Qanquıly qyrǵyn kimge kerek?

Qazirgi ýaqytta oń men solyn aıy­ra al­maıtyn adam bolýy múmkin be? Joq, dersiz. Al jaman men jaqsyny aıyra almaıtyn adamdar kezdese me? Bul suraqqa oılanaryńyz sózsiz, endi. Sebebi, jaqsyny da, jamandy da ózinshe uǵatyndar kóbeıip ketti. Sondyqtan, áńgimeniń toq eterin aıtqanda, beıbit joldan taıyp, qa­siret pen qaterdi tóndiretin adam­dar amalyn qaı qatarǵa qo­sar edińiz? Árıne, biz úshin ol jamandyq joly ekendigi belgili. Biraq bireýler muny ózderine du­rys jol dep tandaıdy. Áıtkenmen, bireýge zorlyq-zombylyq jasaý, oǵan kúshtep óz múddesin tanytý órkenıetti elderde durystyqqa balanbaıdy. Alaıda, osy joldyń durys emes ekenin, onyń beıbit elge qater týdyryp, jamandyq týǵyzý ekenin qaıtip, qalaı dáleldep túsindirýge bolady? Mine, bizdiń búgingi aıtar oı maqsatymyz osy edi. Iá, «Aýrý qalsa da, ádet qal­maıdy» degendeı, teris aǵymǵa arbalǵan adamdar amaly asqynyp bara jatqanyn qa­zir jasyra almaısyz. Bul óte qaýipti qater bolyp tur. О́ıtkeni, búginde teris aǵymǵa túsken jandardyń salǵan zardaby tórtkil dúnıeni alańdatyp otyrǵany aıdaı anyq. Árıne, bulardan saq bolý, lańkestik pıǵyldan arylý máselesi týraly aldyńǵy maqalalary­myz­da da jazǵan edik. Degenmen, qazirgi tańda adamzat úshin eń qaýipti qater terrorıstik uıymdardyń beı­kúná jandardyń basyna tóndirip turǵan ólsheýsiz qasireti bolyp tur. Árini aıtpaǵanda, byltyrǵy jyldyń ózinde beıbit elderde álemdi dúr silkindirgen birneshe jarylystar boldy. Lańkesterdiń qanquıly áreketteri adamdy adamdar óz qolymen qyratyn qaterli qyrǵyn boı kótergenin naqty kórsetti. Mundaı soraqylyqtar nelikten bolyp jatyr? Nege adamdar mundaı áreketke barady? Imandylyq jaǵynan alǵanda olardyń osy joly durys baǵyt pa? Bul adamzatty qaıda aparady? Olar­dyń qolynan beıbit adamdardyń qyrylýy kimge kerek? Árıne, suraq kóp. Jáne bul suraqtarǵa ja­ýap tabylmaıtyn da sııaqty. Alaıda, mundaı qanquıly áreketter týraly oılanbaı jatqandar joq emes. Endeshe, bu­ǵan jáne joǵaryda aıtylǵan jaman men jaqsyǵa jaýapty jaqyn arada «Qazaq­stan» telearnasynan kórsetilgen «Arylý» atty derekti fılmdi kórgende taba alamyz. Onyń basty baǵyty – te­ris jolda júrgen azamattarǵa aq pen qa­rany túsindirý jáne Qazaqstandaǵy musylman qaýymynyń Memleket basshysy tóńireginde toptasýy kerektigin jetkizý. Fılmde Sırııada dinı fanatızmniń jete­ginde júrgen sodyrlardyń is-áre­ket­teri eshqandaı da jıhad emes ekendigi aıtylyp, Islam dini­niń tek qana meıirimdilikke shaqyratyny, taqfır ıdeolo­gııa­synyń burystyǵy týraly ha­dısterden qýatty dálelder keltirilgen. Sonymen qatar, bul fılm­de beıbit elderde jarylystardy uıym­dastyryp jatqan terrorıstik toptar ekeni ashyq aıtylady. Iаǵnı dinı teris aǵymǵa boı aldyrǵan jandar aıaq­taryn shalys basýda. Bul ımandylyq kórinisteri emes. Imandylyq – adamnyń adam­gershi­ligin aıqyndaıtyn eń asyl qasıetter jıyntyǵy. О́ıt­keni, oǵan adam balasynyń boıynan ta­bylatyn barlyq izgilik, kisilik belgisi kiredi. Al terrorısterdiń Fransııada jasaǵan qanquıly qyrǵyny men Túrkııa astanasy Ankaradaǵy temir­jol vokzaly aldynda beıbit­shilik mıtıngi ótip jatqanda jasal­ǵan jarylysty nemen túsindirýge bolady? Atalǵan fılm terrorıs­terdiń osyndaı qanquıly áreket­terin kórsetýden bastalady. Beı­bit­shilik sherýine barǵan beıbit turǵyndarǵa qatarynan jasalǵan qos jarylys qaıǵy juttyrdy. Eki jańkeshti ózderin ǵana qurban etip qoımaı, jazyqsyz júzden as­tam adamdy ajal qushtyryp, eki júzden astamyn jaralady. Buǵan fılmde professor Mahır Naqyp: «Bul – Túrkııa tarıhyndaǵy eń úlken terror oqıǵasy. Buǵan deıin san jarylys bolǵan, biraq dál osylaı 104 adam ólmegen edi. DAISh bizge qanshalyqty qaýipti lańkestik uıym ekenin kórsetti», deıdi. Bile bilgenge ózin ózi óltirýshi adam Jara­týshy aldynda eshýa­qytta dáriptelgen emes. «Kim qan­daı da bir nársemen ózin óltirse, Qııamet kúni sol nársesimen azaptalady». Muhammed (s.ǵ.s.), ál-Bý­harı 6047, Mýslım 176. Demek, DAISh (Qazaqstanda tyıym salynǵan – red.) lańkestik uıymy qazir Taıaý Shyǵysty ǵana emes, tórtkil dúnıeni alańdatyp otyr. Álemde buryn-sońdy mundaı «muzdaı qarýlanǵan» myqty uıymdasqan lańkestik top bolmaǵan kórinedi. Endi ózderine «Islam memlek­e­ti» (Qazaqstanda tyıym salynǵan – red.) dep aıdar taqqan atyshýly uıym beıbit turǵyndarǵa qyrǵıdaı tııý­de ekendigin fılm mazmu­ny asha túsedi. Qazirgi kúni Sırııa men Irak­tyń biraz jerin jaýlap alǵan lańkestik uıym aýmaǵyn birtindep keńeıtýde. Olardyń us­tanymdaryn jaqtaıtyn irili-usaqty radıkal toptar da qatarlaryn to­lyqtyrýda. Osyǵan oraı, teologııa ǵylymdarynyń dok­to­ry, professor Mustafa Únal: «DAISh sońǵy kezde atyshýly ter­rorıstik uıymǵa aınaldy. Olar, ókinishke qaraı, ózderin Islam dini negizinde kórsetip, ustanymdaryn jaqtamaǵandardy áıel, bala, kári-jas dep qaramastan baýdaı jýsatýda. Ártúrli qarýlardy qoldana alady» dese, «Hasekı» dinı biliktilikti jetildirý akademııasynyń doktoranty Tamerlan Ibraev: «Jalpy ol toptar jaıly Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) da aıtyp ketken. Qııamet jaqyndaǵanda sondaı adamdar paıda bolady: «tilderi baldaı tátti bo­lady, biraq júrekteri qas­qyr júrek bolady» degen. Endi olar bizge óte kóp zııan tıgizedi», deıdi. Bul pikirdi odan ári jalǵastyrǵan professor Mahır Naqyp: «Sırııa men Iraktaǵy mańyzdy munaı qorlaryn qoldaryna aldy. Ondaǵy shıkizattardy zańsyz jolmen satyp aqsha tabýda. Sonymen qatar, túrli fılmder túsiredi. Arnaıy saıttary bar, áleýmettik jelilerdi jaqsy qoldanady», deıdi. Jalpy, DAISh adamdarǵa áser etýdiń jan-jaqty amalyn tap­qan eken. Tipti, olar­dyń óz ıdeo­logııasy bar kórinedi. Osyǵan oraı aqparattyq nasıhatty da she­ber paıdalanady. San túrli fılmderdi gollıvýdtyq deńgeıde túsirip, ózderiniń áleýmettik je­lileri arqyly lezde taratady. Fılm­de radıkaldy toptardyń isi týraly budan ári teologııa ǵy­lymdarynyń doktory, professor Halıl Ibrahım Bulut: «Búgingi radıkaldy fýndamentaldyq áreket­ter ýahabızm aǵymynyń jalǵasy – neosalafızm. DAISh pen Boko Haram sekildi toptar ǵıbadat qyl­maǵan adamdy ımansyz dep sanap, tákbir jasaıdy. Jalpy, fanatızm Islamǵa keıin keldi», deıdi. DAISh-tyń odan ári syryn asha túsken professor Mahır Naqyp bul uıymnyń amaly salafıttik áreket ekendigin, onyń qıturqylyǵyn Islam álemi bilip otyrǵandyǵyn, dinimizde adamnyń basyn kesý joq ekendigin, kúshpen aqsha jınaý, áıelderge tumshalap qara kıim kıgizý de Islam álemine jat dúnıeler ekendigin áńgimeleıdi. Iá, olar bárin búldirip jatyr deımiz. Biraq olar nelikten osy jolǵa barýda? Islam halıfa­tymyz dep jar salǵan toptyń qa­nypezerligi shekten shyqty. Bul oraıda, din atyn jamylǵan olardyń bas­ty súıeneri – burmalanǵan aıat pen teris túsindirilgen hadıs deıdi biletinder. Muny teo­logııa ǵylymdarynyń doktory, «Hasekı» dinı biliktilikti je­til­dirý akademııasynyń dırektory Ádil Bor: «DAISh lań­kestik uıymy birneshe aıat pen hadısterdi negizge ala otyryp, Islamǵa óte tar turǵydan qaraıdy. Basty ustanymdary «taý­hıt» túsinigi men «shırk» uǵymy. Ony qabyldamaǵandardy «mu­sylman emes» dep shettetip, tákbir etedi. Ondaı adamdardy óltirip, balalaryn qul, áıelderin kúń etý kerek degen sheshimderi bar», dep túsindiredi. Al QMDB tór­aǵasy Erjan qajy Maıamerov: «Neni qalasa ózderiniń qalaýymen ǵana haramǵa shyǵarady, ózderiniń qa­laýymen bir nárseni halalǵa shyǵarady. Sol jerde ómir súrip jatqan musylman qyzdardy us­tap kún qylyp otyr, ol sharıǵatqa tompaq keledi. О́zderi haramdy ha­lalǵa shyǵaryp aldy. О́z qa­laýyn óz nápsisimen haram qylý Islam dininde shekten shyǵý», deıdi. Teologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Islam zertteýler ortalyǵynyń tóraǵasy Rashıd Kúchúk bolsa: «Hadısterdi, aıat­tardy qate túsiný men qurandy jańy­lys uǵynýdyń sońy qasiretke aparady. Máselen, Quran Kárimniń bir aıatyn túsindiretin basqa aıat, ony tolyqtyratyn taǵy bir aıat ta­bylýy múmkin. Súnnetter men hadıster de dál solaı. Radıkal toptar osyndaı kertartpa túsinigi­men jastardy adastyrýda», dep óz oıyn jetkizedi. Lańkestik uıymnyń jalaýla­typ júr­gen urany – «jıhad». Bul búginde eń kóp burmalanyp ári qate túsindirilip júrgen sóz deı­miz. «Jıhadty» qolyna qarý alyp, soǵysý dep uqqan sanda­ǵan jas aldanyp, ajal mashınasy­nyń qurbanyna aınalýda degen aqpar­at ta kóp. Endeshe, DAISh jıhad sózin qalaı burmalaýda? Buǵan fılm­de Túrik Respýblıkasy Din isteri boıynsha basqarmasynyń resmı ókili, Din isteri joǵarǵy keńesiniń múshe­si Mehmet Kapýkaıa: «Quran Kárimdegi eń alǵashqy soǵysqa ruqsat bergen aıatty qaraıtyn bolsaq: «О́z­derine soǵys ashqan adamdarmen soǵysýǵa ruqsat berdik. Olar zu­lym­dyqqa qalyp, olarǵa shabýyl jasaldy. Otany men ózderin qorǵaý úshin ruqsat beriledi. «Jıhad» degenimiz – óz-ózińdi qorǵaý, qaýip tónse Otanyńdy qorǵaý», dep tú­­sin­­dir­me beredi. Sol sııaqty teo­­­­lo­gııa ǵylymdarynyń dokto­ry, «Hasekı» akademııasy­nyń oqy­týshysy Alı Ryza Temel da: «Py­­shaǵyn jalańdatyp bir adam shyǵady da musylmandy qoı sekildi baýyzdaı salady. Bular Islam dinin álsiretý úshin jasap otyrǵan syrtqy kúshterdiń jobasy», dep qosylady. «Soǵysta júrgen jas­tar máseleni áli túsinbeı júr. Bi­reý­ler olardy jınap alyp, musyl­­mandar arasyndaǵy qaqty­ǵysty ýshyqtyryp, oıyn jasaýda. Birin ekinshisine aıdap salyp óltirtkizedi. Keıin ýaqyty kelgende sol «jıhadshylardyń» birin qaldyrmaı ózderi-aq kózin joıa salady», dep odan ári teologııa ǵylymdarynyń doktory, «Ha­sekı» dinı biliktilikti je­til­dirý aka­demııasynyń dırektory Ádil Bor oıdy ushtaı túsedi. Sırııaǵa aldanyp kelgenderdi arbap, qolyna qarý berip, qyl­mysqa aıdap salýdyń aqyry ush­paqqa shyǵarmaıtynyn bári biledi. Alaıda, óz erikterimen qoly­na qa­rý alatyndar sany artpasa ke­mir emes. Bul oraıda doktorant Isataı Berdalıev: «Jekelegen adamdardyń aıtýymen jıhadqa shyǵý bizdiń túsinigimizge de qaıshy. Osy ýaqytqa deıin, ıaǵnı 14 ǵasyr boıy ǵalymdardyń eshqaısysy bul týraly sóz qozǵamaǵan» dese, professor Mahır Naqyp: «О́zderin jaryp jiberetin adamdarǵa osyn­daı dári beriledi. Iаǵnı, jankeshti esin bilmeı ózi­niń ne istep, ne qoıǵanyn ańǵarmas­tan arǵy dú­nıege kete barady. Tek ózi ǵa­na emes, jazyqsyz qanshama jan­dar­dyń ómirin qııady. Baǵdatta, Sırııada bolǵan oqıǵalarda jan­keshtilerge dári berilgeni aıtyldy», deıdi. Mundaı túsiniksiz áre­ketterden Taıaý Shyǵystaǵy qyrǵynnyń bitetin túri kórinbeıdi. Tórt jylda ishki qaqtyǵystar pen radıkalshylardyń zulymdyǵy­nan Sırııada ajal qushqandar sany 250 myńnan asqan. «Taıaý Shyǵysta DAISh lańkestik uıymynyń aıaǵy tıgen jerdegi turǵyndar Otan­­daryn tárk etti. Sırııanyń Rakk qala­syndaǵylardyń basym kóbi basy aýǵan jaqqa qashty. Iraktyń Telafer qala­syndaǵy 350 myń túrikmen súrginge túsip, birazy Túrkııaǵa keldi. Qalǵandary qapasta. Teledıdar kóre almaıdy, áıelderge jumys isteý bylaı tur­syn, kóshege shyǵýǵa tyıym salyn­ǵan, qyzdar oqý oqı almaıdy», deıdi professor Mahır Naqyp. Iá, fılmde sóılegen sarapshy, ǵalym­dardyń sózinen Islam mem­leketterindegi basty qaýip – únemi bir aıat nemese hadıs­ke súıenip kóteriliske shy­ǵa­tyndyǵy bolyp tur. Búginde kórip otyrǵanymyzdaı, Aljır nege mundaı halge keldi, Mysyr nege bul kúıge tústi? Sırııa eli qa­laısha osy jaǵdaıǵa dýshar boldy? «Árkimniń me­niki durys», «meniki jón» deýi men bılikke umtylýynyń aqyry osyǵan ákeldi me? Ǵalymdar DAISh qylmystyq toby Islam dininiń de bedeline zor nuqsan keltirýde ekendigin aıtady. Osy arqyly álem halqynyń musylmandarǵa degen senimine selkeý túsip tur. Bile bilsek, dinniń barlyǵy adamz­attyń baqyty men ıgiligine jol bastaıdy. Máse­len, Islam dininde 18 myń ǵalamnyń eń aıaýlysy – Adam. Sondyqtan, qasıetti Quran Kárimde adamzattyń tynyshtyǵy men ulttardyń beıbitshiligine erek­she nazar aýdarylady. Osy oraıda ıslam sózine mán bereıikshi. «Hasekı» dinı biliktilikti jetil­dirý akademııasynyń doktoranty Nurlan Murat: «Islam» sózi «sálama» degen arabtyń etistiginen shyǵady. Iаǵnı «sálama» degen amandyqta, beıbitshilikte ómir súrý degendi bildiredi. Endi bul etis­tiktiń «amandyqta», «beıbit­shilikte» degen maǵynasyna qaraı­tyn bolsaq, Islam beıbitshi­likke jáne amandyqqa shaqyratyn din», ekendigin ashady. Sondyqtan da, Quran Kárimde: «Áı, ıman kel­tirgender, beıbitshilikte bo­lyń­dar. Qaqtyǵys, janjal shyǵaryp, ólim-jitim jasamańdar!» dep jazylǵan. Degenmen, osy jastardyń Sırııa­daǵy uıymdasqan sodyrlar tobyna qosylý úshin ketip jatqandyǵy nelikten? Bul suraqqa da fılmnen tolyq jaýap tabýǵa bolady. Qazirgi tańda oǵan sebep ınternet júıesi, ıaǵnı áleýmettik jeliler bolyp tabylady deıdi. Odan keıin saraptamadan ótpegen kitaptar, sodan keıin túrli túsiniksiz bro­shıýralyq kitaptar bar, ondaılardy oqyp kelgen jigitterdiń ózderi jazyp, shyǵaryp jatqan. Olardyń bárin saraptamadan ótkizbeıinshe durys joldy aıqyndaý qıyn. Professor Mahır Naqyp aıtqandaı, DAISh uıymynda júrgenderdiń 90 paıyzy joǵary oqý oryndarynda oqymaǵandar. Atap aıt­qanda, tolyq bilim almaǵan, ómirde joly bolmaǵan, otbasylyq ómiri sátsizdikke ushy­­raǵan, sonymen qatar, baqytsyzdyqqa dýshar bolǵandar. Al kúızelistegi jandardy áleýmettik jeli arqyly aldap-arbap qatarǵa tartý da ońaı. Áıtpese, esi durys adam qalaısha ózi-ózin jarady dep suraıdy áleýmet?! Mine, sondyqtan da jymysqy saıasattyń jeteginde ketpeý úshin árbir azamat shyn jıhadtyń ne ekenin bilýi tıis. Bul oraıda teologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Islam zertteýler ortalyǵynyń tóraǵasy Rashıd Kúchúk: «Jıhadtan kele jatqanda Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.): «Naǵyz jıhad – adamnyń óz nápsisimen kúresi» dep aıtqan eken», deıdi. Dinimizde asyra siltep, shekten shyǵý joq. Atalardan qalǵan asyl din – Hanafı mázhabynda buǵan erekshe kóńil bólinedi.   Alaıda, QMDB tóraǵasy, Bas múftı Erjan qajy Maıamerov aıtqandaı, dinde shekten shyǵyp ketýden óte saq bolý qajet. «Qazir fanatızm dep jatyrmyz ǵoı. Bul dindi túsinbeı, dinde shekten shyǵý degen osy. Dinde shekten shyǵýǵa bolmaıdy, eger biz onyń shekarasynan shyǵyp ketken bolsaq, adasa bastaımyz. Biz ózimizdiń týǵan anamyzdy kápir dep esepteı bastaımyz. Tý­ǵan baýyrymyzdy kápir, óltirsek qany halal dep esepteı bastaımyz. Bizde adamı qundylyqtyń ózi qalmaıdy. Dinde shekten shyǵatyn bolsaq, biz adamı nárseden haıýanı nársege óte bastaımyz. DAISh – dinde shekten shyǵý». Ras sóz. Dinde shekten shyǵý sonaý kel­mes­­ke ketken Keńestik kezeńde bastalǵan. Keńes Odaǵy kezeńinde birqatar el altyn tamyrdan biraz ýaqyt ajyrap qaldy. Sol sebepti, shyn din qaısy, jyn din qaı­sy ekenine kópshiliktiń dinı saýaty áli jete bermeıdi. Keıbir radıkal dinderdiń ıdeologııalyq soqpaǵy DAISh syndy qaýipti uıymdardyń ustanymymen úı­lesip jatýy múmkin. Atalǵan lań­­kestik uıymnyń «shırk» dep álemdik órkenıet pen mádenıet jádigerlerin qıratýy álem mu­syl­­­mandaryn da oılandyryp tas­tady. Jergilikti halyqtyń salt-dástúrine tıisip, beıitterdi qıratýdyń arty adasýshylyqqa aparady. Al endi bizdiń babalarymyz osy Ábý Hanıfa mázhabyn nege ustandy? Bul jas­tar úshin oryndy suraq. Bir jaǵynan bir mázhabta bolý ózgelermen yntymaqty bol degen sóz. О́zbekpen de yntymaqtamyz, tá­jik­pen de yntymaqtamyz, túrik­menmen de yntymaqtasamyz. Negi­zinen Islam dini sún­nıtter men shııtter degen eki úlken aǵym­nan turady. Babalarymyz myńdaǵan jyl súnnıttikti ustandy. Al sún­nıtter bolsa óz ishinen úlken tórt mázhabqa ıaǵnı, mektepke bóli­nedi. Olar: Hanafı mázhaby, Má­lıkı mázhaby, Shafıǵı jáne Hanbalı mázhaby. Al mázhab bolsa, adamdarǵa dindi jetkizýdiń eń jeńil joly. Atalǵan fılmde bul kórinis túrli aıshyqty grafıkalarmen anyq kórsetiledi. Máselen, mázhab – jol, mektep, baǵyt, kózqaras degen maǵynany bildiredi. Sharıǵat turǵysynan alǵanda, arnaıy tásil­der, erejeler arqyly Quran men súnnetten shyǵarylǵan úkimder men kózqarastar jıyntyǵyn mázhab deımiz. Musylmandar ómirindegi namaz, oraza, zeket, qajylyq syndy dinı is-amaldardyń barlyǵy mázhab ǵulamalary anyqtaǵan úkimderge saı atqarylady. Demek, mátinde aıtylǵandaı, Ábý Hanıfa mázhaby – ǵasyrlar boıy atalarymyzdy adastyrmaı kele jatqan aq joly, asyl dini. Dala demokratııasymen astasyp, qadym zamanǵy qadirli salt-dástúrimizben bite qaınasty. Din men ádet-ǵuryp bir-birin baıytty. «Ábý Hanıfa» sózi bolsa, «haq joldyń bastaý­shysy, týra joldyń jetekshisi» degen maǵyna beredi. Sóıtip, din tazasy, din asyly, tumsa injý-marjany qazaqtyń qut qonyp, baq daryǵan darqan dalasynda, Ortalyq Azııada dáýirledi. О́neri, bilimi men mádenıeti úne­mi qaryshtaǵan kóptegen alyp mem­leketterdiń berik irgetasyna aınaldy. Ata dinimiz 1071 jyldan bas­tap Anadolyǵa da taraı bastady. Bul jóninde teologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Murtaza Bedır: «Osman ımperııasynyń ıslamy Ortalyq Azııanyń hanafıligin mıras etip, sonyń negizinde qalyptasqan. Babalarymyz atajurttan kóshkende Anadolyǵa ata dindi de ala kelgen. Olar Islamnyń Hanafı ustanymyn berisi Anadoly arysy, Balqan, Bosnııa men Gersegovına, tipti, Eýropa shekaralaryna deıingi baıtaq jaǵrapııaǵa jaıdy», deıdi. Muhammed ál Ǵazalı degen ataqty ǵalymnyń eńbekterinde Islam qazaq halqyna, ortalyqazııalyq túrkilerge qaryzdar, óıtkeni, kóp­tegen ǵalymdar osylardan shyqty degendi keltiriledi. Al teologııa ǵylymdarynyń doktory, «Hasekı» akademııasynyń oqytýshysy Alı Ryza Temel: «Bizdiń ıslamııat bilim jaǵynan bolsyn, mádenıet jaǵynan bolsyn barlyq salada Ortalyq Azııaǵa qaryzdar. Sizdiń óńirden shyqqandar Islam áleminiń órken­deýine teńdessiz úles qosyp, qyzmet etti», deıdi. Iá solaı, ǵylymy kemelden­gen, má­de­­nıeti gúldengen Ortalyq Azııadan ta­raǵan babalar dini jet­ken jerlerin damytyp, ór­kendetti. Uly daladan jetken san myńdaǵan qundy kitaptar Os­man ımperııasynyń da jyldam qýattanýyna yqpal etti. Túrkııada HV ǵasyrdan bas­tap salynǵan eski kitaphanalar kóp. Olar­da H men HVIII ǵasyrlar aralyǵyn qamtıtyn Ortalyq Azııa ǵalymdarynyń qundy qol­jazbalary men kóptegen salada jazylǵan irgeli týyndylary saqtalǵan. Bul týraly teo­logııa ǵylymdarynyń doktory, professor Murtaza Bedır: «Ys­tam­buldaǵy ıslamǵa qatysty qoljazba kitaptardyń kópshiligi Ortalyq Azııa ǵalymdary ta­ra­pynan jazylǵan. Bálkim ol jaqtyń kitaphanalarynan olar­dyń jazǵandaryn taba almassyzdar. Alaıda, Ystambul, Ana­doly, Balqan elderi, Bos­nııa men Ger­segovına, tipti, Saraı Bosnadaǵy Gazı Hús­reı beı kitaphanasyna barsańyz da Orta­lyq Azııa ǵalym­­darynyń ıttıqat, tápsir, hadıs pen fykh jáne kelamǵa qatysty jazǵan dinı eńbekteri aldyńyzdan shyǵady», deıdi. Ata-babalar dini – Ábý-Hana­fı mázhaby Ortalyq Azııa men Anadoly arasyndaǵy rýhanı kópir sekildi desek artyq aıtqandyq emes. Bul oıymyzdy qostaǵan teologııa ǵylymdarynyń doktory, professor   Shefaetdın Severjan. «Qazaqtarmen dinı túsinigimiz de, máz­habymyz da birdeı. Sebebi, bizge Hanafı mázhaby ákelgen áıgili ıslam ǵalymdary Ortalyq Azııadan shyqqan. О́zderi ke­le almaǵandardyń shákirtteri kelip, mun­daǵylarǵa din úıretti. Mysaly, Qoja Ahmet Iаssaýı babamyzdyń shákirt­teri ol jaqtaǵy baı murany osy jaqqa jetkizdi. Sosyn óńir­lerińizden Ahmet Iúginekı, ál Farabı, Ibn Sına, Ál Bırýnı syn­dy kóptegen ulylar jarqyrap shyqty», deıdi. Túrkııanyń memleket jáne qoǵam qaıratkeri Namyq Kemal Zeıbek: «Qoja Ahmet Iаsaýı­diń Anadolyǵa jibergen shákirtti Qajy Bektash Ýálı shynaıy musylmandyqty taratty. Biz ony jalǵastyrýdamyz. Iаǵnı Iаsaýıdiń musylmandyǵy naǵyz musylmandyq. Alla­ǵa barýdyń joly – adamzatqa qyz­met», deıdi. Iá, fılmde tereń oı tastal­ǵandaı, Anadoly jurty uly oıshyl Qoja Ahmet Iаsaýıge ózderin qaryzdar sanaıdy. Onyń shákirtteri arqyly jetken tunyq Islam dini mundaǵy jamaǵatqa ǵasyrlar boıy rýhanı azyq bolyp keledi. Osy qazaq halqynyń álimsaqtan baǵdar etip kele jatqan dindegi aınymas joly – Hanafı mázhaby keńpeıildilikke negizdelgen. Ádil­dik pen teńdikti, ar men adaldyqty jaqtap, álimjettikten alys turatyn dala zańyna úılesken din babalarymyzdyń dara bolmysyn tipten kúsheıtti. Ábý Hanıfa mázhabyna moıynsunǵan halqymyz sha­rıǵattyń sharttaryn da qatań saqtaǵan. Obal men saýapty ómirdiń basty qaǵıdasy etken. Úlkenge qurmet, kishige izet te tal besikten jer besikke deıin tárbıemizdiń taǵylymyna aınaldy. Bul mátin sózine dálel retinde, Túrik Respýblıkasy Din isteri bo­ıynsha basqarmasynyń resmı ókili, Din isteri joǵarǵy keńesiniń múshesi Mehmet Kapýkaıa: «Búginde qoǵamnyń qajettilikterine jaýap bere alatyn, halyqtyń Islammen bite qaınasýyna jaǵdaı jasaǵan qaı mázhab deseńiz, adamdar sózsiz Hanafı mázhabyn kórsetedi. О́ıt­keni, ol kisi tikeleı halyqpen aralasyp, turmys-tirshiligin jetik bilgen. Sondyqtan da, bizdiń atalarymyz mázhab retinde Hanafıdi ustanǵan», deıdi. Rasynda, fılmde sóılegen kóptegen túrli el­diń din ókilderi, ǵalymdar Ábý Ha­nıfa mázhaby óte demokratııaly ekendigin alǵa tartady. О́ıtkeni, bul jerde ár halyqtyń salt-dás­túri qaralǵan. Iаǵnı, keıbir fıt­hı máselede, keıbir sharıǵı máselelerde quranda, súnette, taǵy basqa ıjımaǵatta dálel joq bolsa sol ádet-ǵurypty dálelge alyp otyrǵan. Al Alashtyń Allany tanyp, Kálımaǵa tilin keltirgeli myńdaǵan jyldar ótkenin tarıh dáleldep berdi. Endigi maqsat – ót­kenimizdegi baı rýhanı murany qaıta zer­deleý. Jastarymyzdyń jańylys basyp, kóldeneń kók attylardyń tuzaǵyna túspeýin kúıtteý deıdi olar. Jyl sanap dinı saýattylyǵyn arttyryp, bilim alýǵa degen jastardyń qulshynysy artyp keledi. Paıǵambarymyz da «tal besikten jer besikke deıin bilim izdeńder» degen. Bul oraıda, shyǵystanýshy-ǵalym, professor Ábsattar qajy Derbisáliniń: «Biz din kadrlaryn ózimiz daıyndaýymyz kerek. Nege basqa elderge ji­beremiz. Áli oı-pikiri bilimi qalyptaspaǵan jannyń basyna ne quıyp jiberetinin qaı­dan bilemiz», degen sózine de qulaq aspasa taǵy bolmaıdy. Buǵan doktorant Jandos Yrys­baev ta qosylyp: «Aldymen elimizde ózimizdiń salt-dástúrimizben ushtastyra otyryp dindi úırense eken. Odan keıin baryp shetelderge shyqsa quba-qup. Al eshnárse bilmesten shetelderge shyǵatyn bolsa, neshe túrli aǵymdar bar, neshe túrli toptar bar, jamaǵattar bar solardyń jete­ginde ketip qalýy múmkin», deıdi. Árıne, fılmde qazirgi kúni Qazaqstan barlyq ulttar men ulystar úshin qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan jumaq meken ekeni nanymdy kórsetiledi. Táýel­sizdik alǵaly beri dinı nanym-senim bostan­dyǵyna erekshe kóńil bólinip keledi. Sandaǵan ult ókilderi men senimi túrli jandar bir shańy­raq astynda syılastyq pen keli­simniń berekeli besiginde terbe­lýde ekendigi jasyryn emes. Beı­bit­shilik pen turaqtylyqtyń sımvolyna aınalǵan Qazaqstannyń tarıhy da tuǵyrly. Tatýlyq pen turaqtylyqty qadir tutý arǵy asyl tegimizde bar. Qazaq eli mádenıet qaqtyǵystaryna jol bermeýge múddeli. Astana bolsa, dinderdiń túsinistigine den qoıyp, Batys pen Shyǵystyń rýhanı suhbattasý alańyna aınaldy. Qazaqstanda turaqty túrde ótkizilip kele jat­qan Álemdik jáne dástúrli din kóshbasshylarynyń quryltaıy alasapyran ǵalam úshin ǵalamat joba bolyp tur deıdi. Osy baǵytta shy­ǵystanýshy-ǵalym, professor Ábsattar qajy Derbisáli: «Jalpy baıqap qarasaq, din basylardyń bas qosýy kóp elderge násip bolmaǵan. Izraıldiń bas ravvıni óz ornynan turyp Egıpettiń búkil álem súnnıtteriniń bas ımamy Muhammed Saıd Tantaýıge baryp ózi sálem berdi, ol sasyp qaldy. Sezd bitken soń jýrnalısterdiń bári sensasııa, sensasııa dep álemge jar saldy. Tarıhta tuńǵysh ret Qazaqstanda evreılerdiń Bas ravvıni men álem súnnıtteriniń ımamy qol alysyp, amandasty, bir ústeldiń basynda otyrdy, sony uıymdastyrǵan Qazaqstan dep jarysa jazdy. Mine, sodan beri qaraı bes sezd ótti. Barlyǵy solardyń ótinishimen Astanada ótip jatyr. Demek, Astana búkil álem dinderiniń rýhanı ortalyǵyna aınaldy degen sóz», deıdi. Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan».