Ábilseıit AIHANOV

Qazaq kúresiniń keńestik kezeńdegi sımvoly

Qazaqtyń ótken ǵasyrdyń 60-shy jyldary basynan bergi kúres ónerin Ábilseıit Aıhanovsyz kózge elestetý múmkin emes. Ol boz kilem ústinde atoı salǵan jyldarynda erkin kúresten Qazaqstan chempıony ataǵyn 11 ret jeńip aldy. KSRO ha­lyqtary spartakıadasy men Odaq birinshiliginde chempıon atandy, bir márte kúmis júldege qol jetkizdi, bir kezek KSRO Kýbogyn ıelendi. Sonymen qa­tar, 7 iri halyqaralyq týrnır­de top jardy. Keıin kóptegen áriptes inilerin sońynan ertip, shákirtter tárbıelep shyǵardy. El aldyndaǵy osyndaı eren eńbegi úshin balýan sport she­beri, halyqaralyq dárejedegi sport she­beri, eńbek sińirgen jattyqtyrýshy ataq­taryn alyp, «Qurmet Belgisi» ordenimen nagradtaldy. Ábilseıit Aıhanov sala qyz­metkeri retinde de eli­mizde sporttyń damýyna orasan zor úles qosty. Ol Qazaqstan Ult­tyq olımpııalyq komıtetiniń mú­shesi, Qazaq ulttyq kúresi federasııasynyń prezıdenti, Orta Azııa men Qazaqstandaǵy qa­zaq kúresi federasııasynyń vıse-prezıdenti boldy. Almaty oblysynyń qurmetti azamaty atandy. Aramyzdan qazaq kúres óneri­niń naǵyz qara nary, maıtalman sheberi ótti. Onymen birge bizdiń elimiz úshin tutas bir dáýir bolyp kórinetin kezeńniń sporty da kóship bara jatqan sııaqty. Olaı bolatyn da jóni bar. Kúrespen dendep aınalysýǵa 1957 jyly kirisken Ábilseıit Aıhanov bir jyldan soń respýblıkanyń chempıony dárejesine jetti. Ol Odaq deńgeıindegi myqtylar sanatynan tabyla bastaǵan 60-shy jyldardyń basy edi. Bul kezeń sporttyń alýan túri boıynsha qazaq ulandarynyń jarqyrap kórine bastaǵan eń bir jarqyn da jasampaz kezi-tin. Sol jyldarda búkil el jeńil atletter Ǵusman Qosanov, Ámın Tuıaqov, Sovet Isambaev, boksshy Ábdisalan Nurmahanov, balýan Amangeldi Ǵabsattarov, hokkeıshi Qazbek Baıbolov, voleıbolshylar Ok­tıabr Jarylǵapov, Jánibek Saýranbaev, Zańǵar Járkeshev, fýtbolshy Tımýr Segizbaev sekil­di qazaq jigitteriniń attary men ataqtaryna qanyǵa tústi. Atalǵan aqıyqtardyń bári ult spor­tynyń ósip-órkendeýine úlken serpin ákeldi. Osy úrkerdeı toptyń ortasynda Ábilseıit aǵanyń orny bólek edi. Sondyqtan bolar, sol jyldary baspa betinen kó­ringen jazýshy Qaldarbek Naımanbaevtyń «Dańq tuǵy­rynda» atty derekti hıkaıa­ty sportsúıer qaýym men qara­paıym oqyrmannyń qolynan túspeıtin eń bir súıikti kitabyna aınaldy. Eki bólimnen turatyn ol týyndynyń birinshi bólimi Ábilseıit balýannyń boz kilem ústindegi beldesýleri men oı-tolǵamdaryn tarqatyp aıtyp berýge arnalǵan-tyn. Mine, osy kitaptyń rýhymen tutas bir dáýirdiń jas urpaǵy tárbıe alyp shyqty. Ábilseıit aǵanyń ór­nekti ómir jolynan ónege alǵan qanshama qazaq ulany kúres kilemine qadam basyp, respýblıkada sporttyń osy túriniń órken jaıýyna atsalysty. Qanshama jas tolqyn salamatty turmys saltyn qalyp­tastyrýǵa qaltqysyz eńbek sińirdi. Batyr balýan osylaısha halqymyz sanasyna tutas bir kezeńniń – keńestik dáýirdegi qazaq kúresiniń sımvoly ispettes aıryqsha áser etti. Qosh bol, qazaq kúresiniń qara nary, týǵan halqymyzdyń adal perzenti! Ultymyzdyń namysy men abyroıy! Jatqan jeriń jaıly, topyraǵyń torqa bolsyn! Egemenqazaqstandyqtar.

Aıaýly azamattan aıyryldyq

Sońǵy aılarda tósek tartyp jatqan aǵamyzdyń ornynan turyp, ońalatynyna kámil senip edik. Biraq olaı bolmady. Arsyz ajal aıaýly jandy ortamyzdan aldy da ketti. Atqan oqtaı zaýlaǵan ýaqyt kóshine kóz ileser me? Kúni keshegi aǵammen birge boz kilemde ótkizgen dáýrendi jastyq shaǵym kóz aldyma elestep, janaryma eriksiz jas tolyp otyr... Aıaýly Ábekeńdi kúlli qazaq balasy qadir tutyp, pir sanaǵany esimde. Ony qalaı umytaıyq! Biz ekeýmiz jer jánnaty – Je­tisýdyń Sarqant aýmaǵyn­da bir óńirde dúnıege keldik. Ataq-dańqy dúrkirep turǵan nar tulǵaly aǵamyz sol jyldary aýylǵa kelgeni bar. Sonda jastyqtyń qyzýymen: «Aǵa, sizdiń qol astyńyzda kúressem», dep aıtqan bir aýyz sózimdi jerge tastamaı, qamqorlyq jasap edi. Erkin kúres tarıhynda ózin­dik iz qaldyrǵan Ábilseıit Aı­hanovtyń aıryqsha ónerine jattyǵýǵa kelgen alǵash kúnnen ań-tań bolyp júrdim. Beldesken balýannyń barlyǵy eńkeıip, tabanyn jerge tirep, tistesip alysa keter bolsa, Ábekeńniń bir erek­sheligi, tikesinen tik turyp júrip kúresetin. Baǵanadaı bolyp turǵan qarsylasyn alyp uramyn degen apaıtósterdiń talaıy aǵamyzdyń tizesiniń astyna qalaı túsip qalǵanyn bilmeı qalýshy edi. Bir ókinishtisi, ke­ńestik kezeńdegi shettetýdiń saldarynan Ábekeń álemdik dárejedegi san jarystan kópe-kórneý shegerilip keldi. Biraq, alyp kúsh ıesi óziniń qandaı balýan ekenin halyqaralyq týrnır kezinde tolyq dáleldep shyqty. Dúnıejúziniń kóptegen elin sharlaǵan erkin kúrestiń sheberi sol memleketterdiń eń tańdaýly kúsh ıeleriniń barlyǵynyń jam­basyn jer ıisketti. Naǵyz Qajymuqan dersiń! Kúrese júrip, Qazaqstannyń 11 dúrkin chempıony bola júrip aǵamyz óziniń izin basqan inilerine sıqyrly kúres áleminiń qyr-syryn jalyqpaı úıretti. Eger men qazaqtyń atyn shyǵarsam, ol tek qana aıaýly Ábilseıit aǵam­nyń arqasy. Asa aıaýly azamattan, ulaǵatty ustazdan aıyrylǵan qıyn eken... Amal qansha, taǵdyrdyń sal­ǵanyna kónemiz de. Jatqan jeriń jánnatta bolsyn, Ustaz! Amanjol BUǴYBAEV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, erkin kúresten KSRO-nyń eki dúrkin, Qazaqstannyń 10 dúrkin chempıony.

Aýyr qazany estý de aýyr

Qazaq úshin aýyr qaza boldy. Qaıran, Ábekem! Jigittiń tóresi edi ǵoı... Halqy súıgen, halqyn súıgen er azamat dúnıeden ótti! Qadirli Ábilseıit Aıhanov­pen bir aýylda birge óstik, kórshi turdyq. Jip-jińishke uzyn jigittiń menen bes jastaı úlkendigi bar edi. Áli esimde, eki aýyldyń ara­syndaǵy sport jarysy qyzyp jatqan. Onyń qorytyndysy shyǵarylar sońǵy satysy bolatyn. Bıiktikke sekirýden kórshi aýyldyń kip-kishkentaı cheshen balasy 1 metr 40 santımetrdi qarǵyp ótip, bárimizdi «ah» de­gizdi. Endigi bar úmitimiz – Ábilseıitte. Aıtqandaı-aq, Ábilseıit Aıhanov 1 metr 47 santımetrdi buıym kórmeı sekirip ótip, kúlli aýyldy alǵa shyǵarǵan. Iá, Ábekeńniń balýandyqqa jeńil atletıkanyń juldyzy bola júrip kelgenin ekiniń biri bile bermes te?! Ol aýdan boıynsha qashyqtyqqa júgirýden de aldyna jan salmaıtyn. Kúlli aýdannyń kórermeni alaqanyn ysqylap, sońǵy aınalymda Ábilseıittiń juldyzdaı aqqanyn kútip otyratyn... Almatyǵa kelgende akroba­tıkamen aınalysty, erkin kú­reske keıin kelse de, álemniń talaı-talaı balýanynyń tizesin búktirip, ataǵy shyqty. Aýyr qazany estý de aýyr boldy. Kúlli qazaq halqy sport salasynda ǵasyrda bir ret týar arys­taı azamatymen qı­maı qosh­tasty. Ábekeń baýyrym, son­daı jan edi... Aldynan ja­rylqasyn! Sháken KÚMISBAEV, jazýshy.

Alataýdaı asqaq, arystandaı aıbarly aǵam-aı...

Qazaqtyń ertegi-ańyzy men jyr-dastanynda túıe balýandar alysqandy alyp ta jyǵady, shalyp ta jyǵady. Ábekeń bizdiń kóz aldymyzda tup-týra osyndaı aıryqsha alapat kúsh ıesi bolyp sanalatyn. Bala kezde, keıin boz kilemge shyqqanda onyń izbasarlary taý tulǵaly aǵa­myzdy pir tuta júrip qalyp­tastyq. Sol kisige qarap boı tú­zedik. Aıaýly jandy árbir kór­gen saıyn, qaýyshyp árbir kezdesken saıyn óz basym beıne ataqty Qajymuqan atamyzben ushyrasqandaı kúı keship ar­qa­lanyp qalýshy em! Qaıran, Ábekeń aǵam! Balpań júrisi, baıandy tirligi, batyr bolmysy onyń tulǵasyn árdaıym shyrqaý bıikke kóterip turatyn. Qanshama qazaqtyń qara­do­ma­laǵyna úlgi bolǵan ol kisi shynaıy ómirde sonshama balany boz kilemge alyp shyqty. So­lardyń bilegin shynyqtyryp, belin qataıtyp, naǵyz básekege óz qolymen baptap qosty. Olar úshin mańdaı terin aıamady. Halyqaralyq arenalarda boz kilemniń shańyn qaǵyp, qar­sylasyn tuqyrtqan Ábilseıit Aıhanov aǵamyzdyń keshegi shákirtteri qazaqtyń namysyn jyrtty, elimizdiń Týyn kók­ke kóterdi. Ábekeń osylaısha dúnıeden halyqtyń qurmetin arqalap ótti... Baqul bol, jan aǵa!  Jaqsylyq ÚShKEMPIROV, grek-rım kúresi boıynsha qazaqtan shyqqan tuńǵysh Olımpıada chempıony, Álem kýbogynyń ıegeri, kásipker.  ALMATY.