi eldi mekenderdiń, qazaq aýyldarynyń ataýlary ózgerip, Chernıaevka, Frontovoe, Mıhaılovka, Ilı­nov­­ka, Samsonovka, Kremenevka, Alek­sandrov­ka, taǵy basqa ataýlarmen atalyp, qazir ol ataýlar ózgertilý ústinde. Sóıtip, otarshyl ulyqtar men jer aýdarylǵan mujyqtar ata-tekteriniń attaryn árbir eldi mekenderge qoıyp este qaldyryp jatty. Bul ataýlardy ıemdengen jerlerdiń qaı-qaısysy da jaı sortań, qunar­syz mekender emes, kerisinshe, sýly, nýly, orman-toǵaıly, tabıǵaty kórkem, shuraıly jerler, tamasha ata-qonystar edi. “Shalqyp jatqan elim-aı..” atty óleńinde muny Maılyqoja aqyn: Toqpaǵym men Pispegim, О́ńimdeı boldy tústegim, Orys shyqty taýyńa, Qıyn boldy túspegiń. Áýlıe ata, Talas-aı, Ústinde jatqan alash-aı, Orysta qaldy qor bolyp, Musylmannyń balasy-aı. Sýly men Bıli kólim-aı, Jýaly, Shaqpaq belim-aı, Orysta qaldy-aý qor bolyp, Shalqyp jatqan elim-aı! – dep ah urmaıtyn ba edi. Bul derekter – kóne tarıh kózi. Eldiń, jerdiń ótkenin, tarıhyn bilemin degen zerdeli jandarǵa taptyrmas mol mura, baǵa jetpes asyl qazyna. Tarıhı málimetterge, el arasyndaǵy áde­bıet muralaryna, ınternet derekterine súıensek, Qoqan bıligi, patsha­lyq Reseı dáýiri tusyndaǵy halqymyzdyń taǵdyrynda tilin, dinin, elin, jerin, onyń tutastyǵyn saqtap, derbes jurt, jeke ult bolyp qalyptasýynda Molda Qoshyq sekildi arystardyń orny orasan zor. Bul ótkeni­mizdi qadirlep, tarıhymyzdy qasterleýdiń belgisi, eldigimizdiń kórinisi bolmaq. Halqymyzdyń azattyq jolyndaǵy osy­naý azapty jyldar eldiń beıbit ómirin, jurt­tyń tynyshtyǵyn, ulan-baıtaq jeriniń tutastyǵyn saqtap qalý úshin shybyn janyn pıda etken, ústem kúsh pen joǵary laýazym ıelerimen sóz talastyryp, óz eliniń talap-tilegin taısalmaı betke aıtqan kósemder jaıly derekter О́zbek­stannyń memlekettik muraǵatynda molynan bolýy kerek. Olarmen túbi bir, túbiri ortaq, týystas, taǵdyrlas halyqpyz. Bul iske olardyń qol ushyn beretinine senimimiz kámil. Másele – zerdeleý zertteýshide, eljandy izdenýshide. Qoryta aıtqanda, jalyndy kúresker, qaısar qaıratker, sańlaq saıasatker, daraboz daryn ıesi Molda Qoshyq datqa ózi ómir súrgen zamanynyń erjúrek tulǵasy, halqy­nyń shynaıy janashyry, qaıraty qaıtpas qamqory retinde tuǵyrynan taımaı ómirden ozypty. Bizdiń maqsatymyz, kóne tarıh betterindegi datqa ómirine baılanysty jaıt­tardy aıta otyryp, qazaq dalasyndaǵy sol dáýirdegi qoǵamdyq-saıası, áleýmettik-ekono­mıkalyq, rýhanı-mádenı jaǵdaılar­dyń sy­ryn tanytý, alty alashtyń áıgili aza­maty­nyń el tarıhyndaǵy alatyn ornyn baǵam­dap, búgingi jas tolqynǵa ǵıbrat etý dep bilemiz. Baqtııar SMANOV, Almaty.