Cóz soıyl № 22

* Áziliń jarassa...

Sýretti salǵan О́mirserik NURTAEV.

*Birde... Qaıdaǵy men jaıdaǵy Sózge sheshen, oqyǵany men toqyǵany, kórgeni mol ákem Seıit Kenjeahmetov otyrys­tarda ǵıbratty áńgimeler men tarıhı shejirelerden sóz qozǵap, kópti rıza etip otyratyn ádeti bolatyn. Ákemniń el aldyndaǵy bedelin qyzǵanatyn bireý: – Seıit, sen osy qaıdaǵy men jaı­daǵyny qaıdan bilesiń? – dep­ti. Sonda qaıran ákem toq­tal­mastan: – Qudaı ekeýmizdi qatar ja­rat­qanda sen buryn baryp aılaly men paıdalyny qymqyryp ket­kende, maǵan qaıdaǵy men jaı­daǵy qalǵan joq pa? – degen eken. Aqyn ákimge sálem bermeıdi 1994 jyly kúzde Torǵaı oblysynyń Sarytorǵaı degen jerinde Kenesary batyrlarynyń biri Tólek Jáýke batyrdyń toıy bolady. Oǵan sol kezdegi oblys ákimi Jaqan Qosabaev ta keledi. Úlken-kishi ákimge júgire sálem berip, qolyn alyp, jalbaqtap jatqanda Seıit ornynan qozǵalmaı tura beredi. Ony kórgen bireý oǵan: «Ákimge nege sálem bermeısiz?» dep qalady. Sonda aqyn ákem: – Alla bergen aqyn adam bergen ákimge sálem bermeıdi, – depti. Adam tanymaı qalypty Basshylyq qyzmetke jańadan taǵaıyndalǵan órkókirek bireý ákem Seıitti kórmegensip janynan óte beripti. Mundaıdy qalt jibermeıtin ákem: – Mynaý úlken qyzmetke jańadan turǵan bireý emes pe? – deıdi kópke estirte. – Iá, dál solaı. Ony qalaı bildińiz? – Báse, burynǵydaı emes, adam tanymaı qalypty, depti. Burynǵy esim Arqalyqtaǵy kitap dúkeniniń satýshy qyzy ákeme jaqsy kitap­tardy saqtap qoıady eken. Ákem rahmetin aıtyp, alyp turady eken. Alǵan saıyn qyzdyń esimin surap alady eken de, keıin umytyp qala beretin kórinedi. Bir joly taǵy kitap alyp turyp, esimin aıtyp alǵysyn bildireıin dese, esimi aýzyna túspeıdi. – Qalqam, esimiń kim edi osy? – dep suraıdy. – Hadısha ǵoı, aǵa. – E-e, burynǵy atyń eken ǵoı, rahmet, qalqam, – depti sonda ákem. Zámzágúl KENJEAHMETOVA. ARQALYQ. Tas qamal ma, tas úı me? Taýsylǵandaı basqa amaly, Qazir keıbir «krýtoılar» Salatyn boldy tas qamaldy. Alataýdyń bókterin jaǵalaı, Saı-salasyn «panalaı», Qaraǵaı, tal men qaıyńyn kesip, Taý-tasyn qoparyp, Burǵylap, tesip, Talǵardyń shatqalynda, Kolhozdyń burynǵy egistik, Alma-órik ósirgen baqtarynda, «Qalqaman», «Mamyr», «Taýgúlińde» Bara qalsań saý kúnińde Baılardyń salǵan úıin kórip Eriksiz basyń aınalady. Osyndaı han saraıyn saldyratyn «Shonjarlar» qarjyny qaıdan alady?! Eki metr bıik boıyńnan, Darbazasy – shoıynnan. Aýmaǵy – fýtbol alańynyń aýmaǵyndaı, Qorshaýy – Mamaev qorǵanyndaı. Qabyrǵasyn zeńbirekpen Atsań da qulamaıtyn, Urylar bas suǵa almaıtyn, Qupııa «jumbaq» tas úıler kóp. Túrme deıin deseń, Tóńiregi kókaraı shalǵyn, Máýeli saıabaǵy bar, Shomylatyn basseıni men Bıllııard oınaıtyn zaly bar. «Jer aýmaǵy bir gektardaı, Iesi kim eken, netken baı!?» – Dep tańdaı qaǵasyń. Tańdanbaı-aq qoı sen oǵan, Uzyn sózdiń qysqasy: «Jemsaýy» úlken jemqorlar, Nemese bankty tonaǵan, Dollary bir chemodan, Ne halyqtyń qazynasyn obaǵan. Úılerine bas suǵa almaısyń, Tóbetteri bar qabaǵan. Aýlasyna kúzet qoıǵan, Qyzmetshi qyzdary – on adam! Aýla sypyrýshy alty adam ustaıdy, Senbeseń, úıine bas suǵyp kór, Tapanshamen tars etkizip, Tabanda atyp tastaıdy... *   *   * Alataýdyń aıasynda, Alma baqtyń saıasynda Qaltalylar han saraıyn salǵanda Tabıǵatty aıasyn ba !? Taý-tasyn qoparyp, Arsha men shyrshasy otalyp, Jatqanda Allataǵalam da, «Kóz qyryn» bir salyp ótedi. Bir kúni tabıǵat ta qaharyna minip, Ondaı úılerin sypyryp-sıyryp Topansý alyp ketedi... Nurtan TО́LEPBERGENULY. ALMATY. «KО́RIM» KО́Z (monolog) Áı, ıt ómir-aı!.. Qursaq kóte­­rýge zar bolyp júrip, kóz­ja­­symdy kórip, sharana shyr etip dúnıege kelgendegi qýany­shymdy aıtsańshy... Sózimdi «ıt ómir-aı» dep bastaýym – toǵyz aı kóterip dúnıege keltirgenim... áı, ıttiki, bári ana polıgonnyń... atom sy­na­ǵynyń syqpyty, týǵannan so­nyń «bultyn» jamylyp, aýa­syn simirip óskenniń kesiri... balam «basqada joq bala» bolyp dúnıege kelip... qos ja­na­ry­men qosaqtalyp týra mań­daıyna alaqandaı kóz bitip jarq ete qalǵanyn aıtsań­shy... Alǵash kórip abdyrap, tilim kúr­mele túske deıin esimdi joǵal­typ eseń­girep, sasqan­nan qaq mań­daıdaǵy janardy sıpalap bir ashyp, bir jum­ǵyza berippin... Kúıeýim kó­rip kúreńitip, onsyz da bar tutyq­pasy qozyp, qylǵynyp qaldy. «Áı, ıt ómir-aı, onsyz da shyq­pa janym shyqpamen júrgen myna zamanda... qıyn­dyqtan, jetispeýshilikten qajyp bitken basymyzǵa bala buıyryp eńse túzelip, erteńgi kúnge úmitpen qarap, qıyndyq ataýlyǵa qasa­rysa turar demeý bola ma dep júr edik... Al kerek bolsa, bolashaǵyń bordaı tozdy, úmitiń úzildi degen osy» degen kúńirenispen es-tússiz eki jeti jatyp es jısam... úı toly adam... sóıtsem olar per­zentimniń kórim kózin qyzyq­taý­shylar eken. Aqyryp turyp aıdap shyqtym... Ketken soń qarasam, ashýmen baıqamappyn – sábıimniń tóńiregi tolǵan oıynshyq, ózin kıindirip úlde men búldege orap-aq tastapty. Kúıeýimniń júzi jaıdary, balasyn oınatyp bas jaǵynda otyr. Ana emespin be, ishten shyq­qan shubar jylan... eńirene emsinip emizeıin kep... Oblystan keldik deıdi, ákel­genderi ájeptáýir, úndemeı otyryp shyǵaryp saldyq. Teledıdardan keldik degende, «jetpegeni osy edi» dep shat-shálekeı boldym... Olardyń «sábı erekshe qamqorlyqqa alynady, tabıǵattyń «tamashasy» erekshe qubylys bolyp otyr», dep ózderi tarapynan teledıdar ákelgenin qulaǵym shalyp bir sátke únsizdik tanyttym... Oıpyr-aı, kóp ótpeı «kórim kózimdi» teledıdardan kórip kózaıym boldym. Kelýshiler de kóbeıdi, qurqol emes, «kórimdikteri» kóńil jubatady... Jasyrmaımyn, kelgen kiristen ájeptáýir qoń da qordalanyp qalypty. Bir bıznesmen tabaldyryq at­taǵannan aqsha shashyp, balam jat­qan besikti bir býmasy­men «bý­lap» kete barǵanyn aıt­sań­shy. Taǵy bireýi arnaıy kelipti, balamdy qushaǵyna alyp tele­dıdarǵa tebirene sóılep, baı­ǵazym bolsyn dep keterinde jeńil kóliktiń kiltin sábıdiń moınyna ilip ketkeni. Qudaı ońdap Astanadan da ókil kelip, «Elimizdiń atyn aı­­­­daı álemge alyp shyqqan sábı­­­­­diń ata-anasyna degen qur­me­t­i­­m­iz mynaý!», dep ob­lys ort­a­­­­ly­ǵynan tıesili páter­diń qujat­­taryn besiktegi balamyz­dyń ústine tastap, páter kiltin sal­ta­­natty túrde ózime tabys­tady. ...Zymyraǵan ýaqyt-aı, óstip júrip jyl da óte shyǵypty. Nesin aıtaıyn, kelip ketken el-jurttan aınalmaspysyń... Osyndaıda ózime-ózim «atyń shyqpasa jer órte» dep mys­qyldap, buıyrǵan búldirshinime táýbe dep júrip, bir kúni «taǵy da perzentti bolsam qaıtedi?..» dep oı túıip, ony sanama sap saralaı kelip: «Bizde ǵoı polıgon quryǵaly qashan... nede bolsa kúni búginderi atomyn synaýdan aldyna jan salmaı otyrǵan ana aty shýly páleket mem­leketke baryp turaqtap, sonda jú­rip qursaq kóterip qaıt­sam», degen delquly oıymdy qorqa-qorqa kúıeýime syzdyqtata jet­kizip edim, «Durysy sol! Osy­ny oılaǵanyma da on aıdyń júzi boldy. Oıymyz bir jerden shyqty, kettik qatyn!» dep, júzi jaı­dary, janary jadyrańqy, ásheıin­degi tutyqpasynyń bel­gisi de joq otyrǵan ornynan atyp turǵany... Ersultan MAǴJAN. Almaty oblysy. MAIRANYŃ «ENESI» Ásem men Maıra bir synypta oqıdy eken. Bir kúni tańerteń Ásem sabaqqa bararda úı telefo­ny­men bireýge soǵyp, mektepke birge baraıyq deıdi. Sol kúni olar saıysqa daıyndalmaq bop, mek­tepte keshke deıin júrip qalady. Kesh bolǵan soń anasy Ásem­di ýaıymdap, izdeı bastaıdy. Ana­sy qy­zynyń Maıramen dos eke­nin biletin. Sodan anasy, osy qyz tańerteń bir dosyna soǵyp edi ǵoı, sirá Maıra shyǵar dep, sol telefonǵa qońyraý shalady. Tele­fondy bir úlken áıel kisi kóteredi: – Allo? – Allo, salamatsyz ba, maǵan Maıra kerek edi. – Men Maıranyń enesimin, aıta berińiz... Kútpegen jaýapqa tań qalǵan Ásemniń anasy: – Sizdiń úıde 8 synyp oqıtyn qyz bar ma? – deıdi. Sonda álgi áıel: – Iá, bizdiń Aısha da sabaqtan áli kelmedi, – depti. Sóıtse, Aıshanyń anasynyń aty da Maıra eken. Al Maıranyń enesimin degen kisi Aıshanyń ájesi bolyp shyqty. PAIDA KО́RÝ Bir kúni úıdiń janynda jumys jasap júrgen jumysshylar bir balany dúkenge temeki alyp kelýge jumsap, qolyna 20 teńge beripti. Ol bala ákesine baryp: – Áke, meni temekige jumsap jatyr, baraıyn ba? – deıdi. Ákesi: – Bara ǵoı, barǵanyńa aqsha sura, – deıdi. Biraz ýaqyttan soń balasy ákesine kelip: – Áke, 20 teńge paıda kórdim, – deıdi. Ákesi: – Solaı ma, olar seniń baryp kelgenińe aqsha berdi me? – Joq, temekini sizdiń atyńyzǵa jazdyryp, 20 teńgeni ózim aldym, – deıdi. Kamshat JUBATHANOVA. AQTAÝ. Tikenek sóz Áıeldiń mıynan góri qamyrynyń ashyǵany jón. *   *   * Qysylǵan qyzdyń degeni: «Alam dep almaı ketti albasty!» *** Qazaqqa tán sóz: «Bir kredıt dep júrip jatyrmyz». *   *   * Áıel zatynyń «pensııadan» buryn turmysqa shyqqany durys. *** «Baılanys joq» dep habarlady baılanysshylar. *   *   * Bas pen shyǵarmany qatar jazýǵa bolmaıdy. *** Qazir «ket» deseń ıt te ketpeıdi. *   *   * Búgingi tili ashy shaldar – keshegi tili tátti baldar. *** Tańǵy temeki tanystan. *   *   * Jumysy – tıip, qashý. Mahabbaty – súıip, qashý. *** Meniń oryssham Qyzylorda men Jezqazǵan­nyń arasyndaǵy jol sııaqty. *   *   * Qarǵystyń jamany: «Aılyqpen qal». *** Dollarly bala súımekke jaqsy. *   *   * Qulaqtandyrý – qulaqtan urý. Orynbasar ÁLJIK. Qyzylorda. Biz de sizderge jetemiz (Beıimbetshe) – Ýa, kimsiń? – «Pervashpyn». – Jaımysyń? – Jaımyn. – Ýa, qaıdan kelesiń? – Sabaqtan kelemin. Aqshamnyń sońyn jumsap Tamaqtan kelemin. Leksııany úzbeı jazyp júrgen jaıymyz bar, Alǵashqy sessııany – 5-ke tapsyramyz ba degen oıymyz bar. – Oy, tórtinshi kýrspen tanystyń ba? – Tanystym. – Ne deıdi? – He desin, aqsha suraıdy. – Qansha? – Bir stıpendııa. – Bir stıpendııa?! – Oıbaı-aý, sonda neń qalady? – Nem qalsyn, Men qalam, Kitap-dápterim qalady. – Endi ne etpeksiń? –    Aýyldan aqsha kútem. – Kútseń kút, Men de sol aqshańdy kútem. *   *   * – Ýa, ózińiz kimsiz? – «Dedpiz». – Jaımysyz? – Ýraganbyz. «Pervashtardy» shetinen «týraǵanbyz». Tórtinshi kýrs bolǵan shenimiz bar, Oqytýshyǵa jaqqan ebimiz bar. Biz – «krýtoı», biz – «blatnoı», Kúsh synassa jún bolady, Kim teń keler, oıpyrmoı! – Aıtpaqshy, qaıdan kelesiz? – Sabaqtan qashyp kelemiz. «Pervashtardy» «syndyryp», Jalǵandy jalpaǵynan basyp kelemiz! – Endi ne etpeksiz? – Bitiremiz. Ketemiz. – Ketseńiz ketińiz, Biz de sizderge jetemiz! Úmit ZULHAROVA. ALMATY. OTBASYNDAǴY «OShAǴAN» Kúıeýi áıeline: – Jadyra, men fýtbol kórgen kez­de basqa nárseniń bárin umy­tamyn. – Men Ja­dy­ra emespin, Mádı­namyn. *    *    * Áıeli: – Erkek degen – sa­­ǵyz, basynda tát­­ti, keıin dámsiz. Kúıeýi: – Durys aıtasyń, sender – shaınap-shaınap dámin ketiretin aýyzsyńdar. *    *    * Eri men áıeli qonaqqa barǵaly jatyr. Áıeli: – Sen kóp iship bara jatsań, men saǵan «zıma» deımin, sol kezde qoıa ǵoı, jaraı ma? – Jaraıdy. Ertesine áıeli renjip otyr: – Men «zıma» degende qoıma­­dyń. Eshe «ogon» dediń. «Ogon» degen ne? – «Ottamashy» degen. *    *    * – Súıiktim, sa­ǵan týǵan kú­nińe ne alyp bereıin? – Oı, bilmedim, janym. – Onda saǵan oı­lanýǵa bir jyl ýaqyt beremin. Múıisti júrgizetin  Berik SADYR