Sháken apany bilgenimizge de 25 jyldyń júzi bolsa kerek. Baıyrǵy jýrnalıst, qazirgi baspasóz ardageri Toqtarbek Qojanovtyń anasy. Súıegi asyl áje búginde júz jasaǵandardyń qatarynda. Dıdarlasa qalsańyz, júzinen jylylyq esedi, júregindegi meıirimimen aıalaıdy.
– Men Qaraǵandy oblysynyń búgingi Qarqaraly aýdanynyń Qý óńirinde 1914 jyly dúnıege kelippin, – dep bastady ol áńgimesin. – Keńes ókimeti ornaǵanda ájeptáýir estııar qyzbyn. Ákemniń ortasha sharýasy boldy. Men kenjesi edim. Anam qaıtys bolǵan. Ápkem uzatylǵan. Ákem ekeýmizdiń tynysh ómirimiz kámpeske bastalǵanda buzyldy. Halyq tolqyp ketti. «Maldan aıyrylyp ne bolamyz?», «Kónbegenderdi ıtjekkenge aıdaıdy eken» degen sııaqty sózder kóbeıdi. Ákemnen de maza ketti. Bir kúni «Semeıge ketemiz, ne de bolsa sol jaqta kóppen kóremiz», dedi. О́zimizdiń jeńil at-arbamyz bolatyn. Sonymen júrip kettik. Úı-jaıymyz, qoradaǵy birli-jarym mal qala berdi.
Semeıdiń qalasyndaǵy jaǵdaı tipti múshkil kórindi. Ash-jalańash adamdar bosyp júr. Úkimet olardy poıyzben ishki jaqqa attandyryp jatyr eken. Biz de solardyń ishinde kete bardyq. Sibir jerimen uzaq júrip, Úrkit arqyly Ýlan-Ýdege kelip jettik. Osynda vagon jóndeý zaýyty salynyp jatyr eken, sonyń qurylysyna jumysqa kirdik. Sonda Baıkal kóliniń balyǵymen jan saqtadyq.
...Sol jerde bolashaq kúıeýi Ráp Qojanovpen tanysypty. Ol da ózi sııaqty bosqyn eken. Semeıdiń arǵy jaǵyndaǵy Eńirekeıden kelipti. Eki jas taǵdyrdyń jazýymen turmys qurady. Alǵashqy náresteleri dúnıege keledi. Biraq úlbiregen jas bolǵandyqtan analyq tájirıbe jetispedi me, áıteýir, shekesi torsyqtaı eki ul da shetinep ketipti. Onyń ústine, turyp jatqan jerleri de qaıbir jetisip turdy deısiz. Qurylysta jumys istegen kóp otbasylar uzyn barak ishinde, arasy matamen shymyldyqtap bólingen bólmelerde turypty. Esh nárse jetispeıtin, ashqursaq, kedeıshilik zaman.
Sodan otyzynshy jyldardyń sońyna taman Ráp pen Sháken elge qaıtady. Ráp burynyraqta Túrksib temirjolyn salýǵa qatysqan eken, birden jumysqa qabyldanady. Sóıtip, Aıagózdiń janyndaǵy Egiz-qyzyl beketine strelka burýshy bolyp ornalasady. Toqtarbegi osynda týypty. Ákesi yrymdap, onyń kindigin baltamen kesip, ólim toqtasynshy, tiri bolsynshy dep atyn Toqtarbek qoıǵan eken.
Budan sońǵy áńgimeni qazir ózi de 77-niń jalynan ustaǵan Toqtarbek aǵaı jalǵady: «Meniń 3-4 jastaǵy kezim. Qys ishi. Keshki mezgil. Bekettegi barak úıde turamyz. Jumystaǵy anamdy zaryǵa kútip, terezeden syrtqa qaraımyn. Syrtta alaı-dúleı boran. Eshteńe jóndi kórinbeıdi. Jaryǵy jyltyrap, qar tazalaǵyshty yshqyna tartqan parovozdyń baryldaǵan daýysy emis-emis qulaǵyma shalynady. Sol temirjol tabanyn qardan arshyp júrgen temirjolshylardyń ishinde anashymnyń bar ekenin bilemin. Ol maıdanǵa attanǵan ákemniń ornyn basqan. Qaharly soǵys jyldarynda erleriniń ornyn basqan áıelder poıyzdardyń júrisin toqtatpaı, qamtamasyz ete bildi».
...Iá, sol bir soıqan soǵystyń qasireti bul úıdi de aınalyp ótpepti. Otaǵasy Ráptiń qaza bolǵanyn jetkizgen qara qaǵaz analy-balaly Sháken men Toqtarbekti adaspaı taýyp, birin jesir, ekinshisin jetim etipti. Qıynshylyqty er-azamattaı kótere bildi. Kishkentaı uly ekeýi elbesip-selbesip ómir shyraǵyn sóndirmepti. Sóıtip júrip Toqtarbek erjetedi, mektepti bitiredi. Ýnıversıtetke syrttaı oqýǵa túsedi. Jýrnalıstik joldy tańdap, uzaq jyldar aýdandyq gazette istep, sonyń redaktory bolady. Odan táýelsizdik jyldarynda temirjol salasynyń respýblıkalyq gazetine bas redaktor retinde basshylyq jasap, sol aradan qurmetti zeınetke shyqqan.
Sonaý qıyn-qystaý, alasapyran zamanda kóz jazyp qalǵan apasy tabylǵanda qýanǵanyn aıtsańyzshy. Apaly-sińlililer 40 jyldan keıin bir-birin taýyp qaýyshqanda ishterindegi zapyran kóz jasymen toqtamaı aǵylyp, qýanyshtan egilip edi-aý. Qolyn jyly sýǵa malǵan, burynǵy kórgen qıyndyǵyn umyttyryp, raqat ómir keshtirgen, úıli-kúıli bolyp nemere súıgizgen, eldiń salaýatty azamaty bolǵan Toqtarbegine rıza.
Sháken ana kele-kele aq ájege aınalǵan. Nemerelerdiń kútimin, tárbıesin óz moınyna aldy. «Balalaryń – óskenshe, nemereleriń – ólgenińshe» degendeı, aq áje únemi nemerelerimen birge boldy. Nemerelerdiń úlkeni Erjan ınstıtýtqa túskende qalmaı, onymen birge Almatyda turdy. Keıin Marjan nemeresi Semeıde oqyǵanda sonyń qasynda boldy. Jaqyn-jýyqtar osy kezde Sháken anany Pýshkınniń nıanıasymen teńestiretin. Al qazir júz jastan asqan keıýanany osy nemereleri aıaly alaqanǵa alyp, baǵyp-qaǵýda. Toqańnyń ózi bas bolǵan nemereler aq ájeniń qamqory. Marjan Respýblıkalyq klınıkada isteıtin tamasha dáriger bolsa, Erjany qarjyger. Olardan súıgen shóbereler qandaı tátti deseńizshi! Jyly júrekti ázız áje buǵan da súıinip, Allaǵa shúkir aıtyp otyrady.
Asyl áje qazir Almatynyń qaq tórinde Erjan nemeresiniń qolynda turady. Osy úıde shóbereleri toǵysyp, máre-sáre bolyp jatady. Qudaıǵa shúkir, ázir densaýlyǵy da syr bere qoımapty. О́zim jıyrma jyldyń arysynda, jetpistiń mol ishine kirgen kezinde kórgendegimdeı, sondaǵy óńin de asa bere qoımaǵan. Jetpis jetidegi uly Toqtarbek aıtady, anamyzdyń osynsha ýaqytta, es bilgeli, ne bir ashý shaqyrǵanyn, ne bireýmen renjiskenin bilgen de, kórgen de emespiz deıdi. Abzal jandy aqpeıildilik degen osy emes pe. Sońǵy jyldardaǵy kóńili jubanǵan bir qýanyshy, Uly Otan soǵysynyń 70 jyldyǵy qarsańynda uly Toqtarbek nemeresi Erjanmen birge Reseıdiń Orel oblysynan maıdanda qaza tapqan ómirlik qosaǵy Ráptiń súıegi jatqan zıratty taýyp, sonda táý etip, týǵan jerdiń topyraǵyn salyp qaıtty. Al ol jaqtan atameken Eńirekeıdegi Maıjapar qorymyna topyraq ákelip qosyldy. Sóıtip, soǵysta sheıit ketken jar rýhy, áke rýhy razy etildi.
Búginde 102-ge kelip otyrǵan jyly júrekti Sháken áje Qojanovaǵa sońǵy bir-eki jylda Almaty qalasynyń ákimdigi tarapynan da kóńil aýdaryla bastaǵandaı. Merekelerde qurmet kórsetiledi, arnaıy kelip quttyqtaıdy. Bir joly Almaly aýdanynyń ákimi Serik Qusaıynov ózi kelip, tońazytqysh syılady. Qala ákiminiń atynan aı saıyn qosymsha járdemaqy beriletin kórinedi. Buǵan qosa, óz urpaǵynyń perzenttik meıirim shýaǵymen aıalanǵan Sháken áje shúkir, táýbesin aıtyp, barsha jurttyń amandyǵyn tileıdi. 102-degi analyq júrektiń ájelik aq batasy osy.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.