«Ádemi-aý»

Qazaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, ánshi-kompozıtor Eskendir Hasanǵalıevtiń esten ketpeıtin, urpaqtan-urpaqqa mádenı mura bolyp qalatyn ánderiniń biri – «Ádemi-aý». Eskendir aǵamyz 60 jylǵa jýyq aralyqta 200-deı án jazsa da, sonyń ishinde úsh ándi erekshe ataıtynyn bilemiz. 21 jasynda óner aıdynyna alyp shyqqan «Anaǵa sálemi», ánuran ispettes «Atamekeninen» keıin, ómirdegi qosaǵy, ónerdegi mýzasy, Darıko apamyzǵa arnaǵan osy ánine degen kóńili alabóten ekenin esh ja­syrǵan emes. Bul ánniń qalaı jazylǵanyn bilsek te, ony kompozıtordyń óz aýzynan estıik dep, habarlas­qa­nymyzda, ádettegideı, Darıko apamyzben Saryaǵashta kýrortta qoltyqtasyp birge júrgen jaqsy aǵa iship otyrǵan asyn qoıa qoıyp, esh renjimesten, dál sol kúngideı emosııamen án tarıhyn baıandaýǵa kóshti. – Sonaý 1970 jyly Qaraǵandy oblysyna konsert berýge bardyq. Ol kezde men jaspyn, bar bol­ǵany otyzdamyn, Komsomol syı­lyǵynyń laýreatymyn. Jeke konsertim Qaraǵandy qalasyndaǵy Kenshiler saraıynda ótip jatty. Jańadan shyqqan ánderimdi sahnadan aıtyp jatyrmyn. Ánshilerdiń de jazylmaǵan bir zańy bar. Ánińdi bireýge arnaýyń kerek. Zalǵa qarasam aldyńǵy qatarda ártúrli ulttyń ókilderi otyr eken. Kózim birinshi qatarda otyrǵan, kózi tostaǵandaı appaq qyzǵa tústi. Osydan keıin aıtyp jatqan ánderimdi osy qyzǵa baǵyshtaı berdim. Konsert aıaqtalǵansha solaı boldy. Án bitken soń sahnanyń syrtyna shyǵyp, jańaǵy qyzdy qaıta kórgim, tanysqym kele berdi. Sol konsertti uıymdastyrýǵa uıyt­qy bolyp júrgen oblystyq komsomol komıtetiniń jigiti bar edi. Syrymdy soǵan aıttym. Kon­­sertte aldyńǵy qatarda bir qa­zaqtyń qyzy otyr. Sol qyzben qalaı tanysýǵa bolady, dep edim: – Sol da sóz bolyp pa? Reti kel­se tanystyraıyn, – dep júgirip ket­ken, ile-shala qaıtyp kelip tur. – Bir másele bolyp tur, – deıdi. – Ol qandaı másele? Sóıtsek, ol qyz Qaraǵandy ob­lysynyń qurmetti ári belgili aza­maty Sopyjan Áshlıaev degen ki­siniń qyzy bolyp shyqty. Álgi ádemi qyz Áshlıaevtar áýletiniń tuńǵyshy eken. Uldarynyń kóbi sportpen shuǵyldanatyn kórinedi. Sportpen aınalysyp aty shyqqan, laýazymdy qyzmet atqaryp otyr­ǵan 5-6 inisi bar. Tipti, Qazbek Ásh­lıaev degen inisi bokstan Eýropa chem­pıony atanǵan. Sodan bul qalaı bolady dep oılanyp qaldym (Eskendir aǵamyz osy jerde rahattanyp kúlip al­dy). Sál turdym da, kóp bolsa bir taıaq jep, bir nokaýt alarmyn, dep qalaıda tanysýǵa táýekel ettim. Qysqasy, ne de bolsa osy qyz­ben tanystyr dedim. Shaqyrǵan qyz sahnanyń artyna keldi. Men qazaqsha: – Sálemetsiz be! – dedim. Ol oryssha: – Zdravstvýıte! – dedi. Aýyldyń balasymyn, oı­py­rym-aı, biletin bir ýys oryssham taýsylyp qalmasa eken dep, qa­zaqsha-oryssha aralastyryp sóılep turmyn. Tanysa kele qyzdyń Qaraǵan­dydaǵy medısınalyq ınstıtýtty támamdap, Máskeýde ordınatýrada oqyp jatqanyn bildik. Er­tesine tańerteń Máskeýge qaıta ushatynyn estidik. Qaraǵandynyń kóshesinde meniń biraz ánderimniń sózin jazǵan Bákir Tájibaev, Darı­konyń dos qyzy bar, qydyrystap biraz júrdik. Osy tanysýdan keıin de 3-4 jyl ýaqyt ótip ketti. Biraq ol qyz esimnen shyqqan joq. Júre­gim­niń túkpirine jaıǵasyp aldy. Udaıy qalaı jolyǵýdy oılap júrdim. Bastapqyda birge ta­nys­qan qurbysy Almatyda qyzmet isteıtin, sodan surastyryp júr­dim. Meken-jaıy, telefonyn bil­meımin deıdi. Kim bilsin, óziniń de oıy boldy ma? (Eskendir aǵamyz taǵy da rahattanyp kúlip aldy. Darıko jeńgemiz de estip otyr). Sóıtip júrgende meniń bir dosym birde Almatydaǵy ókpe aýrýlary ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna barǵan eken, sol jerden Máskeýden oqyp kelgen jas maman bar ekenin estip kelipti. – Esimi Darıko! Máskeýden oqyp kelgen qyz eken, – deıdi. Sol Darıko ma eken dep júregim dir ete qaldy. Sodan ýaqyt taýyp, týberkýlez ınstıtýtyna baraıyn. Bul mekemeniń basshysy úlken kisi, meni burynnan tanıtyn edi. – Oý, Eskendir, neǵyp júrsiń? Amanshylyq pa? Eshkimiń aýyryp qalǵan joq pa edi? – dep surap jatyr. Men osynda jańadan ju­mysqa kelgen Darıko degen dá­rigerdi izdep júrgenimdi, Qara­ǵandyda ta­nysqanymdy, úsh jyl buryn joǵaltyp alǵanymdy aıttym. Sol Darıko ma, basqa Da­rı­ko ma, kórsem degen tilegim­di jet­kizdim. Instıtýttyń basshysy kóp sózge kelmeı jańaǵy dáriger qyz­dy shaqyrtyp aldy. Kabınetke aq halat, aq qalpaq, betine maska kıgen qyz kirip tur. Tek kózderi ǵana kórinedi. Ornymnan ushyp tura keldim de: – Sálemetsiz be! – dedim. Ol taǵy da: – Zdravstvýıte! – dedi. Mas­ka­syn alǵanda qýanyp kettim. Sol Darıko! «Ádemi-aý», «Asyl arman», «Esińe al» ánderiniń bári de, árı­ne, osy jeńgelerińe arnalǵan. Odan keıin de Darıkoǵa arnap «Eskirmegen mahabbat» degen án jazdym. О́mir bolǵan soń talaı qıynshylyqtar da boldy. Biz sol qıynshylyqtardy birge jeńdik. Qýanyshtardy birge kórdik. Syılastyǵymyz da, sezimimiz de sýyǵan joq. О́sip kele jatqan urpaqqa ónege bolsyn dep, osy kúnge deıin qol ustasyp kele jatyrmyz. Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan». ALMATY.