Sabaqtastyq

Jyr alyby Jambyldan bata alǵan Sádýaqas Bıgeldıev týraly bir úzik syr Armandaı bilý de adamı qundylyqty ańǵartady. Sol armanǵa jetý ýaqyty belgilense, maqsat bolyp shyǵatyny taǵy bar. Erte me, kesh pe adam ar­ma­nynyń oryndalǵany qandaı ǵa­nıbet! HIH ǵasyrda Alataýdyń baýraıynda Qosaı degen el aǵasy ómir súripti. Birsózdiligimen el yntymaǵyn saqtap, urpaq sabaqtastyǵyn jalǵap, úrim-butaǵy qazaqtyń bútindigine, beıqut ómir súrýine sebepshi bolýyn armandapty. Álbette, sóz ben is qabysý úshin eldiń óz qoly óz aýzyna jetip, berekesi kirip otyrsa quba-qup. Ol tirlik beınetpen keletinin suńǵyla jan jete sezinip, ishki oıyna jetýdiń bir qadamy Alataýdyń san sileminen shyǵatyn Qaraqystaq ózeniniń bir arnasyn atamekeni bolǵan aıadaı aýylǵa buryp, halyq kádesine asyrýdy maqsat tutypty. Alǵashqy qadamy ózendi san burala aǵýǵa májbúrleıtin bes beldiń tumsyqtaryn kese ıkemge keltire aǵyzýdy da jobalapty Biraq jaýgershilik zaman ol oıdy iske asyrýǵa múmkindik bermeıdi. Amal neshik. Jyljyp jyldar ótedi. El aýzynda aıtylyp júrgen baba armanyn araǵa eki ǵasyr salyp, urpaǵy Bıgeldi usta bes birdeı beldi asyra aryq qazdyryp oryndaýǵa nıet etedi. Kórigin qyzdyra temirden túıme túıgen usta ózine de eline de ketpen soǵyp, sý patshasy Súleımenniń rýhyna syıyna Qosaı baba jobasy boıynsha iske kirisedi. Sondaǵy el aýzynda qalǵan bir aqıqat Bıgeldi usta qanynda bar bekzattyǵyna basyp ketpenin jigitterine kótertip qoıady eken. Sondaı sátte eki jigitter­lep-tepship ustanyń ketpenin kóterip júre­tinin el jyr ǵyp aıtady. Sóıtip, araǵa eki ǵasyr salyp Qosaı baba armany oryn­dalady. Bul 1890 – 1895 jyldary-tyn. Qosaı baba týmalary atamekenine aınaldyrǵan aıadaı aýyldyń irgesinen ózen arnalaı aǵyp, el egin egip, dıqan­shylyqty kásip etip turaqtaǵan ýaqyttan beri Burǵan aýyly atanady. О́zendi burýdan shyqqan sóz ǵoı. Sóıtip, asyl armannyń oryndalýyna atadan balaǵa jetken júrek úni sebep bolady. Súıegi asyl babanyń meıirimdiligi, árqandaı oqıǵany adamgershilikpen zerdeleı, eksheı alýdaǵa suńǵylalyǵy adamı qundylyǵyn tanytyp, qany arqyly urpaǵynyń boıyna daryǵandyǵyn ýaqyt atty tóreshi kórsetti. Qashanda qalt aıtpaıtyn halyq naqty ómirde bolǵan jaıtqa súıenetini aqıqat. Babasynyń armanyn oryndaǵan Bıgeldi ustaǵa Allanyń raqymy túsip, jasy týra alpysqa tolǵanda zaıyby ómirge balpanaqtaı ul ákeledi. Bul 1936 jyly edi. Qudaıdyń bergeni. Ulǵa azan shaqyryp Sádýaqas dep at qoıady. Sol sábıge keıin Jambyl babanyń meıirimi túsedi. Aýdan ortalyǵynan kele jatqan qart aqyn birde Bıgeldiniń aýylyna toqtapty. Sonda usta Jákeńe jany qalmaı qyzmet kórsetedi. Qoıǵan suraqtaryna bar peıilimen jaýap berip, alma baǵy men qyrmandy aralatady. Atqa qonarda Jambyl baba: «Batamenen er kógerer, jaýynmenen jer kógerer», dep mynadaı jyr joldaryn aıtqan eken: «Kelgenimde baǵana-aq, Aldymnan shyqtyń aǵalap. О́skeleń men ekeýiń, Atymdy berdiń taǵalap. Batamdy berdim balańa, Eńbegińdi baǵalap. О́mir jasy uzaq bop, Jaqsyny júrsin jaǵalap». Aqyn atasy bata bergen sol bala ustanyń at ustary Sádýaqas edi. Bas­taýysh synypty Burǵan aýylynan oqyp, orta mektepti Qaraqystaqta bitirgen ol jas kezinen ózenniń qos jaǵasyna ornalasqan eki aýyldy jalǵastyratyn kópir salýdy armandapty. Iá, nege ekenin eshkim ashyp aıta almaıtyn bir erensizdik edi bul. Sóıtip, aıadaı aýyl áý bastan-aq tasada qalǵan. Eki eldi mekenniń arasy 3-4 shaqyrym ǵana jer. Burǵan aýylynyń balalary bastaýysh synyptan soń Qaraqystaqqa qatynap oqýǵa májbúr. El bolyp salatyn shaǵyn kópirdi kóktemde tasyǵan sý buıym qurly kórmeı buzyp kete beredi. Qalyptasqan ádet qoı, jurt baıaǵydaı erensiz. Eresekteri kishilerin jolǵa tas­tamaı ózennen arqalap ótkizip, ómir kóshi alǵa jyljı beredi. Sádýaqas aǵa Bıgeldıev mektep qabyrǵasynan shyqqan soń, turmys taýqymetin tartyp, baqtashy boldy. Zerdeli jan kúndelikti tirlikpen qalyp qoımaı, ádebı kitaptardy jas­tana jatyp oqıtyn ádet tapty. Kúni boıy mal sońynda júrip oqyǵanyn oı eleginen ótkizip, saraptap, saralaýdan esh jalyqpaıtyn. Qaıta oıy ushtalyp, óriste aýyl qarttarymen jolyǵa qalsa tosyn saýaldar qoıyp oılandyryp tas­taıtyny da bar-tyn. Qazaqy bolmysty kúnde kórip júr. Kórgeninen túıgeni kóp qarııalardan sýyrtpaqtaı syr tartyp, el aýzyndaǵy oqıǵalardy suraı beretin. Sosyn ońashada sol áńgimelerdi ekshegendi unatatyndyǵy bar. Baqtashy bolyp júrip júrek qa­laýymen jan jary Aısulýǵa qosyldy. Otaý quryp úlken jaýapkershilikti seziný arqyly qolyna qalam aldy. Keshqurym áıteýir bir sebeppen oı tunyǵyna boılaı otyryp, aq qaǵazǵa kúrishteı etip sóz marjandaryn tize beretin, tize beretin. Qudaıǵa shúkir, sol týyndylar birneshe jınaq bolyp, oqyrmandaryna jetken. Shyǵarmashylyǵy týraly sóz qozǵarda estelik aıtýshylar oılaryn saralaǵanymyzda tapqyr sóz ıesi bolǵanyn, eldi ádemi ázilderimen-aq moıyndatyp tastaıtynyn ańǵardyq. Kósile jazǵan týyndylarynyń oqıǵalary oqys, oıy tunyq, álbette taqyryby tyń bolǵanyn da sol el aıtýda. О́stip júrip Sádýaqas aǵa Bıgeldıev QazMÝ-diń jýrnalıstıka fakýltetine syrttaı oqýǵa túsedi. Zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy, ǵulama ǵalym Muhtar Áýezovten dáris alady. Munyń ózi maqtanysh ári ekiniń biriniń mańdaıyna jazylmaǵan baq emes pe?! Sóıtip, is­tep júrgen jumysynan qol úzbeı jýrnalıstıkadaǵy deńgeıin kótere, damyta túsý maqsatymen Sultanǵalı Sadyrbaev sekildi zerdeli ǵalymmen tyǵyz baılanys ornatady. Sodan ýnıversıtet dıplomyn alǵan soń Jambyl aýdandyq «Atameken», keıin Kúrti aýdandyq «Shuǵyla» gazet­terinde qyzmet isteıdi. Dene bitimi taý tulǵaly bolsa da júregi názik te sezimtal jan birde-bir adamnyń kóńiline qaıaý túsirmegenin ony biletinder jarysa aıtady. Joǵarydaǵy eki gazette 45 jyl qyzmet istep, 25 sha­qyrym jerdegi Burǵan aýylyna qystyń sýyǵyna qaramaı qara tonyn qymtanyp alyp motosıklimen qatynap júredi. Sonda orta joldaǵy aýyldarda turatyn áriptes inilerin de kezegimen mingestirip ala ketetinin jurt áli umytpaıdy. Ýaqyt óte kele Sádýaqas aǵanyń ba­lalary erjetti. Olar ózi týyp-ós­ken jerge, momaqan elge qalaıda shapaǵatyn tıgizýdi oılady. Sonda Bur­ǵan men Qaraqystaq aýyldarynyń ara­syn jal­ǵap, úlkenniń de kishiniń de al­ǵy­syna bóleıtin kópir salý jónindegi áke armany jaqyndap, tipti qol sozym jerde turǵandaı seziletin. Sádýaqas aǵa sekildi tómengi synyp oqýshylaryn erteli-kesh taý ózenin keship arqalap ótkizýdiń san mashaqatyn kórgen uly Mahabat qyzmetke ilikkende áke armanyn is-júzine asyrdy. Sóıtip, Jambyl aýdanynda basshy bolǵanda kópir salǵyzýǵa muryndyq bolyp, ıgi dástúrdi jalǵady. Osydan keıin áke ósıetine adal Mahabat aýyldaǵy sary topyraǵy ezilip jatatyn kóshelerdiń barlyǵyn da tegistep, tas tósep, asfalt jol salýǵa qolushyn berdi. Kórgendiktiń taǵy bir dáleli retinde Burǵan atty aıadaı aýyl balalaryn kórshi Qaraqystaqtaǵy orta mektepke sabyltpaı, Sádýaqas Bıgeldıevtiń ózimiz joǵaryda atyn ataǵan uly, búginde Almaty oblysy ákiminiń birinshi orynbasary qyzmetin atqaryp júrgen Mahabat Sádýaqasuly bastaǵan 6 perzenti birlese tize qosyp, osy jerge zaman talabyna saı mektep pen balabaqsha keshenin salyp berdi. Ony estigen jan qýanyp, alǵystaryn aǵytqanyn sol el maqtana aıtady. Ákeleriniń eńbegin eli baǵalap, zańnama talabyna saı qujattaryn rettestirip, Burǵandaǵy bilim ordasyn Sádýaqas Bıgeldıev atyndaǵy mektep-balabaqsha dep atady. Ásili, tektilik jaıdan jaı kez-kel­gen urpaqtyń boıyna qona bermeıdi. Ertegiler áleminen oı tamyzyq ala otyryp, naqty ómirden mysal keltirsek bizdiń keıipkerimizdi onyń usta ákesi alpys jasynda kórgen ǵoı. Sodan soń jyr alyby Jambyl oǵan bata bergen. Búgin onyń urpaqtaryna el alǵys aıtyp otyr. Osynyń bárinde bir sabaqtastyq bar. Sádýaqas aǵa Bıgeldıevtiń fotosýretine kózimiz túskende oıymyzǵa osy joldar túzilip túse berdi. Nurbol ÁLDIBAEV,  «Egemen Qazaqstan». Almaty oblysy. Sýrette: jyr alyby Jambyl baba bata bergen Sádýaqas Bıgeldıev (joǵaryda).