Bul jańalyqty estip, eń aldymen oblys ákimi keldi. Artynsha «Jaqsyny kórmekke» dep, Aýyl sharýashylyǵy mınıstri jetti. Sodan keıin Almatyǵa kelgen sheteldik ǵalymdar bul týraly bireýlerden estigen be, álde bir jerden oqyǵan ba, áıteýir, olar qol sozym jerdegi Qordaıǵa arnaıy atbasyn buryp, ortalyqtyń jumysymen jaqsylap tanysyp ketti. Sodan jasyratyny joq, Qordaı aýdanyndaǵy bul eki qabatty ǵımaratty aýdan basshylary kelgen-ketken laýazymdy qonaqtarǵa kórsetkisi kep turatyn boldy. Bas suqqan basshylardyń bári maqtap jatsa, basqalarǵa úlgi etip jatsa, nege kórsetpeske?!
Endi áńgimeniń ashyǵyna kóshsek, baǵanadan beri «Bul ne qylǵan kórkem ǵımarat boldy eken?», dep tyqyrshyp otyrǵanyńyz anyq, qurmetti oqyrman! Biraq bul siz oılaǵandaı úlken saýda úıi nemese jyltyrǵa meılinshe malynǵan meıramhana, bolmasa burqyratyp ónim shyǵaryp jatqan kásiporyn emes. Bul – kádimgi veterınarııalyq ortalyq. Onyń nesin alaýlatyp-jalaýlatyp otyr deýińiz de múmkin. Biz de alǵashynda solaı oılaǵanbyz. Alaıda, Baqyt Baıtóleniń áserli áńgimesinen keıin bul der kezinde jáne eń alǵash bolyp qolǵa alynǵan tirlik ekenine, aýyz toltyryp aıtýǵa turarlyq saýapty dúnıe ekenine kóz jetkizdik.
– Árıne, basshylar eldiń jaǵdaıyn bilgisi kelgende eń aldymen densaýlyq saqtaý, sosyn bilim berý salalaryn táptishtep suraıdy, – deıdi bizben áńgimesinde «Qordaı aýdandyq veterınarııa qyzmeti» KMK dırektory Baqyt Baıtóle.
– Menińshe osy ekeýinen keıin mindetti túrde veterınarııa salasynyń jaǵdaıy suralýy kerek. Eń aldymen «Mal-janyń aman ba?» dep, jannan buryn maldyń amandyǵyn suraǵan qazaq emespiz be? Sosyn adam balasynyń amandyǵy aldyndaǵy malynyń saýlyǵymen tikeleı baılanysty. Veterınarııanyń jumysy óte aýqymdy ári qaýipti. Mamandar óte qaýipti aýrýlardy maldan adamǵa juqtyrmaýdyń sheginde jumys isteıdi. Veterınarııa tez qımyldaýdy qajet etedi. Tez sheshim qabyldap, bir áreket jasamaıynsha aýrý tez taraıdy. Biraq jasyratyny joq, mal dárileý isi aýyl sharýashylyǵy salasynyń ishinde júrgendikten kóktem men kúz saıyn beriletin aqparlardyń arasynda eleýsiz ǵana aıtylyp, asa kóp mán berilmeıdi. Osydan keıin bul salaǵa nazar aýdarý úshin barlyq talaptarǵa saı veterınarııalyq ortalyq salý ıdeıasy týyndady. Aldymen osy aýdandaǵy eki qaltaly kásipkerdiń basyn qosyp, osyndaı ǵımarat soǵýǵa úgittedim. О́mir boıy osy salada eńbek etip kele jatqandyqtan bolar, olar maǵan sendi. Utylmaıtyndaryna kózderi jetti. «Biraq qurylysty ózińiz basqaryńyz», dedi. «Meıli», dep kóndim. Sonymen qurylysty jobadan tıtteı de ózgertpesten, ǵımaratty 3 aı 20 kúnde bitirdik. 2014 jyldyń tamyz aıynan jumysty jańa ǵımaratta bastadyq. Endi bul ǵımarattyń ereksheligi nede? Jańa nysannyń jertólesindegi tońazytqyshtarǵa jarty jyldyń dári-dármegi syıady. Uzaq ýaqytqa saqtaýǵa bolady. Sondaı-aq, barlyq qural-jabdyqtar da osynda tur. Birinshi qabatta 100-110 adam sııatyn májilis zaly bar. Osy ýaqytqa deıin talaı sharýashylyq basshylaryn shaqyryp, maldy qalaı ustaý kerek, jaıylym, qora qandaı bolýy kerek, qansha ret dezınfeksııa jasaý kerek, maldy qalaı dárileý kerek ekeni baǵytynda semınar-sabaqtar ótkizdik. Sharýashylyq bóliminiń menshiginde 30 mln. teńgeniń kóligi, tirkemeleri tur. Odan bólek quqyqtyq-kadrlyq bólimi barlyq qujattar, kelisimsharttarmen aınalysady. Sondaı-aq, emdeý ústeli, operasııa ústeli, ordınator bólmesi bar. Bizdiń mamandar malǵa túrli operasııa jasaıdy. О́kpege turyp qalǵan qyltanaqty alyp tastaıdy. Sıyrdyń qarnyn jaryp, tek et baǵytynda semirtý úshin ishtegi buzaýynyń tuqymyn alyp tastaıdy. Sosyn bul ortalyq qanshama maldy emdep, aýrýdyń aldyn alýda. Aýdan aýmaǵyndaǵy sharýashylyqtar, jeke sektorlar, agrofırmalarda tirkelgen 46 800 iri qara maly, 413 100 qoı-eshki, 15 000 jylqy jáne taǵy da basqa maldardy emdep, bas-kóz bolyp otyrmyz. Shynyn aıtý kerek, dál osyndaı maqsatta jańadan soǵylǵan ortalyq elimizde kemde-kem. Biz barlyq máselede elimizdegi aýylsharýashylyq ınstıtýttarymen aqyldasa otyryp jumys istedik. Sodan bolar oblys basshysy, tipten, Aýyl sharýashylyǵy mınıstri osyndaı nysandy barlyq aýdandarǵa úlgi retinde usynýdy tapsyrdy. Shetelden kelgen mamandar da maqtap ketti. Bul jerde aýdandaǵy mal basynyń bári kompıýterdegi tizimge engizilgen.
– Iаǵnı, aýdandaǵy mal týraly málimetterdiń bári qattaýly tur deısiz ǵoı...
– Iá, halyqaralyq talaptarǵa baılanysty mal basynyń bárin syrǵalandyryp, bári kompıýterde tirkeýli tur. Aı saıyn, toqsan saıyn satylǵany, ólgeni esepten shyǵarylyp, jańadan syrǵalanǵandary tirkeýge alynady. Bul isti sharýashylyq basshylary da, ózimiz de júrgize beremiz. Tipti, qaı malǵa qandaı vaksına, qansha ret salynǵany týraly da aqparattar turady. Eger ol dárilenbegen bolsa, satýǵa ruqsat berýge quqymyz joq. Qazaqpyz ǵoı, úıge qonaq kelse, qoı soıamyz. «Úıdegi qoılar syrǵalanǵan eken» dep, qol qýsyryp otyrmaıtynyń belgili. Endi jyl saıyn mal basyn túgendegende «Myna syrǵadaǵy maldar qane?» dep, mal ıesinen suraımyz. Sonda olar ne soıǵanyn, ne satqanyn aıtady. Soǵan qarap ol maldardy esepten shyǵaryp otyramyz. Dál osylaısha jylqy malyn chıpke qoıý máselesi de bizdiń óńirde durys jolǵa qoıylǵan. Chıp degenimiz de syrǵa sııaqty. Jylqynyń barlyq anyqtamasy jazýly turady. Qordaı aýdanyndaǵy Qarakemer, Masanshy, Qarasý aýyldarynyń turǵyndary jylqy bordaqylaý isimen óte jaqsy aınalysady. Osydan keıin chıpi joq birde-bir malǵa anyqtama berilmeıdi.
– Áıtse de jany men maly mıdaı aralasyp jatqan qyrǵyz elinen keler qaýip joq emes qoı...
– Iá, irgemizde qyrǵyz eli jatyr. Jasyratyny joq, kórshi elden jylqylar kontrabanda, basqa da joldarmen ótedi. Qyrǵyzdardan ótip jatqan mal arzan. Ol jylqyny «Pálen bazardan satyp aldym», dep aýyldyq okrýgtiń kitapshasyna kirgizetinder de kóp. Sóıtip, bizge qujattaryn kórsetip, chıp saldyryp, aqyrynda óziniń aq-adal maly bop shyǵa keledi. Eń sumdyǵy, ol jaqtan kelgen jylqylar da aýrý bolýy múmkin. Bul – óte ózekti másele. О́ıtkeni, qyrǵyzdarda kóptegen mal aýrýynyń aldyn alý jumystary júrgizilmeıdi. Shekarada qanshama maldar ustalynyp jatyr. Shekarashylar bizge ótinishpen shyǵyp, biz arnaıy qural-jabdyqpen baryp, jylqy tirkelgen be, joq pa ekenin tekserip beremiz. Chıp bir jaǵy mal urlyǵyna da tosqaýyl bolýda.
– Maman retinde taǵy qandaı máseleler mazalaıdy?
– Árıne, sońǵy jyldary bul salany materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtaý máselesine qatty kóńil bólinýde. Bul durys ta. Aýdanda veterınarııa salasynda 20-ǵa jýyq jeńil kólik bar. Aýyl sharýashylyǵy mınıstri A. Mamytbekov Qordaıǵa kelgen saparynda «Nıvamen» toıǵa baryp júrsińder me?» dep surady. Jasyryp, qaıtemin, «Árıne», dedim. Taý men tasqa shapqylap júrgen mamandar ara-arasynda kólikpen toı-tomalaqqa baryp qoıatyny da jasyryn emes qoı. Áıtse de jyl ótken saıyn jumysqa degen talap óte kúsheıip keledi. Bizdi mazalaıtyny – kadr máselesi. Jaqsy maman malǵa operasııa jasaı bilýi kerek. Biraq bizde bul másele óte nashar. Jas mamandardyń bilimi kóńil kónshitpeıdi. Sondyqtan osyndaı ortalyqtar jastardyń bilimi men tájirıbesin ushtaı túsedi dep oılaımyn.
«2015 jyldyń sala kóshbasshysy» jáne «2015 jyldyń úzdik basshysy» ulttyq sertıfıkattaryna ıe bolǵan Bolat Baıtóleniń sózinen maldy emdeýdiń de mashaqaty kóp ekenin ańǵardyq. Áıtse de óz baqytyn eńbekten izdegen, óz mamandyǵyn súıip, sol úshin baryn da, nárin de bergen Bolat Baıqonysulynyń tyńnan túren salǵan bul tirligi kópke úlgi-ónege bolatyny anyq. Endeshe, Qordaıǵa qonaq bolyp kelseńiz, Bolat Baıtóleniń ortalyǵyna mindetti túrde bas suǵyp shyǵyńyz. Maldyń arasynda ósken, tórt túlik maldyń qadirin bilip ósken aǵaıyn bul ortalyqtyń ereksheligin birden baıqaıdy.
Oralhan DÁÝIT,
«Egemen Qazaqstan».
Jambyl oblysy.