Almatydan Astanaǵa attanarda qoshtasa barǵanymda qolymdy bosatpaı, tesile qadalyp uzaǵyraq turyp qalyp edi Esmuhambet aǵa, ardaqty Esaǵam. Sirá, bilgen eken-aý, sońǵy kórisý ekenin.
Osydan 50 jyl burynǵy bala shaǵymyz, mektep qabyrǵasyndaǵy oqýshy kezimiz eske túsedi. Biz oqyǵan Qarashilik aýylynyń onjyldyq orta mektebi Zerendi aýdanyndaǵy ana tilimizde bilim beretin birden-bir úlken bilim ordasy bolatyn. Osy bilim ordasynan talaı atpal azamattar da túlep ushqanyn keıingi ómirde kórip te júrmiz. Mektep qabyrǵasynda júrgende bizdiń de júregimizde óleńniń oty janyp, ádebıetke degen yntamyz oıanǵany anyq. Qappas Nurmuhamedov esimdi ádebıet páninen sabaq beretin ustazymyzdan eń alǵash qazaqtyń zańǵar aqyndary Qasym Amanjolov, Tólegen Aıbergenov týraly taǵylymdy áńgimeler estigenim de áli kúnge umytylǵan joq. Mektepte ádebıetke arnalǵan jıyndar ótip, ádebı turǵydaǵy qabyrǵa gazetteri de shyǵyp turatyn.
Sirá, besinshi synypta oqıtyn kezim. Birde meniń jan dúnıeme sonshalyqty qatty áser etken bir oqıǵa boldy. Mektepte osy Qarashilik aýylynyń týmasy, jýrnalıst-jazýshy, sol ýaqytta Kókshetaý oblysynyń Qyzyltý degen alystaý aýdanynda aýdandyq gazettiń redaktory qyzmetin atqaryp júrgen Esmuhambet Aıtmaǵambetov degen úlken aǵamen kezdesý keshi ótti. О́z janynan áńgime, óleń shyǵaryp jazatyn tiri aqyn-jazýshyny alǵash kórýim. Mekteptegi akt zaly esebinde paıdalanylatyn eń úlken synyp bólmesinde ıne shanshar jer joq. Ǵajaıyp bir álemniń ishinde otyrǵandaımyn. Galstýk taqqan, kelisti kıingen kelbetti jigit aǵasy ádebıet týraly, jýrnalıstıka mamandyǵy týraly, gazet týraly áńgimelerin tarata aıtyp, ǵajap dúnıege magnıtshe tartyp baýrap áketip bara jatqandaı. О́mir jaıynda, týǵan jer men aýyl jaıynda da kóp tolǵamdar aıtty. Naqty sózderi qazir esimde joq, biraq sol aıtqandarynyń sýreti men sulbasy kókeıimde áli kúnge deıin saırap turǵandaı. Sondaı da qudiret bolady eken-aý. Sóz kıesi degen osy shyǵar. «Bulaq basynda» degen ádemi áńgimesin oqyǵany dál qazirgideı kóz aldymda. О́zimiz basyna kúnde baryp júrgen bulaq bolǵandyqtan, bul áńgimede órilgen sezimderge de qatty áserlengen sııaqtymyn. Aldymyzda eki saǵat boıy toqtaýsyz sóılep turǵan aǵaǵa qarap jýrnalıst, jazýshy degen osyndaı bolady eken-aý degen oı ıirimine túskendeımin. Men de sondaı bolsam eken-aý degen bir albyrt arman da kókeıimdi qytyqtap ótkendeı. Jıynnyń sońyna qaraı qolymdy kóterip, ornymnan turyp: «Qalaı jýrnalıst bolýǵa bolady?» dep suraýǵa batylym jetkenine áli kúnge deıin tańǵalamyn. Qulaǵy qalqaıǵan qara balaǵa kóp oqy, kórkem kitaptardy kóbirek oqy, izdengen jeter muratqa degen turǵydaǵy jaýap ta berilgeni esimde. Buǵan deıin kosmonavt bolamyn dep júrgenmin ǵoı, «О́skende jýrnalıst bolamyn» degen nyq oıǵa, balalyq balǵyn maqsatqa dál osy joly bekidim. Sonda armanymdy qanattandyrǵan Kókshetaý-Torǵaı atyrabyna belgili jýrnalıst-jazýshy, syqaqshy Esmuhambet Aıtmaǵambetov edi.
Aǵamen ekinshi ret onynshy synyp oqyp júrgenimde Kókshetaýda ákemniń aǵasy Áýpish atamnyń úıinde kezdestim. Keıin baıqasam, jas alshaqtyǵyna qaramastan, atam men Esmuhambet aǵa bir-birimen qatty syılasatyn aǵaly-inilideı dostar eken. Kókshetaýdaǵy Málik Ǵabdýllın atyndaǵy №3 qazaq orta mektebin bitireıin dep jatqan jylym. Atam úıine kelsem, tórgi bólmede májilis qyzyp jatqan kórinedi. Bir áredikte Áýpekeń meni kórsetip: «Áı, Eseken, osy myna bizdiń balanyń boıynda da saǵan uqsaǵan birdeńe bar sııaqty. О́zi óleń jazyp júredi» dedi. Árıne, Esmuhambet aǵa meniń baıaǵy «Qalaı jýrnalıst bolýǵa bolady?» dep suraq qoıǵan bala ekenimdi qaıdan bilsin. Tek «Á-á, solaı ma?!» dedi de qoıdy. Sodan soń úlkender óz májilisterin qyzdyryp, óz áńgimesimen bolyp ketken.
Budan soń Esaǵańmen uzaq jyldar boıy jolymyz toǵyspady. Ol kisi 70-shi jyldardyń basynda jańadan ashylǵan Torǵaı oblysynyń «Torǵaı tańy» gazetine basshy qyzmetke aýysyp ketkenin estidik. Kóp uzamaı «Qulaqtyń qyrsyǵy» atty ázil-syqaq áńgimelerden quralǵan tamasha satıralyq kitaby Almatydaǵy «Jazýshy» baspasynan shyǵyp, qolymyzǵa tıdi. Dál osy kitapty qazaq satırasynyń Ospanhan Áýbákirov, Úmbetbaı Ýaıdın, Seıit Kenjeahmetov sııaqty marqasqalarynyń qolynan shyqty dese de óz basym kámil sener edim. Áne, bizdiń Esaǵamyzdyń satırık jazýshy retindegi sheberligi sonaý 70-shi jyldardyń basynda, qamal alar 40-qa endi tolǵan jasynda sondaı deńgeıde edi. О́zim jumys istep júrgen Kókshetaýdyń oblystyq gazetinde búgingi Parlament depýtaty, belgili jazýshy, sol kezdegi jas jýrnalıst Jabal Erǵalıev jazǵan resenzııa da jaryq kórip, «Qulaqtyń qyrsyǵy» kitabyna táýir baǵa berilgenine de ishteı marqaıyp qalǵanmyn.
Esmuhambet aǵamen otyz jyl ótkende Almatyda jolyqtym. Men onda «Juldyz» jýrnalynda qyzmet jasap júrgenmin. Bir shúkir etetinim, osy kezdesýden keıin Esaǵań ekeýmizdiń aramyz bir eli ajyramady. Osy arada Esaǵa degen sózge túsinik bere keteıin. Buǵan deıin bir ǵana adamdy, kókshetaýlyq aıaýly qalamger Estaı Myrzahmetovti ǵana Esaǵa dep ataýshy edim. Endi sol qatarǵa taǵy bir «Esaǵa» qosylǵanyna da jıyrma jyldyń júzi ótipti. Osy jyldarda aýyldas, aǵaıyn bolsa da aralasa almaı alys júrip jatbaýyrdaı kóringen jaqsy aǵamyzdyń jan dúnıesin, adamı qasıetterin jaqynnan tanyp bilgendeımin, asyl qasıetterin anyqtap kórgendeımin.
Esaǵań 75-ti de ótkerdi, 80-niń seńgirine de shyrqap shyqqan edi. Eptep syrqatqa da syr aldyryp qoıatyn-dy. Biraq, qalamgerlik shabyty shaý tartqan joq edi. Men dál osy jaıǵa ári tańǵalamyn, ári súısinemin. Qaıraty kemel kezde gazet jumysynan, jazýdan qoly bosamaǵany onsyz da belgili ǵoı. Al endi jasy birtin-birtin ulǵaıa bergen bertindegi jıyrma jyldyń bederinde de Esaǵańnyń qalamynda kidiris bolmaǵandyǵyna óz basymyz kýámiz. Onyń qalamynan kóptegen tartymdy estelik maqalalar, esse tolǵamdar, syqaq áńgimeler, shýaqty óleń shýmaqtary birinen soń biri týyp jatty. Jazǵandary «Juldyz», «Tańsholpan» sııaqty ádebı jýrnaldarda, «Egemen Qazaqstan», «Qazaq ádebıeti», «Ana tili» sııaqty bedeldi de beldi gazetterde aı, apta aralatyp shyǵyp turdy. Keıbiriniń qorjynynda Esaǵań dúnıeleri, bálkim, áli de jatqan bolar.
Esaǵańnyń Sábıt Muqanov, Málik Ǵabdýllın, Talǵat Bıgeldınov, Erkesh Ibrahım, Sáken Júnisov sııaqty belgili tulǵalar týraly jazǵan tolǵamdy esselerinen kóp-kóp taǵylymdardy ańǵaryp, kókeıimizge toqımyz. Derekti hıkaıatpen barabar. Esaǵań jazbalaryndaǵy el, aýyl sýretteri qandaı deseńizshi. Birazyn estigenbiz, birazynyń shet jaǵasyn ózimiz de kórgenbiz, aýyldyń nebir danagóı qarttaryn, taǵdyrly adamdaryn, aýyl ómirin shynshyl sýrettep, asqaqtata jazdy. Aýylǵa degen bir saǵynysh sezimin oıata tolǵady. Esaǵań qalamynan týǵan el sýretteriniń ǵıbrattary kimdi de bolsa tolǵandyrǵandaı, tolqytqandaı. Bul kisiniń jazý mánerindegi marjandaı yzylǵan minsizdik, sý jorǵadaı taıpalǵan sheberlik ár qalamgerde bola da bermeıdi. О́ziniń áste jalǵandyqqa boı urmas kórkemdik kredosy bar. Esmuhambet Aıtmaǵambetovtiń qalamgerlik qyrlary onyń budan buryn shyqqan «Qulynshaq», «Eı, jańa kún», «Sen ǵana» kitaptarynda aıqyn tanylǵan edi. О́tken jazda shyqqan sońǵy kitabynan da shaý tartpaǵan shyǵarmashylyq shabytty kórip qýanǵan edik.
...Átteń, dúnıe!.. Aınaldyrǵan syrqat alyp júre beredi aramyzdan. Oǵan da qyryq kún bolyp qaldy. Sabyr etýden basqaǵa shamamyz kelmes. Roza jeńgemizge de sony aıtamyz. Shúkir, arty jaqsy. Ul-qyzdary erjetti, ómirden oryndaryn tapty. Sábıti men Arystany óziniń izin basqan beldi jýrnalıster. Umyttyrmas urpaǵy bar. Bul dúnıede biz de Esaǵamyzdy esten shyǵarmaspyz.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan».