Munaıata shyńy

Ár adamnyń ómirdegi orny – Otanyna etken eńbegimen, al adamgershilik sıpaty – halqyna, eline istegen órnekti isimen kórinetini belgili. Mysaly, aty-shýly munaıshy, artyna óshpesteı iz qaldyrǵan Safı О́tebaev aǵa da Sábeń tańdaǵan osy ekinshi topqa jatatyn, rýhy bıik, parasatty jan ekenine eshkim shúbá keltire qoımas. Jýyrda qolymyzǵa tıgen «Munaıata» kitaby (Almaty, «Mereke» baspasy, 467-bet, taralymy 1000 dana, 2015 jyl) ataqty munaıshy Safı О́tebaevtyń ózi jazǵan ǵumyrnama hıkaıalary men ardaqty azamat týraly estelik, kezinde ózi kózi tirisinde merzimdi baspasózderge jarııalanǵan maqalalar toptastyrylǵan. KSRO-nyń qurmetti munaıshysy, Qazaq KSR Ǵylym men tehnıkaǵa eńbek sińir­gen qaıratkeri Safı aǵa qyryq jyl boıy úzbesten respýblıkamyzdyń munaı ónerkásibin damytý isine asa jaýapkershilikpen qyzmet etti. Munaı salasynda qazaqtan shyqqan tuńǵysh ınjener, bilikti maman retinde «Qazaqstan munaı» birlestiginiń basshysyna deıingi uzaq joldan ótti. Aǵanyń jerles inisi, aqyn Qabıjan Saǵıev: ...Eı, jan aǵa! Jarqyldaısyń jasyndaı, Qaıratyń bir basylmaı. Sizdi bilmes bar ma, adam, Jıyrmasynshy ǵasyrda-aı! Kúnge sozdyń qolyńdy, Aıǵa sozdyń qolyńdy. Qara altyndy aǵyzyp, Eńbek ettiń tolymdy.., – dep bastalatyn kólemdi tolǵaýyn alpysynshy jyldardyń basynda kórnekti munaıshy aǵaǵa arnap jazǵan edi. Kitap – Safı aǵanyń «Asýlar ar­qyly» atty kitabynan («Qazaqstan» bas­pasy, 1976 jyl) alynǵan «Qıyn-qystaý shaqtar» bóliminen bastalypty. Talaby men arman-qııaly toǵysqan jeti jasar balanyń ıaǵnı Safıdyń talpynysy, ómirge kózqarasy onyń bolashaqqa degen qadamynan kórinedi. On bir qursaq kótergen anasynyń eń kenjesi bola turyp, onyń esil-derti Dossordaǵy mu­naıshy aǵalaryna jetý. Bul – aýyl balasynyń kóńiline uıalaǵan bir-aq sóz «oqysam, adam bolamyn» degen ishki jansaraıyndaǵy sezimnen týyndaǵan sóz edi. Bárin qadaǵalap, bárin oı eleginen ótkizip otyrý, sóıtip bolashaqqa degen qanatyn qataıtý – sanalylyqqa jeteleıdi. Safı balanyń órisi keń, óneri órge basatynyna shyǵarmasyn oqyp otyryp, ishteı rıza bolasyń. Dúnıeni jan-jaqty tanyp-bilýge talpyný tek qana oqý-bilim arqyly júzege asatynyn bala kóńili sezgen. Sol sezimtaldyq ony parasattylyqqa, sharapattylyqqa, keńdik, adaldyqqa laıyqtap, oǵan ushqyr oı, mol aqyl, taýsylmas qajyr-qaırat bergeni kórinip tur! «Kishilik pen kisilik – ulylyqtyń belgisi», degen ulaǵatty sóz bar. Adamnyń asqan sulýlyǵy –onyń sezimtaldyǵy, qarapaıymdylyǵy, tilektes, nıettestigi desek, Safı aǵanyń bekzattyǵy, bilimdiligi, shynaıylyǵy óziniń shańyraǵynan, týyp-ósken uıa­synan bastalǵan dep aıtýǵa negiz bar. Jaratylysynan ózine aıtylǵan nebir jaıtty jete túsingen, kórgen, estigen jáne ańǵarǵan nárselerdiń bárin jadyna jaqsy saqtap, eshnárseni umytpaıtyn, alǵyr da ańǵarympaz aqyl ıesi bolyp ósken Safı aǵa – meılinshe sheshen, óner-bilimge jany qushtar, asa qanaǵatshyl, armany asqaq, ar-namysyn ardaqtaıtyn, jaqynǵa da, jatqa da ádil, jurttyń bárine jaqsylyq pen izgilik kórsetetin tulǵa bop qalyptasqanyna shyǵarmasyn muqııat oqyp otyryp, anyq kóziń jetedi. Osy arada danyshpan Muhtar Áýezovtiń: «...Adam iriligi bir sıpatta emes, ishki-tysqy san sıpat qasıetimen quralady», degen ulaǵatty sózi eske túsedi. Safı aǵanyń san qıly taǵdyryn ólshep-piship qarasaq, onyń iriligi ishki-tysqy san sıpattan quralǵan eken. Apyraı, uly Abaıdyń: Bes nársege asyq bol... Talap, eńbek, tereń oı, Qanaǵat, raqym, oılap qoı, – Bes asyl is kónseńiz, – degenin ol óziniń qıyn-qystaý ómir jolynda boıyna ábden sińirip, júregine jazyp alǵanyna esh kúmán joq. Endi shyǵarma jelisine az-maz sóz berip, ótken jyldardy kóz aldymyzǵa elesteteıik: «...Men 1930 jyldyń 14 dekabri kúni Orynbor rabfagin bitirip, Baký taý-ken ınstıtýtynyń taý-ken fakýltetine joldama aldym... Taý-ken fakýltetinde 1200 stýdent bar eken, solardyń bes júzden astamy komsomol músheleri, kóp keshikpeı, osy fakýltettiń komsomol komıtetiniń sekretary bolyp taǵaıyndaldym. Demek, qoǵamdyq jumys Bakýde 1934 jylǵa deıin maǵan serik boldy. Dıplom jumystaryna baılanysty osy jyly bul jumystan ózim suranyp bosandym. Meniń ornyma sol fakýltettiń stýdenti, komıtet múshesi Orýdjev Sabıt Ataevıch sekretar bolyp saılandy... Sabıt Ataevıch ınstıtýtty bitirgennen keıin kóp jyldar boıyna KSRO Munaı mınıstriniń birinshi orynbasary bolyp jumys istedi. Birneshe ǵylymı eńbektiń avtory... ǵylym doktory. Qazirde ol Odaqtyq Gaz óndirý mınıstri. Elimizde munaı ónimin arttyryp, órkendetý salasynda ulan-ǵaıyr eńbek sińirgen qaıratkerlerdiń biri – Baıbakov Nıkolaı Konstantınovıch te men oqýǵa túskennen keıin eki jyldan soń taý-ken fakýltetin bitirip shyqty. Qazirgi Odaqtyq Geologııa mınıstriniń birinshi orynbasary Mıhaıl Andrıanovıch Evseenkomen bes jyl birge oqyp, bir kúnde dıplom qorǵadyq... Al menimen birge oqyǵan Aprıatkın Semen Semenovıch ınstıtýttan keıin Groznyıda Munaı birlestiginiń bastyǵy bolyp uzaq jyldar eńbek etip, talaı isker kadrlardy daıarlap shyǵardy. Osy birlestikti basqara júrip, Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyna ıe boldy. Qazir ol Cheshen-In­gýsh oblystyq partııa komıtetiniń bi­rinshi sekretary. Baký taý-ken ınstıtýty maǵan tek bilim ǵana berip qoıǵan joq, uıymdastyrýshylyq, basqarýshylyq qabiletimdi odan ári jetildirdi. ...1935 jyldyń 27 dekabrinde dıplom qorǵap, taý-ken ınjeneri degen mamandyq alyp shyqtym. Sol jyly taý-ken fakýltetin bitirgen eki júz jıyrma adamnyń ishinde qazaqtan jalǵyz men edim...». Kitaptyń «Jol basy» bóliminde «Em­baneft» tresine joldamamen kelip, qyzmetke ornalasýy baıandalady. Safı aǵanyń eńbektegi jemisti jyldary osy kezden bastalady. Ol qyzmet pen al­­ǵan biliminiń ara deńgeıin ózara qa­bys­tyryp, naǵyz shyn, adal eńbekke kirisip ketedi. Shynaıy eńbek bolmaǵan jerde – adam óziniń baǵasyn, adamdyq qasıetin joǵaltatynyn meılinshe uǵy­nady. Eńbek – adamnyń qoly jetken qasıetin bir dárejede ustap turý úshin asa qajetti jaǵdaı emes, onyń adamnyń qoly jetken qasıetin bir dárejede ustap turý úshin de mańyzy zor ekenin túsinip, bildi de kúndiz-túni eńbek etti. Sharshap, shaldyqpady, al «sharshadyq» degen munaıshy-jumysshylarǵa dem berip, rýhtandyrdy. Sol kezde ǵoı, belgili aıtys aqyny Suraýbaı Úttibaı balasynyń: ...Jumysty Safı ońǵardy, Qyrandaı qanat qomdandy. «Qaıdan kelgen maman» dep, Munaıdyń ózi tań qaldy. Qashatyn munaı qashpady, Atqylaýyn bastady. Qara maıǵa shomylsa da, Jigitim tipti saspady. Belin býǵan bekemdep, Bilimi tereń eken dep. Máz boldyq biz – myna jigit, Munaıdyń túbine jeter dep, – degen úsh shýmaq óleńiniń lezde jan-jaqqa tarap ketetini. Sol kezderde ǵoı, «Safı О́tebaı balasynyń «kóripkeli» bar eken, qashqan munaıdyń aldynan shyǵyp, dereý toqtatady eken de, sol jerge munara ornatyp, skvajına júrgizip, áp-sátte qara maıǵa qaryq bolatyn kórinedi», degen laqap sózdiń jel bolyp ushqany. Osyndaı jankeshti eńbektiń nátıjesinde Safı aǵa 1938 jyldyń 24 maýsymy kúni nebári 29 jasynda Qazaq SSR Joǵarǵy Sovetine depýtat bolyp saılanady. Kóp keshikpeı ómirlik jan-jary Sharıfaǵa úılenýiniń ózi qyzyq hıkaıa. Alǵashqy tanysqanyna segiz jyl bolǵan qyzynan «Oqýymdy bitirdim, ýádeli ýa­qyt jetti. Meni kelip alyp ketýińe bolady», degen hat alǵandaǵy sezim shattyǵy shyǵarmanyń shyraıyn keltirip tur. Endi sol bir lázzatty sáttegi joldardan úzindi bersek: «...Biz Sharıfa ekeýmiz Oral qala­synda tabystyq. Oralda bir kún bolyp, qalany aralap, shaǵyn joldas-joralarmen toı-dýman jasadyq ta, ekinshi kúni eleń-alańda Oralda Gýrevtiń jolyna tústik... Qalaǵa kire bergende-aq Sharıfa: – Baıaǵy maqtaǵan qalańyz osy ma? – dep kúldi. ...Osy bir aýyz sóz sol bir alǵashqy syr ashysqan keshti qaıtadan esime túsirip onsyz da alyp-ushqan júregimdi eljiretti. – Týyp-ósken, kindik kesip, kir jýǵan jerin dáriptemeıtin adamda otandyq sezim bola ma? – dedim men. Sharıfa kelisti ǵoı deımin, jymıǵan qalpy jan-jaǵyna qarap, únsiz otyra berdi...». Berirekte Safı aǵamen aýyzeki áńgimede: «Mashınanyń ishinde Sharıfa meniń ıyǵyma mańdaıyn súıep, – Safı, maǵan arnap bir shýmaq óleń shyǵarshy? – degeni. Men: – án salaıyn, – dep edim, ol: – joq, óleń shyǵarshy, – dep ótindi. Men kidirmesten: Sharıfa, aı nuryndaı appaqsyń-aý, Sózderin «Qyz Jibektiń» jattapsyń-aý! Qyz Jibekteı sulý qyz bola turyp, Safıdan artyq jigit tappapsyń-aý, – demesim bar ma, «oıpyrm-aı, óziń sýyryp salma aqyn ekensiń ǵoı», dep Sharıfa ishegi qatqansha kúlgen», deıtin. Kitap – Safı aǵanyń ár jyldary jaryq kórgen «Asýlar arqyly», «О́mir muraty», «О́sken orta» kitaptary boıynsha jınaqtalyp, yqshamdalyp basylsa da nárli de sándi shyqqan. Ásirese, kitaptyń bezendirilip, aıshyqtandyrylýy, kórkemdelýi erekshe iltıpatqa ıe. Materıaldardyń berilýi, terimi, asa saýatty deýge ábden bolady. Mol tájirıbesi bar oǵan saı mamandardy da isker, búgingi baspaǵa degen joǵary talap-tilekterge, suranystarǵa tolyqtaı jaýap beretini qýantady bizdi. Bul baspaǵa: mártebeń bıiktep, mereılene ber demekpiz. Kitaptyń óneboıy Safı aǵa týraly kelisti oılar, jaqsy sózder, pikir, lebizder... Ásirese, Qazaqstannyń halyq ártisi Sábıt Orazbaevtyń; ardager energetık Qalabaı Tólegenovtiń; jýrnalıst Saýytbek Abdrahmanovtyń; munaıshy, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi Rahmet О́tesinulynyń; Muqtasyn Sý­ham­berdıevtiń; professor О́mirzaq Oz­ǵan­baevtyń; munaıshy, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Ravıl Shyrdabaevtyń; Saılaý Jylqaıdarovtyń; Bolat О́te­baevtyń; Gúlnara Taýmanovanyń; Qa­labaı Tólegenovtiń; Svetlana О́te­bevanyń; jazýshy Mereke Qulke­nov­tiń maqalalary oqyrmandardy súı­­sindiretin, shynaıy, derek-dáıekteri to­lymdy jáne Safı aǵamyzdy kóz al­dymyzǵa elestetetin dúnıeler. Kezinde Safı aǵamen kezdesip, suhbattasyp, ózim qyzmet isteıtin «Mádenıet jáne turmys» jýrnalyna kólemdi materıal jazǵanym bar. Sharıfa apaıdyń qolynan birneshe ret dám de tatqanmyn. Bir kezdeskende men aǵadan: – Sizdi Lenındik syılyqqa usynyp, sosyn syzyp tastapty deıdi, ras pa? dep suradym. – Mundaı suraǵyńa qaıyrar jaýabym joq, – dedi ol. – Sizdi Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyna da usynyp, sosyn, – dep kidiristep edim, – Mundaı suraǵyńa da qaıtarar jaýabym joq, – dedi ol. Sanaly ómirin elim, jerim, halqym dep, sol úshin bar qaırat-jigerin, bilimin ortaǵa salǵan Safı aǵaǵa qandaı qurmet kórsetsek te, artyq emes. Myna kitap sonyń bir paraǵy ispettes. Kitapty qurastyrǵan Svetlana О́tebaı­qyzyna alǵystan basqa aıtarymyz joq. Sizdiń myna eńbegińizge áke rýhy rıza shyǵar, jolyńyz bola bersin! Endigi sózimizdi talantty aqyn Temirhan Medetbektiń arnaý óleńiniń bir shýmaǵymen aıaqtasaq: Safı aǵa! – Bilemiz! – Elińmenen birtutas О́tken jolyń bir ǵasyr! Qazaq úshin máńgilik Báıterekteı bıiksiń, Báıterekteı tulǵasyń!.. Marat MÁJITOV, jazýshy.