Ázil-ospaq, syn-syqaq buryshy
Bólimdi jazýshy-satırık Berik Sadyr júrgizedi
...degen eken
Dúnıede ne jaman
1991 jyldyń qańtar aıynda belgili qolóner sheberi Dárkembaı Shoqparýlymen júzdesken edik. Sol mezette ol kisige taban asty:
– Dúnıede ne jaman? – degen saýal qoıylǵany.
Dárkembaı esh saspastan:
– Dúnıede kútken men qýǵan jaman, – degeni bar.
«Qazaq beske bóline me?»
Muqaǵalı Maqataev murajaıynyń saltanatty ashylýyna qatysý úshin astanadan bir top óner, ádebıet, ǵylym qaıratkerleri men jýrnalıster Qarasazǵa keledi. Olarǵa qonaqasy berilgen soń aqyn Erkin Ibitanov:
– Endi ár úıge bes-besten bólineıik, – deıdi olardy ornalastyrmaq nıetpen. Sonda jas jazýshy Jańabek Shaǵataev:
– Buǵan deıin qaıran qazaq úshke bólinip kep edi. Endi beske bólinetin bolǵan ba? – degen eken.
«Qomaǵaı bolmaý kerek»
Arnaıy kýrs sabaǵy júrip jatqan. Oqytýshymyz – fılologııa ǵylymynyń doktory Temirbek Qojakeev sabaqqa kelmegen stýdentten:
– Qaıda boldyń? – dep surady.
– Bálnıste.
– E, ne bop qaldy?
– Otrablenıe.
Sonda professor Temirbek Qojakeev:
– Qomaǵaı bolmaý kerek, – degeni bar.
Nurlan Qalqa.
Shoıyn qara kempirdiń zary
(«Qara kempirdiń zary» ánimen)
O-o-o-o, dúnıe-aı!
Qos essiz Vınoqulym, Tostyǵulym,
Bas jaryp, kóz shyǵarǵan qos shybynym.
Qyryq jyl ańyraǵan sorly anańnyń,
Zaryna qulaǵyńdy tosshy búgin.
Qyryq jyl tasyp júrmin sharabyńdy,
Biriń de demedińder anam muńdy.
Spırt ap dúńgirshikten saqtap júrmin,
Samopal ýlatar dep qaraǵymdy.
Túrmeniń sender jatqan beketi kóp,
Myń táýba biraq onyń reketi joq.
Qylmysty óz qolyńmen jasap alǵan,
Moınyńmen kóterýdiń sóketi joq.
O-o-o-o, jalǵan-aı!
Vınoqul, Tostyǵulym, qaraqtarym,
Bas jazar tabyla ma araqtaryń.
Qos ulym iship ketken ataý ed dep,
Júremin shólmekterdiń sanap bárin.
Sendersiz myna qý úı qystaı eken,
Araqty jurt ishkenmen quspaıdy eken.
Záhardy el sekildi ishe almasa,
Túrmege jatpas buryn quspaı ma eken.
Qara shash appaq búgin qyraý boldy,
Teńge joq elden qaıyr suraý boldy.
Ár kúnim zona esigin kózben baǵyp,
Ár túnim senderdi oılap jylaý boldy.
O-o-o-o, jalǵan-aı!
Kóńilim munsha nege qońyrlaıdy.
Sen túgil maldy da olaı qorymaıdy.
Vınony qaınatatyn qazandarǵa
Qos qozym nege tegin shomylmaıdy.
Men qaıda, sender jatqan qıyr qaıda,
Beretin para ornyna sıyr qaıda.
Rahymy túsip qetip táńirimniń,
Erterek amnıstııa buıyrmaı ma?
Qamaýda qos shybynym búrge joq pa,
Shyǵar-aý jegenderiń kúnde botqa.
Vınoqul, Tostyǵulym shyǵyp qalar,
Bir baryp qaıtaıynshy túrme jaqqa.
Ermahan Shaıhyuly.
Súzegen sóz
*Myna shyndyqty kókeıińe boıtumardaı túıip al – « Reti kelgende ótirik aıtýǵa da týra keledi».
*Keıingi kezde týǵan tabıǵatqa etene jaqyndamaǵanymyzdyń belgisi – aınalamyzdy qazyp-qoparyp, qyrqyp-qyryp haıýannan ári bolyp kettik.
*Buryn bári qandaı keremet edi: ásirese aldyda turǵan jarqyn bolashaǵymyzdy aıtsańshy...
*Tirlikte – sporttaǵy sııaqty – eń negizgi nysana : degen bolyp jeńip shyǵý emes – kóptiń biri bolyp qara kóbeıtkeniń...
*Ǵumyryńda seniń jetistigińe rızashylyq bildirip qol soqqandardyń alaqan ortasyna túse kórme.
Súzgilegen – Berik.
*Ázil áńgime
Alǵashqy aına
(El aýzynan)
Aına ataýly alǵash kez kelgen adamzatqa tosyn dúnıe bolǵany belgili. Balǵyn shaǵymyzda tańdanyp tańdaı qaqtyq. Eseıe kele kúlimdep qarap kóz úırettik. Al qazir qajetimizdi óter zat esebinde qaraımyz.
Al siz sol aına dep atalatyn zattyń alǵash qazaq jurtyna kelip sińgen tarıhyn, bolmasa myńǵyrǵan mal aıdap ushy-qıyrsyz keń dalany meken etken ata-babamyzdyń sol bir tosyn dúnıeni qalaı qabyl alǵanyn estip-bilgenińiz bar ma?! Biz bul jerde – aına qaı jerde, qashan paıda bolǵan, alǵash qaı jurt kádege jaratyp, qaıdan qaı jaqqa qaraı taraǵan degen málimetterge bara qoımaımyz. Bar biletinimiz – bul tosyn dúnıe, qaı jurt, kim bolmasyn, áıteýir bir tamsandyryp, tańdandyryp, keı tusta úreı týdyra shoshyndyryp, ne kerek óz tosyndylyǵymen erekshelenedi eken.
Sol aına osydan pálenbaı ǵasyr buryn, ózimizdiń soltústik batysymyzdan pissimillá dep qazaq jerine aıaq basqanda – alǵash Qojekeńniń úı-ishine tap bolypty. Ol kez Qojanasyrdyń qylshyldaǵan qyrshyn shaǵy. Aty dúrildep, jer-jahanǵa jaıyla bastaǵan, ushy-qıyrsyz óz ólkemizdi túgel aralap bolyp, endi-endi shet elderge shyǵa bastaǵan kezi bolsa kerek.
Qazirgi Qojekeń týraly: «Qojanasyr kóshede kele jatsa bir ıesiz zat jatqan kórinedi. Janyna jetip baryp, jerden kóterip alsa – ar jaǵynda týra ózi qatarlas bir azamat ózine tesile qarap qalǵan kórinedi. Sonda Qojekeń: «Oı, bul sizdiki me edi, keshirińiz» dep aınany qaıtadan ornyna qoıa salǵan kórinedi», – dep aıtylyp júrgen hıkaıa sol alǵash shet eldiń birinde aınaǵa tuńǵysh tap bolǵanda bolsa kerek. Sodan, kóp kezige bergen tosyn zatqa tosyrqaı bermeı, bul da qolyna alyp tamsanyp-tańdanyp, odan eti úırenip, kózi qanyqqan soń bunyń aına ekenin bilip, sıqyryn sezingennen keıin – onan óz boıymen shamalas bireýin kók esegine júk qyp artyp, eline oralady.
Bul japan dalada jalǵyz otyrǵan óz úıine aryp-ashyp jetkende, qarsy alǵan eshkim bolmaıdy. Ákelgenin alty qanat aq úıdiń tar bosaǵasynan áreń engizip, artyn júkke tirep qaq tórge ornalastyrady da , keshki mal-jaıdy jaıǵastyryp syrtta júrgen úı-ishine barady. Amandasyp, kórisip bolǵan soń, óziniń jan degende jalǵyz qaryndasyna:
– Men saǵan úlken syılyq ákeldim, úıde, baryp kór, – deıdi. Erke ósken qaryndasy alyp-ushyp úıge kelip, esikti serpı ashyp ishke ense – naq tórde ózi qatarlas bir qyz súzile qarap, syzylyp tur... Kóp kidirmeı qaıta shyǵyp, jaqyn mańda bıe saýyp otyrǵan sheshesine jetip baryp: «Sheshe, súıinshi, aǵam kelinshek ákepti»... – dep erkeleı til qatady. Sheshesi «Oı-býı, kótek, ne deıdi!» – dep betin bir shymshyp, shelegin qyzyna berip úıine jetedi. Bosaǵany attaı sala, tórge kóz salyp edi, shynymen-aq naq tórde bir elýdi eńsergen áıel adam tesile qarap tańyrqap tur eken... Kóp kidirmeı qaıta shyǵyp, mal shetinde júrgen kúıeýine baryp: «Ana balań kelin ákepti...» dep qınala aıtady.
– Kelin kelse qýanbaýshy ma ediń, – degen kúıeýine:
– Sol jetpegiriń bet-pishini ájim-ájim men qatarly bireýdi alyp kelgen-aý shamasy... – dep muńyn shaǵady.
Kópti kórgen kóregen ákeı:
–Qoı, qaıdaǵy joqty aıtpa, – dep áıelin tyıyp: – Júrińder úıge, kelinnen uıat bolady, – dep bes-alty jan úıge enedi.
Ákeı alty qanat aq úıiniń qaq tórinde qarsy qarap túregep turǵan bir qaýym eldi kórip:
– О́ı, kelin ǵana emes, quda-qudaǵı, qudasha, quda bala da kep qalǵan eken ǵoı... Assalaýmaǵaleıkým! – dep qushaq jaıa umtylǵanda, mańdaıy qatty zatqa shart etip, qushaǵynda ózi qatarlas qurdasy emes – jyltyr temir turǵanda – shalqalap jyǵylyp, birer ýaqyt es-tússiz eseńgiregeni bar...
Aına óz taǵdyryn qazaq jurtynda osylaı bastap, odan ári talaı-talaı tamashalardy jasap baryp tez-aq sińisip ketken bolatyn.
Ákim Qojauly.
Astana.