Kózdegenimiz – kásibılikti kemeline keltirý

Sonymen, saılaý naýqany qyza bastady. Saıası partııalar belsendi iske kirisip jatyr. О́mir súrý sapasyna oń áserin tıgizýge tıisti zamanaýı zańdar shyǵarady dep úmittenetin Májilistiń saılaýyna elimiz enteleı kóz tigip otyr. Árqashan da odan zaman talabyna jaýap beretin sapaly zańdar, tyń bastamalar kútedi. Depýtat bolýdyń ózi bizdiń elimizde zor qurmet, úlken syı. Halyq ondaı adamǵa jarylyp jol, jarqyldap qol berip jatady. Bir sózben aıtqanda, depýtat – halyqtyń alaqanǵa salyp aıalaıtyn, baryn tógip baǵalaıtyn halyq qalaýlysy. Sol qurmetti aqtaý úshin depýtat ta qoldan kelgen kómegin halyqtan aıamaǵany durys. Onyń qolynda ortalyq bılikten bastap, barlyq jergilikti atqarýshy bılik oryndaryna áser ete alatyn tetikter bar. Sonyń eń ótimdisi – halyq múddesin qorǵap, joq-jitigin toltyrýdy qoldap, bılikke depýtattyq saýal joldaý. Saýaldaǵy oryndy talaptar, zańdy tilekter syrǵytpa jaýappen qaıtarylyp, oryndalmaı jatsa, Parlamenttiń bıik minberine másele etip shyǵaryp, atqarýshy bıliktiń sol salasyndaǵy eń joǵary laýazymdy tulǵasyn palatanyń jalpy otyrysynda jaýap berýin talap etýge deıin quzyreti jetedi. Endi Parlament Májilisiniń 2004 jylǵy úshinshi saılanymynan bastap onyń jumysyn belsendi kórsetip júrgen jýrnalıstiń biri retinde sol ýaqyttan bergi qyzmetterine toqtala ketkimiz kelip otyr. Úshinshi saılanym 2004 jylǵy qyrkúıek aıynda júzege asty. Bul óte tartysty, el nazaryn tutasymen ózine eriksiz aýdarǵan saıası naýqan boldy. Saılaýǵa barlyǵy 12 saıası partııa qatysyp, olardyń ishinde 4-ýi eki saılaý blogyna birikti. Azamattyq partııa men agrarlyq partııa óz blogynyń úzdik ataý­yn tapqan adamǵa qomaqty júlde taǵaıyndaǵany da este. Aqyrynda olarǵa «AIST» degen ataýdy tapqan adam júlde alǵan edi. Bul jyly Májilistiń depýtattyq orny 77 bolatyn, sonyń 67-si bir mandatty aýmaqtyq saılaý okrýgterinen, 10-y partııalyq tizilimmen saılandy. Aıta ketetin jaıt, bul eń sońǵy bir mandatty saılaý edi. Kelesi saılanymdardyń bári 2007 jyly Konstıtýsııaǵa engizilgen ózgeristerge sáıkes partııalyq tizimmen saılanatyn boldy. Osy saılanymda halqy­myz­dyń neler bir yǵaı men syǵaı adamdary depýtattyqqa ótken-tin. Olar zań jobasyn talqylaý barysynda barynsha biliktilik tanytyp, qarapaıym jurt bile bermeıtin, tipti, zań jobasyn ázirlegender de eskermegen dúnıelerdi ortaǵa salyp, qyzý pikirtalasqa túsetin. Osy saılanymda Aıash ata­lary­nyń tegin alǵan sırek famı­lııaly eki depýtat ta boldy. Bireýiniń aıaǵy «ov»-pen, ekin­shi­siniki «ev»-pen aıaqtalatyn. Ekeýi de belsendi, ásirese, Raıym­bek Aıashov jer qoınaýyn ıgerý máseleleri týraly jetik bile­di. Olardy jıi aýys­tyryp alyp júretin edik. Osy quramda aqtóbelik ınje­ner Maral Iteǵulovtyń bolǵa­ny da esimizde. О́te bilimdi, Más­keý­diń energetıka ınstıtýtyn bitirgen, ustanǵan pozısııasynan taımaıtyn tabandy ári batyl depýtat-tyn. «Eır-Astana» áýe kompanııasynyń qyzmeti týraly birneshe depýtattyq saýal joldap, aqyry kompanııanyń qyzmet kórsetý jumystaryn jaqsartýǵa birshama qol jetkizgen. Tórtinshi shaqy­ry­lymda ol «Nur Otan» partııa­synyń tizimimen qaıta saılandy. Úshinshi saılanymda Pre­zıdent­tiń usynysymen Májilis Tóraǵasy bolyp Oral Muhamed­janov saılanǵan edi. О́te bilimdi, kez kelgen máseleni keńinen tolǵaıtyn ustamdy, aldy da keń azamat edi marqum, palatany da biliktilikpen basqara bildi. Bir sózben qorytyndylaıtyn bolsaq, osy saılanym ómirdiń barlyq qyrlaryn taldaýda da biliktilik kórsetýmen qatar, demokratııalyq murattardy joǵary qoıyp, bel­sendi jumys istedi. О́kinishtisi sol, ol eki jarym jyldaı ǵana qyzmet etti, óıtkeni, 2007 jyldyń mamyr aıynda Konstıtýsııaǵa ózgerister engizilip, endigi jerde Májiliske depý­tattar tek partııalyq tizim­men saılanatyny bekitilgen bolatyn. Osy jáne basqa sebepterdi basshylyqqa alǵan 50-ge jýyq depýtat Prezıdenttiń atyna úndeý qabyldap, ózderin taratýdy ótindi. Sóıtip, Májilis merziminen buryn taratyldy. Tórtinshi saılanym 2007 jyldyń 18 tamyzynda boldy. Kons­tıtýsııaǵa engizilgen ózgeris­terge sáıkes, Májilis depýtat­tarynyń sany bul joly 107-ge jetkizilgen. Onyń 9-y Qazaqstan halqy Assamb­leıasynan saılanatyny da Kons­tıtýsııada belgilengen. Joǵa­ryda aıtqanymyzdaı, bul joly bir mandatty saılaý okrýgi joq, depýttardyń bári (98) jalpy­ulttyq saılaý okrýgteri boıyn­sha partııalyq tizimmen saılan­dy. Saılaýǵa jeti saıası partııa qatys­qan edi, alaıda, sonyń ishinen 7 paıyzdyq daýys úlesine teń bolyp belgilengen tabaldyryqty jalǵyz-aq «Nur Otan» partııasy eńsere aldy. Sóıtip, Májilistiń oryntaǵynda bir-aq partııanyń ókilderi otyrdy. 20 tamyzda QHA ózine tıesili 9 depýtatyn saılady. Quramynda el men jerdiń múddesin bilgirlikpen qorǵap, zań jobalaryn biliktilikpen jetildirip jatqan belsendi depýtattar bolǵanymen, bir partııalyq Parlamentte burynǵydaı qyzý pikirtalastar, utymdy usynystar órbimedi. Onyń ústine, ashyqtyq, demokratııa qaǵıdattary da ishinara burmalanyp, kózge ersileý kórinip turatyn. Palata Tóraǵasy Aslan Mý­sın burynǵy tóraǵanyń kezindegi demokratııalyq ashyqtyqty azaıtty. De­pýtattarǵa qatań esker­týler jasaıtynyn da kózi­miz kórdi. BAQ-pen jumys ta buryn­ǵydaı emes, saıabyrsyp qaldy. Mysaly, jýrnalısterge depýtattyq saýaldy alýdyń ózi úlken problemaǵa aınalǵan edi. Bálkim, osynyń da saldary bolǵan shyǵar, áıteýir ol bul qyzmette kóp istemeı, basqa jumysqa aýysyp ketti. Ornyna burynǵy tóraǵa Oral Muhamedjanov qaıta saılanyp, Parlament jumysy qaıtadan birshama ashyq, demokratııalyq jolmen jandana tústi. Tórtinshi saılanym da tórt jyldan sál ǵana artyq qyzmet etip, Prezıdenttiń 2011 jyldyń 16 qarashasyndaǵy Jarlyǵymen óz jumysyn merziminen bir jyl buryn toqtatty. Bul Jar­lyq­tyń shyǵýyna da depýtattardyń óz usynysy sebep boldy. Onda­ǵy negizgi ýáj de qarjy-ekono­mıkalyq daǵdarystyń jańa tolqynynyń aldynda Parla­mentti jańadan jasaqtap alýǵa saıdy. Bul ýájdiń de jany bar edi, degenmen, eń basty sebep, bizdińshe, Parlamenttiń bir-aq partııadan turǵandyǵy bol­ǵan sekildi. Osy tarapta bizdi álemdik salmaǵy bar demo­kra­tııalyq uıymdar men qaırat­kerler synap ta alatyn. Sondyqtan úndeýdiń ózinde de: «Qol­danystaǵy zańnamaǵa sáıkes, saılaý qorytyndysyna qaramas­tan, kelesi Parlament keminde eki saıası partııadan jasaqta­lady. Osyǵan baılanysty kóp­partııaly Parlamentti jasaq­taýǵa múmkindik beretin osy demo­kratııalyq tetikti kóp keshik­tirmeı iske asyrǵan jón. Bul qadam Qazaqstannyń kóppar­tııalyq jáne saıası plıýralızm ıdeıalaryna adaldyǵy nyshanyn bildiredi» dep jazylǵan edi. Keshe ǵana taratylǵan be­sin­shi saılanǵan Májilis 2012 jyl­dyń basynan jumys­qa kirisken. 7 paıyzdyq tabaldyryqty bul joly úsh partııa eńserdi, sonyń ishinde «Nur Otan» saılaý­shy­lardyń 80,9 paıyz, «Aq jol» – 7,47 paıyz, Qazaqstannyń kommý­nıstik halyq partııasy (QKHP) 7,19 paıyz daýysyn aldy. Sonyń nátıjesinde nur­otandyqtar – 83, aqjoldyqtar – 8, kommýnıs­ter 7 depýtattyq orynǵa ıe boldy. 9 depýtat QHA-dan saılandy. Sóıtip, Parlament demokratııalyq qaǵı­dattarǵa saı bolyp jasaqtaldy. Birden aıtý kerek, Májilis burynǵydaı emes, birden jandanyp, belsendi jumys isteı bas­tady. «Nur Otan» partııasynyń depýtattyq fraksııasy qashan­daǵydaı belsendilik tanytty. «Aq jol» partııasy qa­zaq­standyq bıznestiń múddesin jan-tánimen qorǵap, óndirisshilerdi qoldaý jolynda oryndy usynystar berip otyrdy. О́tkir pikirsaıystar da kóbine A.Perýashev bastaǵan solardyń ta­rapynan shyǵyp jatty. QKHP halyqtyń, sharýanyń, jumysshynyń múddesin qorǵaý jolynda belsendilik kórsetti. Al osyndaı bilikti de bel­sendi depýtattardyń Máji­liste kóp bolǵany Parlamenttiń tıimdiligin arttyrary sózsiz. Bizdiń boljam boıynsha, bıylǵy Májiliske tórt saıası partııanyń ókilderi ótetin sekildi. Olar: «Nur Otan», «Aq jol», «Aýyl» jáne QKHP. «Aýyldan» basqalary halyqqa ábden tanylǵan partııalar. Ásirese «Nur Otannyń» bedeli zor. Halyq oǵan Prezıdenttiń partııasy dep qarap, Elbasyna degen senimmen óz daýystaryn beretini kúmánsiz. «Aq jol» da óz elekto­ra­tynyń muń-muqtajyn sheshýge belsene aralasyp, batyl saıası kúsh ekendigin kór­sete bildi. Plenarlyq otyrys­tardaǵy jaryssózder men pikirsaıystarda osy partııanyń daýysy keıde basqa partııalardan qattyraq shyǵyp ketip jatatyn. Úkimet ázirlegen keıbir «bir qaınaýy ishindegi» zań jobalary aqjoldyqtar tarapynan synǵa ushyraıtyn. Olar ashyqtyq, sóz bostandyǵy sııaqty demokratııalyq qaǵıdattardy da erkin paıdalanatyn, BAQ-tarǵa da jıi shyǵyp, ózderiniń ustanymdaryn ashyq bildiretin. Bizdińshe, bul joly «Aqjol» 8-9 paıyzdyq daýys úlesin alýy múmkin. «Aýyl» partııasynyń múm­kindigi de aıtarlyqtaı ekeni ań­ǵarylady. Búgingi kúnge deıin belsendiligi tanyla qoımaǵan partııanyń basyna búgin qazaqstandyq saıası ısteblıshmentke kiretin tulǵalardyń ókilderi keldi. Úkimetti synaý arqyly upaı jınaýdy kózdegen burynǵy basshylyqty endi bılikpen birge eńbek etip, onyń aýyldaǵy isine járdemdeseıik, joq-jitigin birlesip túgendeıik, sóıtip, jalpyhalyqtyq istiń nátıjeli bolýyna atsalysaıyq degen búgingi basshylyq aýyl elektoraty tarapynan tıisti daýys jınaıtyny sózsiz. QKHP-nyń qarymy da 7 paıyzdyq tabaldyryqtan asýǵa jetetin sııaqty. О́ıtkeni, olar ótken saılanymda ózderiniń qalyptasqan saıası kúsh ekendigin kórsetti. Aralarynda halyqtyq iske belsene kirise alatyn qaıratkerler bar ekendigi de baıqaldy. Bılikti syn tezine salyp, halyqtyń sózin aıta bilgen batyldyǵy da talaı qulaqtardy eleń etkizdi. Sondyqtan bul partııanyń taǵy da parlamenttik saıası kúsh bolary sózsiz. Al basqa saıası kúshterdiń múmkindikteri áldeqaıda tómen, tórt-bes jylda bir oıanyp, saıa­sı partııa ekenderin saılaý naýqanynyń qarsańynda ǵana eske túsiretin olardyń sózine halyq báribir ermeıdi. Qansha jerden ótimdi syndar aıtylsa da halyq danalyǵy túptep kelgende eldiń tynyshtyǵy, ekonomıkanyń turaqtylyǵy, óz ál-aýqatynyń artýy úshin daýys beredi. Sóz joq, negizgi saıası kúsh «Nur Otan» bolatyny anyq. Jańa Májiliste halyq­tyń barlyq áleýmettik toptary­nyń únderi burynǵydan jarqy­ny­raq estileri sózsiz. Eń bastysy, tómengi palataǵa bilikti, kási­bı adamdar keledi dep sene­miz. Kezekten tys saılaý ótkizý­degi basty maqsattardyń biri de osy emes pe edi. Jáne de bul bar­sha qazaqstandyqtardyń demokra­tııalyq qundylyqtardy ómi­rimizge sabyrmen, salıqa­ly­lyqpen en­gizý jolyndaǵy úlken tabysy bolmaq. Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan».