Qazaq handyǵy hám Qarasaı batyr

Sonymen birge, halqymyzdyń jatjurttyq jaýlaýshylarǵa qarsy kúresi, ondaǵy batyrlardyń alǵan ornyn aıqyndaýǵa arnalǵan ár kezeńderdegi kóptegen sheteldik jáne otandyq tarıhı jazbalar men ǵylymı zertteýler de barshylyq.

Qazaq handyǵynyń qalyptasyp, nyǵa­ıýy dáýirinde ózindik oryn alatyn HVII ǵa­syrdyń birinshi jartysynda týǵan elin basqynshylardan qorǵap, jerin saqtap qalǵan osyndaı batyrlardyń qataryna Qarasaı Altynaıuly jatady. Ol HVI ǵasyrdyń sońynda qazirgi Almaty oblysy Jambyl aýdanyndaǵy Sýyqtóbe taýynyń baýraıyndaǵy Qarasaz degen jerde ómirge kelgen. Atalǵan rýdyń tarıhı ornalasqan jerleri týraly Sh.Ýálıhanov «Dýlattar men albandardyń keıbir urpaqtary jáne sha­­pyrashtylardyń biraz bóligi Ileniń oń jaǵalaýynda da kóship júredi», degen derek be­redi. Belgili qazaq tarıhshysy M.Tynysh­baevqa júginsek: «... Rý ataýy Shapyrashty, ura­ny Qara­saı., tamǵasynyń ataýy Aı, Tumar». Qarasaı batyr asa kúrdeli ári qat-qabat qarama-qaıshylyqqa toly HVII ǵasyrdaǵy Qazaq handyǵynyń Ortalyq Azııadaǵy memleketter men halyqtar arasyndaǵy saıası-áskerı, t.b. baǵyttardaǵy qarym-qatynasyndaǵy or­nyn aıqyndaýǵa ólsheýsiz úles qosqan tolaǵaı tulǵa. Sol merzimdegi tarıhı derekterden belgili bolǵanyndaı, HVII ǵasyrdyń birinshi shıreginen-aq jaýgershil Jońǵar handyǵynyń tarıh sahnasyna shyǵýyna baılanysty Ortalyq Azııadaǵy saıası jaǵdaı barynsha shıelenise tústi.

«Hal­kastyq Jasaqtý han ıelikteriniń shy­ǵysynan batysyna qaraı qyrǵyz-qaısaq dalasyna, ońtústiginde Kishi Buhara men Týrfanǵa, soltústiginde Sibirdegi Olot monǵoldary mekendegen jerlerge deıingi keń aımaqta kóp sandy, isker jáne jaýynger, ózderiniń taıshylarynyń bıligine baǵynǵan, Shyńǵys áýletiniń negizinde HV ǵasyrda qurylǵan myqty jáne aıtarlyqtaı belgili Jońǵar nemese Zıýngar memleketi bar», – dep jazady «Sıbırskıı vestnık» jýrnaly. Bilikti tarıhshy N.Masanovtyń aıtýyna júginsek, «Esim hannyń kezinde HVII ǵasyrdyń ortasyna qaraı ózderiniń jaıylymdyqtaryn Ertis jáne Ile ózenderiniń joǵary ańǵarlarynan Ortalyq Ertiske (qazirgi Pavlodardan tómen qaraı), Esil, Terisaqqan, Kamyshlova men Obtyń (Tary qalasy) joǵarǵy aǵysyna deıin neǵurlym soltústikke qaraı jyljytqan jáne bul jerlerde osy júzjyldyqtyń sońyna deıin Kóshimniń Sibir handyǵynyń quramyna engen túrkitildes rýlar men taıpalardyń úlken toptarymen túıisken batys monǵol, nemese oırat taıpalarynyń odaǵymen qazaq­tardyń qarym-qatynasy edáýir turǵyda shıe­lenise tústi.

HVII ǵasyrdyń 20-jyldarynyń birinshi jartysynda burynǵa oırat odaǵy tarady: Hoshoýt taıpasy Tıbetke qonys aýdardy, al Ho-Ýrlıýk taıshy bastaǵan 1 mıllıonǵa jýyq torǵaýyttar oırattardyń negizgi toptarynan ajyrap ketti jáne Soltústik Qazaqstan ar­qyly Edildiń tómengi ańǵaryna, Kaspıı dalalaryna kóship, ózderiniń etnıkalyq mekenin tapty jáne qalmaqtar dep atala bastady. Ońtústik Sibirdiń keń aýmaǵy men Al­taıdyń eteginde kóship júrgen qalǵan torǵaýyt taıpalary, chorostar men dúrbetter choros knıazdarynyń basshylyǵymen birigip, 1635 jyly Joǵarǵy Ertis jaǵalaýynda Jońǵar handyǵy dep atalǵan derbes jańa birlestikti negizdedi. Jańa kóshpeli handyqtyń basyna jigerli jáne jaýynger bıleýshi Erdene Batyr qońtaıshy otyrdy (1634-1653). Ýrgada birinshi jońǵar hanynyń taqqa otyrýyna jáne de onyń ońtústik pen soltústik batys baǵyttaǵy belsendi syrtqy saıasatynyń bastalýyna baılanysty Jońǵarııanyń shekaralyq jer ıelikteriniń sheti HVII ǵasyrdyń ortasynda Ertis arqyly tómen quldılaı otyryp ońtústik jaǵynda qazaqtardyń, baraby tatarlarynyń jáne taǵy da basqa Altaı halyqtarynyń jaıylymdyqtary jatqan Jámish kóline tireldi». Al osy tustaǵy qytaı derek­terinde bul mem­leket týraly: «Jońǵarlar olottardyń urpaǵy. Olot (Elıot) Qalmaq Ordasynyń ataýy. Batysynda Barkólden qyrǵyz-qaısaq shekarasyna deıin ornalasqan. Jońǵarlar Ile ózeni boıynda kóship júrgen Ordanyń (Qalmaq Ordasynyń, – Ǵ.Q.) bir bólegi.

...Olar egin egedi, maldy kásip etedi ... Joń­ǵarlar ashýshań jáne ádepsiz, arsyz jáne áreketterin aqylǵa jeńdire almaıdy. Tonaýshylyqty batyrlyq dep esepteıdi. ...Jońǵarlar qıyndyqqa úırengen, soǵysqa beıim, myltyq pen naızany sheber meńgergen. Kishi Buhara ...olarǵa baǵynyshty boldy. Olar mıllıonnan artyq ásker shyǵara alady. ...О́zderiniń kúshine sengen olar Reseı, Úndistan, Kashmır, Tıbet jáne Persııa shekaralaryna shabýyl jasaıdy», degen anyqtama berilgen. Kóshpeli mońǵol taıpalarynyń basym bóligin ózine baǵyndyra bastaǵan Jońǵar handyǵynyń bıleýshisi Bolat qońtaıshy jańa memlekettiń shekarasyn ulǵaıtýǵa, tyń jaıylymdyqtarǵa ıe bolýǵa umtyldy. Sol maqsatpen onyń nazary ózine kórshi jatqan qunarly qazaq jerlerine aýdy. Jońǵar bıleýshisiniń su­ǵynýyna qarsy «Qazaq hany Esim oırattarmen eki jaq alma-kezek tabysqa jetip otyrǵan birneshe shaıqas júrgizdi.

Alaıda, Túrkistannyń qu­narly jaıylymdyqtary jáne kórshiles kóshpeli qos halyqqa ómirlik qajetti saýda-qolónerlik hám eginshilik aýmaqtary úshin kúresteri sońy qazaqtar úshin sátsiz bolǵan uzaq jáne shyǵyndy soǵystarǵa ulasty» deıdi derek­kózder. Osyndaı jaǵdaıdaǵy Ba­tyr qońtaıshy men onyń birinshi izbasary Sengeniń kezinde, ıaǵnı 1635 jyldan 1671 jylǵa deıingi kezeńde «Oırat feodaldyq memleketiniń ishki birigýi men syrtqy qarym-qatynastarynyń nyǵaıýy iske asyryldy» dep kórsetedi I.Zlat­kın.

Qazaq handyǵy men Jońǵar memleketi arasyndaǵy qatynas, ásirese, HVII ǵa­syr­­dyń 30-jyldarynan bastap barynsha qıyn­daı tústi. О́ziniń áskerı kúshine sen­gen Batyr qońtaıshy bastaǵan Joń­ǵar handyǵy qazaq jerin ıelený nıetimen ashyq soǵys qımyldaryna kóshti. Qalyń qolyn qaptatqan bul basqynshylyq joryqqa Reseı patshalyǵymen jáne Qytaımen aradaǵy qatynas­tardy óz múddesine saı ıkemdeýi de áserin tıgizdi. «Jońǵar handyǵynyń bı­leýshisi, – dep jazady I.Zlatkın, – Máskeýmen tolyq qatynas ornatýǵa úlken mańyz berdi jáne osy joldaǵy kedergilerdi joıýǵa qulshynys bildirdi.

...Batyr qońtaı­shynyń bıliktegi kezeńi orys ókimeti men Jońǵar handyǵy arasynda elshilikter almasýdyń belsendiligimen erekshelenedi. Dereknamalarda Batyrdan jiberilgen 33 jáne onyń ózine kelgen 19 el­shilik týraly anyqtamalar saqtalǵan. Olar budan da kóp boldy dep aıtýǵa negiz bar». Atalǵan ýaqytta barsha monǵol qoǵamyn jońǵar bıligine júgindirýge áreket etken Batyr óziniń maqsatyna jete aldy da. 1640 jyldyń kúzinde Tarbaǵataı óńirinde ótken monǵol handary men bekteriniń jıynynda ol negizgi monǵol rýlaryna óziniń óktemdigin ornatyp úlgerdi. «Monǵol-oırat» zańy (Saadjın Bıchıg) qabyldandy. Sóıtip, belgili ýaqytqa deıin jońǵarlardyń ishindegi ózara talas-tartys pen alaýyzdyq toqtatyldy. Batyr qońtaıshy memlekettiń sharýashy­lyq turǵysynan damýyna da nazar aýdarǵan eken. Atap aıtqanda, osy merzimde «feodaldyq qatynastar nyǵaıyp, qalalar qataryndaǵy otyryqshy eldi mekender salyna bastaıdy. Egin sharýashylyǵy damıdy» dep kórsetedi Islam Qabyshuly.

Iаǵnı Jońǵar memleketi basshysynyń ishki-syrtqy saıasatynyń túpki maqsaty handyqtyń qýatyn arttyryp, ony jańa jerler basyp alý arqyly keńeıtý boldy. Kóptegen tarıhı derekter kólemdi qazaq-jońǵar qarýly qaqtyǵystary HVII ǵasyrdyń basynan-aq oryn alǵandyǵyn baıandaıdy. «Buhar handyǵyn jaýlap alý týraly oıynan qaıtqan Esim han, – dep jazady M.Tynyshbaev, – endi óziniń nazaryn kelesi, neǵurlym qaýipti kórshisi – qalmaqtarǵa aýdardy. Esimniń qal­­maqtarǵa jasalǵan joǵarydaǵy atalǵan joryǵy birinshi bolmaǵan shyǵar, óz kezeginde qalmaqtar da óziniń ýaqytynda qazaqtarǵa bir­neshe ret shabýyl jasaýy múmkin». M.J.Kópeıulynyń aıqyndaýynsha: «Esim­­han zamanynda Saryarqada qalmaqtyń qonystana bastaǵan ýaqyty, ásirese, Balqashqa qa­raı­ǵy atyrapta.

Bul áńgimege arqaý bolǵan ke­zek­ti bir soǵys bolsa kerek (shamasy 1625 jj.)». Osyndaı jaǵdaıda HVII ǵasyrdyń birin­shi shıreginen bastaý alǵan qazaq-jońǵar soǵystarynda elin qorǵaý jolynda atqa qonǵan ult batyrlarynyń qatarynda Qarasaı Altyn­aı­uly da boldy. Ol sheshýshi shaıqastarda qazaq qolyna bas bola bil­di. «17 jasynda jaýǵa qar­sy shyǵyp, – dep jazady K.Mamyruly, – sodan keıingi elý jyl boıy ústinen saýyty, qolynan naızasy túspeı, bel sheshpeı elin qorǵaýmen bolǵan. Alǵashqy shaıqastarda eren erlik kór­setken bozbala Qarasaıǵa qazaqtyń ataqty handarynyń biri Er Esim «batyr» ataǵyn berip, bas qolbasshylyqqa taǵaıyndaǵan. Osy Qarasaı Emil-Janaı batyrdan týdy qabyldap alyp, ant bergen.

Qazaqtyń Qarasaı batyry 1627 jylǵy shaıqasta oırattardyń qasarysqan qas bahadúrlerimen jekpe-jekke shyǵyp, olardyń on biriniń basyn alǵan eken. Bu­lar­dyń arasynda oırattardyń ataqty bahadúrleri aǵaıyndy Manjı men Tanjı de bolǵan. Qarasaıdyń bul jolǵy júrek jutqan batyrlyǵy men eresen namysqoılyǵy oırat­tardyń tóbesinde jaı oǵyndaı jarqyldaǵan. Osynyń nátıjesinde bul jolǵy bolǵan uly urystyń barysynda Aq­jaıyqtyń boıyn jaılaǵan qazaq rýlary Edil ózeniniń sol jaq jaǵalaýyndaǵy atyrap-aýmaqqa ózderi qaıta ıe bolyp, sol kóp-kórim jerdiń qojasy atandy». Osyndaı tegeýrindi toıtarys alǵanymen, jońǵarlar qazaq jerine degen umtylystaryn toqtatpady. Eki handyqtyń áskerleriniń ta­rıhta qalǵan kelesi iri qaqtyǵysynda, A.I.Levshınniń baıandaýynsha: «...Batyr Esim­men 1635 jyly soǵysyp, qyrǵyz-qazaq ás­kerlerin basqarǵan Jáńgirdi olar tutqynǵa alǵan».

Osyndaı qıyn shaqta «barlyq bılik Qarasaı batyrdyń qolyna kóship, endi onyń basty mindeti – hanzadany oırattardan qalaıda qaıtarý bolady. Bastaryn báıgege tikken qos bahadúr: Qarasaı batyr men arǵyn Aǵyntaı batyr táýekelge bel býyp, dushpan shebin tas-talqan etip buzyp-jaryp, qońtaıshynyń shatyrynda qolǵa túsip otyrǵan Jáńgir handy bosatyp alady» dep aıqyndaıdy derekter. Bul shaıqastyń odan arǵy jalǵasyn taǵy bir tarıhı derek: «Sóıtip, qalmaqqa tutqıyldan tıisip, Arqas ańqaıyna deıin qýyp, qalmaqtardy qatty qyrǵynǵa ushy­ratty. Úreılene qashqan torǵaýyttar Ańqaı­dan ótip qashty. Qazaqqa pále ákelgen, qalmaqqa jol bergen Ańqaı aýyzy endi qazaq qolynda boldy. Arqarlydan Ańqaıǵa deıin jaýdy qýýy Qarasaıǵa óshpes dańq ákeldi» degen sıpattamamen jetkizedi.

Osy oqıǵa týraly T.Sultanov­tyń jazýynsha: «...Sáti túsip qorlyqty tutqynnan bosanyp shyqqan Jáńgir oırattardyń ómir­lik jaýyna aınaldy jáne de olardy óziniń jıi shapqyndarymen mazalaýdy toqtatpady. Qalmaqtarmen kúresinde han Qashǵar moǵol­darynyń qoldaýyna súıengen bolýy múmkin. Atap aıtqanda, Jáńgir men moǵol hany Abdallah ózara dostyq qatynas ornatty jáne elshilikter almasty». Bul jeńilis te jońǵar bıleýshisiniń túpki josparyna degen umtylysyna toqtaý sala almady. Batyr qońtaıshy jańa soǵysqa daıyndaldy. I.E.Fısherge júginer bolsaq, HVIII ǵasyrdaǵy belgili nemis ǵalymy Batyr qońtaıshy 1643 jyly odaqtastarynyń kóme­gimen elý myń ásker jınady, jáne de aldymen on myńǵa deıingi Alat jáne Toqman qyrǵyzdary mekendeıtin eki provınsııany baǵyndyrdy.

Oqıǵa sýyt bolǵandyqtan Jáńgir sultan alty júzden astam ǵana sarbaz jınaqtap úlgerdi, alaıda, olardy qolaıly ornalastyrýdy bildi; bir jartysyn taýlardyń arasyndaǵy shatqalǵa jerdi qaza otyra ornalastyrdy, al ózi kelesi jartysymen qalmaqtar tar shatqalǵa shabýyl jasap, odan óte almaı jatqanda taýdyń kelesi jaǵyna jasyryndy. Barlyǵy onyń oılastyrǵanyndaı boldy: Qońtaıshy batyldyqpen qorǵana bilgen shatqaldaǵylarǵa shabýyl jasady; al osy kezde Jáńgir sultan jaýyna tý syrtynan shabýyldap, myltyqtan oq jaýdyryp, jaý jaǵy sol jerde on myńǵa jýyq adamy­nan aıyryldy Osy kezde Samarqannan Jalań­tós bahadúr Jáńgir sultanǵa jıyrma myń adam­­men kómekke kelip jetti. Munyń ózi Qońtaıshyny sheginýge májbúr etti. Buǵan qaramastan ol osy soǵysta qolǵa túsken tut­qyndardy ustap qa­lyp, olardy óz jerine alyp ketedi. Kelesi tarıhı jazbalardan belgili bol­ǵanyndaı, Batyr qońtaıshynyń 50000 ás­keriniń quramyna negizinen túrli toptardaǵy jońǵarlar jáne olardyń odaqtastary – Ortalyq Azııanyń monǵol tekti halyqtary kirdi.

1643 jyly Batyr Tıan-Shannyń oń­tústik silemderindegi jerlerdiń bir bóligin basyp aldy, birneshe myń qazaqtar men qyrǵyz­dardy tutqynǵa túsirdi. Sonda Jáńgir Buhar handyǵynyń yqpaldy tóresi, áıgili ámir Jalańtósten kómek surady. Tıan-Shan qyrǵyzdarynyń ámirshilerimen de ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi. Olar kómek kórsetýge ýáde berdi. Jaǵdaı jedel qımyldaýdy talap etti. Jı­nalǵan jasaqpen Jáńgir Jońǵar Ala­taýyna, Orbulaq degen jerge jetti. Qazaq hany sol jerde jońǵarlardyń betalysyn baqylap jatty. Jáńgir sultanda nebári 600 qarýlanǵan atty ásker bar edi. Bular tańdaýly jasaqtar bolatyn. Olardyń arasynda shapyrashty Qarasaı, arǵyn Aǵyntaı, alshyn Jıembet, qańly Sarpyq, naıman Kókserek, dýlat Jaqsyǵul, sýan Eltindi batyrlar boldy. Naqty maǵlumattardan aıǵaq bolǵanyn­daı, batyrlary bastaǵan sany az qazaq jaýyn­gerleri tapqyrlyq pen erliktiń úlgisin kórsetti. Osy kúsh teń emes shaıqasta «Jáńgir Qarasaı men Aǵyntaı ekeýiniń qolyn oqpanaǵa ornalastyrdy. Batyr qolynyń daıyn jatqan, oqpanadaǵy jaıyn bilmegen olar qatty qyrǵynǵa ushyrady» dep kýálandyrady Qazybek bı Taýasaruly.

Orbulaqtaǵy jeke qaharmandyǵy jáne áskerı jeńisi úshin... qazaqtar Jáńgirge «Salqam» degen qoshemet, qosymsha at qosady. Mine, osylaı, ózinen sany júz esege jýyq qarsylasyna oısyrata soqqy bergen qazaqtardyń jońǵarlarǵa qarsy tarıhı derekterde dáleldengen bul shaıqasy sol zamanda óte sırek kezdesetin áskerı qolbasshylyq pen kózsiz erliktiń úlgisi boldy. Batyrlary bas bolǵan qazaq áskerleriniń bul jeńisi Jońǵar memleketin tolyǵymen kúırete almady. Osy aýyr shaıqastan keıin Batyr qońtaıshy kelesi soǵysqa daıyndaldy.

Mysaly: «1652 jyly Batyr qońtaıshy taǵy da Tıan-Shan qyrǵyzdary men qazaqtarǵa qarsy soǵys júrgizdi, al olar – qazaqtar Je­tisýdyń alys aýdandaryna, qyrǵyzdar Ystyqkóldiń, Talastyń bıik taýly aýdandaryna ketip qalýǵa májbúr boldy, olardyń bir bóligi Pamır-Alaıǵa yǵysty. Kelesi jyly qazaqtar men qyrǵyzdardyń birikken kúshteri oırattarǵa qarsy oıdaǵydaı kúres júrgize bastady da, 1655 jylǵa qaraı-aq Jetisýdyń shyǵys bóligi oırattardan azat etildi» deıdi tarıh. Osy qaqtyǵys týraly «Kópten beri qazaqtarmen odaqta bolyp kelgen qyrǵyzdarǵa oırattar, torǵaýyttar shabýyl jasap, oǵan bolysýǵa Qarasaı bastaǵan bes myń shapyrashty qoly qatysty. ...Keskilesken dodada Qarasaı batyr Batyrdyń oń qolyn shaýyp túsirdi. Ol jara qaǵynyp ketip, qońtaıshy kelesi jyly o dúnıege attandy.

...Biraq osy urystyń aıaǵy kelesi jylǵa sozylyp, Jáńgirdiń jekpe-jekke shyǵýyna týra keldi. Sesenniń uly Qaldan Jáńgirdi atap shaqyrdy. Qarasaı men Aǵyntaıǵa qara qazaq dep qarady. Oǵan ózi sııaqty han tuqymy kerek-ti. Jáńgir shyqty. Uzaqqa sozylǵan urysqa, sáskeden úlken besinge deıin Jáńgir onjeti jasar qalmaqqa shydap bere almady. Aqyry, handy Qaldan saıyp túsirdi. Endi qazaq namysqa shapty. Qatty keskiles boldy. Jeke ǵálábqa jetkenimen, olar birazǵa deıin bas kótermes bolyp jeńildi. Jáńgirdiń súıegi ózi alǵash qazdyrǵan oqpannan at shaptyrym Sarybelge qoıyldy» – dep jazǵan Qazybek bı Taýasarulynyń sýretteýinen shaıqastyń barysyn, qorytyndysyn bilýge bolady. HVII ǵasyrdyń óne boıyndaǵy elin jaýdan qorǵaý jolyndaǵy sheshýshi soǵystardyń ortasynda bolǵan Qarasaı batyr jurtynyń beıbit ómiri men qonysynyń tutastyǵy úshin dıplomatııalyq qyzmetpen de aınalysqany jaıly áńgimeler aıtylady. Sonyń ishinde bıler quramynda Reseıge elshilikke barǵany áli de bolsa zertteı túsýdi qajet etedi. Naqtylaı kelgende, Jońǵarııany Orta­lyq Azııadaǵy óz saıasatynda paıdalanýdy nıet etken Reseı memleketiniń Qazaq han­­dy­ǵymen osy merzimdegi qatynasynda ózin­dik erekshelik paıda boldy. Eki memleket arasyndaǵy ózara baılanystyń mánin aıqyndaı kele V.Iа.Basın oǵan: «...Reseı men Qazaq handyǵynyń arasynda HVII ǵasyrda saýda, saıası jáne dıplomatııalyq qatynastar oryn aldy. (Alaıda,-Ǵ.Q.)

...Jońǵarııada jańa qońtaıshynyń taqqa otyrýy onyń qazaq bıleýshilerimen qaqtyǵystaryna ákelip soqty, al munyń ózi orys-qazaq dıplo­matııalyq qatynasyn qıyndatty» degen baǵa beredi. Qazaq handyǵynyń qalyptasyp, órken­deýindegi syn kezeń bolyp tabylatyn HVII ǵasyrda Esim han, odan ári Jáńgir han bas bolyp, Qarasaıdaı batyrlary qoldaǵan qazaq qaýymynyń jerimizge basa-kóktep en­teleı umtylǵan jońǵarlarǵa laıyqty soqqy berýleriniń mańyzy zor. Eger de týra osy kezeńde uıymdasqan qazaq áskerlerinen birneshe ret joıqyn jeńilis taýyp, tumsyǵyna soqqy tımegende Batyr qońtaıshy bılik etip, mańaıyna shapqynshylyǵymen belgili bolǵan Jońǵar handyǵynyń qazaq jerin basyp alý qaýpi týar edi. Al budan halqymyzdyń kúızeliske ushyrap, jeriniń tutastyǵynan aıyrylýy ábden múmkin edi. О́ıtkeni, osy ýaqytta ózderimen qolaıly qatynas ornata bilgen Jońǵar handyǵynyń qazaq je­rin basyp alý áreketine Reseı men Qytaı mem­leketteri únsiz qalyp, tipti, quptaǵandaı syńaı bildirgen-di.

Alaıda, Qarasaı batyr bastaǵan qazaq sarbazdarynyń maıdan dalasyndaǵy sheshýshi sátterdegi jeńisteri Batyr qońtaıshy ásker­leriniń birneshe ret úlken shyǵynmen toı­ta­rys alýyna ákeldi. Jońǵarlar bir­lesip qımyldap, uıymdasa bilgende qazaq­tardyń jaýynger halyq ekendigin uqty. Osydan baryp bul handyqtyń odan keıin­gi jańa shapqynshylyqtary qazaq qoǵa­myndaǵy jikke bólinýge aparǵan qara­ma-qaı­shy­lyqtar kezderinde oryn alyp otyrǵandyǵy da kezdeısoq bolmaǵan. HVIII ǵa­syrdyń basyndaǵy qazaq elindegi osyndaı bólshektenýdi jedel paıdalanýǵa asyqqan kóp­sandy jońǵar áskerleriniń alǵashqy shap­qynshylyǵyn batyl qarsy alǵan qazaq sarbazdaryna Qarasaı, t.b. batyr babalarynyń qahar­mandyqtary úlgi bolyp, odan kúsh ala bildi. El basyna kún týǵan osy qıyn sátte ult batyrlary elin biriktirýdiń uıytqysyna aınalyp, qazaq jeriniń tutastyǵyn, jurtynyń amandyǵyn saqtap qaldy. HVII ǵasyrdaǵy Qarasaı jelbiretken azattyq pen erliktiń týyn Abylaıdyń aınalasyna birikken Qabanbaı, Bógenbaı, Naýryzbaı, t.b. batyrlar odan ári tuǵyrynda berik ustaı aldy. Qoryta aıtqanda, halqynyń taǵdyry sheshiler kezeńderde basqyn­shylarǵa qarsy atqa mingen, qol bastap elin qorǵaǵan Qarasaı batyrdyń jaýyngerlik qyzmeti búginde ur­paǵynyń qurmetine bólenip, maqtanyna aınalyp otyr.

Ǵanı QARASAEV,

Memleket tarıhy ıns­tıtýtynyń Otan tarıhy jáne derektaný bóliminiń basshysy – bas ǵylymı qyzmetker, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.