Ábigerge túsken álemniń álsiz áreketteri

Qazirgi dúnıede oryn alyp jatqan barsha jaǵdaıǵa qysqasha tap osyndaı baǵa berýge bolar edi. Al bul álsiz árekettiń bári qarjy salasyndaǵy turaqsyzdyq pen belgisizdikterden týyndap otyr. Buǵan munaı baǵasynyń quldyrap túsip ketkeni ǵana kináli degen oıǵa kelsek, ol bizdiń qatty qateleskenimiz bolyp shyǵady. Jer-álemniń bulaı ala taıdaı búlinýine sebepker bolyp otyrǵan faktorlar jeterlik. Eń ókinishtisi, osynyń kópshiligi «kún astynan oryn alǵysy» keletin birqatar elderdiń ózgelermen teketiresi, taǵy bir elderdiń «álem dastarqanynan kóbirek» qarpyp qalýǵa tyrysýshylyǵy saldarynan bolyp jatyr. Munyń arǵy jaǵynda qazirgi qarjy ınstıtýttary men bırjalardyń keı jaǵdaılarda «tapsyrystar» boıynsha jumys jasap ketetini bar. Osynyń bári jaqyn jyldarda jahandaǵy qarjy aınalymy júıesine úlken reformalar engizbeı bolmaıtynyn baıqata bastady. Qoǵamnyń osy kúngi damý barysy da soǵan alyp bara jatqan sııaqty. AQSh ekonomıkasyndaǵy jaǵdaı kópirshikke uqsaıdy AQSh prezıdenti oryntaǵyna respýblıkashylar atynan úmitker Donald Tramp Qurama Shtattar ekonomıkasyndaǵy qazirgi ahýaldy kóp uzamaı jarylyp ketkeli turǵan kópirshikpen salystyrdy. Ol bul baılamdy AVS telearnasynda sóılegen sózi barysynda aıtty. Mıllıarder-bıznesmen óziniń sóılegen sózinde eldegi eń bir kúrdeli problema – ekonomıkadaǵy almaǵaıyp kezeńdi batyl synǵa aldy. Úmitker aldaǵy saılaýda jeńiske jetse, birinshi kezekte osy máseleni retke keltirý úshin kúresetinin jetkizdi. «Biz qazir kópirshiktiń ishinde otyrmyz. Shynymdy aıtsam, men bul kópirshik ózim prezıdent bolyp saılanǵanǵa deıin-aq jarylyp ketetin shyǵar degen úmittemin. Men muragerlikke qırap jatqan eldi alǵym kelmeıdi», – dep atap ótti Tramp. О́tken jylǵy shilde aıynda Tramptyń respýblıkashylar partııasynyń óz ishindegi qarsylasy Djeb Býsh «amerıkalyqtar kóbirek jumys jasaıtyn bolsa», ekonomıkany kóterýge bolatynyn aıtqan edi. «Men biz keminde tórt pa­ıyzdyq ósimge qol jetkize alamyz dep paıymdaımyn. Bul úshin bizge budan da góri tıimdi jumys jasaýǵa týra keledi. Mu­nyń ózi amerıkalyqtardyń joǵa­ry ja­­laqy alý úshin jumys ýaqy­tyn kóbeıtýleri kerek ekenin meń­zeıdi», – dep atap ótti Florıda shta­tynyń burynǵy gýbernatory. Onyń aıtýyna qaraǵanda, «qazir el­diń batyp jatqan batpaǵynan tek osylaı ǵana qutylýǵa bolady». Keıinirek Býshtyń kómekshisi onyń aıtqysy kelgen oılary­na birshama túsindirme bere ket­ti. Onyń aıtýynsha, AQSh pre­zıdenttiginen úmitker osy ar­qy­ly memlekettiń jurtqa tabys tabý úshin múmkindikti kóbirek jasaý kerek ekenin bildirgisi kelgen. Alaıda, aıtylatyn sóz aıtylyp ketti. Burynǵy gýbernatordyń joǵarydaǵy sózderin álemdegi kóptegen sarapshylar men ekonomıster mazaqqa aınaldyryp, keleke etip tastady. Al mıllıarder Donald Tramp – Qurama Shtattardaǵy asa iri qurylys kompanııasynyń qojaıyny, budan basqa álemdik deńgeıdegi otelder men kazınolar júıesiniń ıesi. Bıznesmen qazir respýblıkashylar partııasynan túsip otyrǵan úmitkerlerdiń arasyndaǵy top bastaýshy sanalady. Sarapshylar onyń basqa saıasatkerlerge qaraǵanda, aqty – aq, qarany qara dep, bárin ashyǵynan aıtatynyn, esh nárseni retsiz búrkemeleıtinin alǵa tartyp otyr. Aldaǵy shilde aıynyń so­ńynda respýblıkashylar da, demokrattar da kezekten tys sez­derin ótkizip, ózderiniń attarynan aldaǵy saılaýǵa jiberiletin jalǵyz kandıdattyń esimin anyq­taıdy. Oqıǵanyń qazirgi damý barysy bulardyń respýblıka­shylardan Donald Tramp, demokrattardan Hıları Klınton bolatynyn ańǵartyp otyr. Ne­gizi, prezıdenttiń oryntaǵy úshin kúres osy ekeýiniń arasyn­da ótetin túri bar. Naýryz aıynyń sońynda jeke ózin usyný arqyly jarysqa qosylatynyn málimdegen taǵy bir mıllıarder Maık Blýmberg olarǵa qarsylas bola almaıtyn sııaqty. AQSh prezıdentin saılaý 2016 jylǵy 8 qarashada ótedi. Financial Times 30 jyldan beri birinshi ret narazylyq bildirdi Osy aralyqta Ulybrıtanııada jýrnalıster bas kóterdi. Atap aıtqanda, eldegi eń tanymal basylymdardyń biri – Financial Times (FT) gazetiniń qyzmetkerleri osy aptada birneshe ret 24 saǵattyq ereýilge shyǵatyndaryn málimdedi. Bul belgili baspasóz quraly jýrna­lıs­teriniń sońǵy 30 jyldyń ishinde birinshi ret narazylyq qozǵalysyna qosylýlary eken. Olar basshylyq FT Group kompanııasyn japonnyń Nikkei gazetine satqannan keıin zeınetaqy jónindegi mindettemesin qaıta qaraýǵa bergen ýádesin oryndamaǵanyna re­nish bildirgen. Qalamgerler muny «zeınet­kerlerdi tonaý» dep baǵalady. Pearson PLC ótken jylǵy shildede FT Group tobyn japonnyń Nikkei Inc holdıngine 844 mln. fýntqa satqanyn jarııalaǵan bolatyn. Italııanyń jaǵalaý kúzeti 1,2 myńnan asa bosqyndy qutqardy Italııanyń jaǵalaý kúzetiniń qyzmet­kerleri seısenbi kúni júrgizgen qutqarý operasııasy barysynda 1,271 myń bosqyndy teńizdiń betinen qutqaryp qaldy. Olar Lıvııa jaǵalaýynan beri qaraı rezeńke jáne aǵash qaıyqtarmen júzip shyqqan mıgranttarǵa der kezinde jetti. Reıter agenttiginiń málimeti boıynsha, qut­qarý operasııasyn Italııa áskerı-teńiz floty men jaǵalaý kúzeti birlesip júr­gizgen. Olarǵa Eýropa odaǵynyń Jer­orta teńizindegi mıssııasy sheńberinde qyzmet jasap júrgen Slovenııa áskerı korablderi kómekke kelgen. ES Frontex shekaralyq agenttiginiń sońǵy málimetterine qaraǵanda, ótken jyldyń alǵashqy on aıy ishinde Eýroodaq elderine 1,2 mln. bosqyn kelgen. Eýrokomıssııa bul deńgeıdi Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan bergi ýaqyt ara­lyǵyndaǵy bosqyndardyń eń kóp qozǵalysqa túsken kórsetkishi ekenin atap kórsetti. Qazir BUU Eýroodaǵy bosqyndarǵa kómek kórsetý úshin $550 mln. kóleminde qosymsha qarjy kerek ekenine álem qaýymdastyǵynyń nazaryn aýdaryp otyr. Bul qarjylar 2016 jy­ly bosqyndar tasqynynan zardap shekken elderde júrgiziletin gýmanıtarlyq ope­- ­ra­sııalardy qarjylandyrý úshin qajet. Fransııada memlekettik qyzmetkerler ereýilge shyqty Fransııada sońǵy kún­deri 5,6 mln. memlekettik qyz­­metker ereýilge shyqty. Olardy oqý oryndarynyń, aýrýhanalardyń qyzmet­ker­leri, sondaı-aq kólik qyz­metiniń ókilderi qurady. Bar­lyǵynyń alǵa qoıyp otyrǵan talaptary bireý. Ol – aılyq jalaqyny kóterý. Jergilikti kásiptik odaqtardyń uıym­dastyrýymen bastalǵan bul bas kóterýlerdiń qashan toq­taı­tyny ázirge belgisiz. Radio France Internationale radıosynyń málimetine sáı­kes, osynyń aldynda Fran­sııa azamattyq avıasııa bas­qarmasy avıakompanııalar­dan reısterdiń 20 paıyzyn qys­qartýdy ótindi. Oǵan aero­port­­tardaǵy dıspetcherlerdiń joǵarydaı talappen sherýge shyqqandary sebep bolypty. Budan bólek, taksısterdiń iri avtomagıstraldar boılaryn jaýyp tastap jatqandary jaıynda aqparattar tarap ja- tyr. Olar salyq saıasa­tyn­daǵy ádiletsizdikter men lı­senzııa­syz adam tasýshylar tarapynan bolyp jatqan júgensizdikterge narazy. Endi fransýzdardyń bul bas­tamalaryn olardyń Eýro­odaq boıynsha árip­tes­teri – Ispanııadaǵy, Uly­brı­ta­nııadaǵy jáne Ita­lııa­da­ǵy qyzmetshiler men ju­mys­shylar qoldaıdy dep kútilip otyr. Fransýz memlekettik qyz­metkerleriniń negizgi talap-tilekteri – jalaqyny kóterý máselesi odaqtaǵy bas­qa el­der­degi jaǵdaımen salys­tyrý nátıjesinde shyqqan. Olar­dyń sózderine qaraǵanda, aılyq jalaqy eldegi naqtyly ekonomıkalyq jaǵdaımen sáı­kes kelmeıdi. Sondyqtan aılyqtary eshteńege jet­peıdi. Osyǵan baılanys­ty ereýilshiler bılikten 2010 jyly alǵa qoıylǵan jala­qy ósirýdi toqtatyp tastaý jónindegi saıasatty qaıta qaraýdy usynyp otyr. Aıtýlarynsha, osy jyldarda olar aıtarlyqtaı kedeılene túsip, satyp alý qabiletterin 10 paıyzǵa tómendetip alǵan. Fransııadaǵy ereýilderge muǵalimder de qatysýda. Budan buryn SNUipp kásipodaǵy bilim berý júıesine reforma jasaý men jalaqyny ósirýdi talap etetin 100 myńǵa jýyq oqytýshynyń shyǵatynyn málimdegen bolatyn. Buǵan qosa, muǵalimder ótken jylǵy kúzde kúshine engen kolledjder men olardyń oqy­týshylar quramynyń jumy­syn reformalaý týraly zańǵa ózderiniń kelispeıtinderin bildirýde. Osy joly osyǵan qatysty tórtinshi aksııa ótip jatyr. Fransýz bıligi óz kezeginde bul másele boıynsha aqpan aıynda kásipodaqtarmen ke­lis­sóz ústeline otyratynyn jetkizdi. Toptamany daıyndaǵan Serik PIRNAZAR, «Egemen Qazaqstan».