Álimjettiktiń álegi me? Álde...

Konstıtýsııa  talaptaryna  saı  neke  men  otbasy, ana  men  áke  jáne  balalar  quqyǵy  memleket  tarapynan  qorǵalady. Bul  elimizdiń  demografııalyq, ekonomı­ka­lyq  saıasatyna  oń  yqpal  jasap, qoǵam  músheleriniń  alańsyz  tirshiligin, jospar-múdde­leriniń  oryndalýyn  qamtamasyz  etýge  kepildik  beredi. Elimiz  osy  múmkin­dikter  arqyly  nyǵaıyp, álemdik  qaýym­dastyqpen  tere­ze  teńestirip  otyr. Áıt­kenmen,  aramyzda  osynaý  qym­bat  qundylyǵymyzdyń  qadirin  túsirýshiler  de  joq  emes. Biz  Selınograd aýdany  prokýrory  Erlan  О́tegenovten osyndaı jáıtterdi baıandap berýin  ótingen  edik.

Balanyń tilin tisteýishpen julqylaǵandar

Muny «kóldeneń kókatty­lar» emes, on jasar Saıat Iаsen­konyń týǵan anasy Svetlana Iаsenko men onyń aza­mat­tyq nekedegi eri Arman Tynymbaev jasap otyr. Qa­lyń Qaraótkel aýylynyń turǵyn­dary, mektep muǵalimderi bul jaı­dan habardar bolǵa­ny­men, shyr­qyraǵan balanyń taǵdy­ry­na nem­quraı­dy qaraǵan­dyq­tan, buǵanasy qat­paǵan jasós­pirimdi el-jurt­tyń kózinshe uryp-soǵý, úıge kirgizbeı qań­ǵyrtyp jiberý úı­renshikti ádet­ke aınalǵan. Bar aıyp – Saıat­tyń kóshe kezip kómir men otyn jınamaı­tyn­dyǵy, temir synyq­ta­ryn ótkizip aqsha ákelmeıtindigi. Shyndy­ǵyn­da, mektep ja­syndaǵy bala­nyń qystyń kózi qyraýda ár úıdiń irgesinen kómir kertip, aıdaladan temir súıretip myq­shyńdap júretinin eshkim joqqa shy­ǵara almaıdy. Jumyssyz­dyq­qa eti úıren­gen, qol-aıaǵy balǵadaı, toıymsyz ata-ana­syna ol báribir jaqpaı qoıdy. Qanshama namysqa tyrysyp, jasyryp-japqanymen, birneshe ret soqqyǵa jyǵyl­ǵan Saıattyń aýdandyq ishki ister bólimine aryzdanbasqa amaly qalmaıdy. Buǵan ógeı ákesiniń ony dosy­nyń úıinde teledıdar kórip otyrǵan jerinen úıine jetkenshe ur­yp-soqqany ǵana emes, jalynǵanyna qa­ra­mastan, tilin tisteýishpen tartqylap qorla­ǵa­ny áser etse kerek. Sorly anasy buǵan bolysýdyń ornyna qosylyp sabaǵanyn qaıtersiz. Atalǵan ispen aınalysqan aý­dandyq polısııa ofıseri QK-niń 107 jáne 137-bap­ta­ry­men qyl­mystyq is qozǵaıdy. Biraq, A.Ty­­nymbaevtyń áreketinde qyl­­­mys­tyq qu­ram joq degen ýáj­ben, oǵan qatysty isti qysqart­qan. Bu­ǵan aýdandyq prokýratýra qar­sylyq jasap, qosymsha zertteý júr­gizil­di. Kóptegen kýáger­lerdi bylaı qoıǵanda Tynym­ba­evtyń ózi Saıat­tyń tilin tisteýishpen tartqylap qanatqany jó­nin­de jazbasha túsi­nik berdi. Son­daı-aq, sot-me­dısı­nalyq sa­rap­tama­nyń eki, Qaraót­kel dá­ri­g­erlik am­býlatorııasy bas dári­ge­riniń úsh birdeı anyqtamasy A.Ty­­nym­baev­tyń áreketinde 107-bap­­­­qa ja­tatyn qylmystyń barly­ǵyn aı­ǵaq­taıdy. Al, onyń Saıat­tyń tý­ǵan ákesi emestigi jó­nin­­degi aq­taý paıym, jumsartyp aıtqanda, kúlki týdyrady. Selınograd aýdandyq soty kámeletke tol­maǵan balany san márte uryp-soǵyp, zá­bir kórset­keni úshin S.Iаsenko men A.Ty­nym­baevty aıypty dep taýyp, árqaısysyn úsh jyldan shartty túrde bas erkinen aıyrdy. Aýyldastaryn aldaǵandar Qazaq eli qashanda bo­la­shaǵyn oılaǵan. Ol táýelsiz mem­leketi­miz­diń Konstıtý­sııasynda aıshyq­ty jazylyp, zańdarymyz ben Prezıdent Jarlyqtary negizinde bala­larǵa qamqorlyqtyń keń kó­lemdi sha­ra­lary júzege asyry­lyp keledi. Bul maq­sat­qa bólingen qarjy da qomaqty. Bir qýa­nysh­tysy, áleýmettik kómektiń kólemi jyl sanap kóbeıe túsetin úrdis qa­lyptasty. Degenmen, qolynda azyn-aýlaq bıligi barlar osyǵan da kóz alartyp, ózi ómir súrip otyr­ǵan qoǵam­nyń abyroıyn tú­si­rip jat­qanyn aıtýymyz kerek. Aqmol aýy­lyn­daǵy poshta baıla­nysy torabynyń buryn­ǵy bas­ty­ǵy Erbol Mal­ǵaj­darov pen bu­rynǵy operatory Jumeken Mah­metova solardyń qatarynda tur. Aldyn-ala aýyz jalasqan qyl­­­mystyq top aınaldyrǵan eki jyl­dyń ishinde oıyna kelgendi jasap baqqan. Áý basta poshtanyń dú­nıe-múlki men aqsha qarajatyn talan-ta­rajǵa salyp kóredi. Má­se­len, 2009 jyldyń 15 shildesinde júrgizilgen tekseris bary­synda 798098 teńgeniń múlki men naqty aqshasy jetpeıtindigi an­yq­taldy. Sondaı-aq, munda qazy­nanyń aq­shasyn kez-kelgen ýa­qyt­ta qaryzǵa alyp, qaıtaryp otyrý esebin júr­gizetin «qara dápter» rásimdelipti. Poshta bastyǵy dúrkin-dúrkin 50-70 myń teńgeni qol qoıyp, qal­tasyna sala bergen. О́ıtkeni, ol áıeliniń atyn­daǵy jeke bıznesin osylaısha qarjylandyryp otyrǵan. Malǵajdarov pen Mahmetova eńbekaqy alatyn kúni «qara dáp­terdegi» qaryzdy qaı­taryp oty­rý­ǵa tyrysqanymen, ashkózdik boı bermeı, álgi 798098 teńge moıyndaryna ilinip qalǵan. Odan qutylýdyń jolyn aýyl­das­taryn aldaý jolymen sheshýge kirisken ákki­ler eshkimdi de aıamady. Áýel­de E.Shamyshe­vanyń 7956 teńge turǵyn úı ótemaqysyn, Uly Otan soǵysynyń ardagerleri N.Lýtchenko men A.Kıselenkonyń ár­qaı­sy­synan Jeńis meıramy qur­metindegi 10 myń teńgelik memlekettik járdemaqysyn qaǵyp túse­di. Al, zeınetaqydan aıyryl­ǵan sansyz qarııanyń nala-nazyna jaýap beretin kún týatyny qyl­mys­kerlerdiń oıyna da kirip shyq­paǵan. «Dánikkennen qunyqqan jaman» demekshi, endi memlekettiń balalarǵa tıisti ótemaqysy da jul­malana bastaıdy. Azamat A.Iýmagýlova 2009 jyldyń 12 naý­ryzynda bala týýy jáne onyń kútimine baılanysty 105000 teń­ge ótemaqy alý úshin jeke esep-shot ashady. Onyń 25 myń teń­gesin alyp, 80 myń teńgeni jınaq kassasyna salý úshin J.Mahme­tova­nyń qolyna ustatyp, jańa kitapsha berilgen. Kúnderdiń kú­nin­de, ıaǵnı, qarasha aıynda qa­ra­­ja­tyn tekserip kórgende, ony basqa adam­nyń alyp qoıǵany belgili bolady. Tekseris bary­syn­da Mahmetova ony kiriske almaı, óz maqsatyna jumsaǵany anyq­tal­dy. Sondaı-aq, bala kúti­mine baılanysty R.Asqarovaǵa tıis­ti 43468 teńge, E.Ámir­janova­nyń 70000, A.Ermuhanovanyń 88205, A.Sholaqovanyń 26000, A.Juma­bekovanyń 19200, D.Shen­der­diń 80602, E.Grıskevıchtiń 63814 teń­ge aq­sha­sy urlanǵan. Onyń ústine asyraýshy­sy­nan aıy­rylǵan A.Ko­­­­ro­levaǵa taǵa­ıyn­­dalǵan 27 myń teńge ótemaqy­sy, K.Qanat­bae­va­nyń mú­ge­dek bala kútimine baǵyt­talǵan 59200 teńge zeınet­aqysy qoldy bolyp otyr. Munyń bar­lyǵyn poshta­shy­lar jalǵan qol qoıý arqyly ıemdengen. Uzaqqa sozylǵan tergeý amal­dary kezinde birneshe azamattyń talap aryzdary boıynsha qyl­mys­tyq is qozǵaýdan bas tartý faktileri de oryn aldy. Biraq, pro­kýrorlyq qarsylyq keltirý nátıjesinde, oryn alǵan zańǵa qaı­shy áreketter tolyq áshkere­le­nip, qylmys­ker­ler tıisti jaýapkershilikke tar­tyl­dy. Selınograd aýdandyq soty J. Mah­metova men E. Malǵaj­darov­tyń ár­qaı­sysyn 5 jyldan shartty túrde bas erkinen aıyrýǵa úkim shyǵardy. Joldamany jymqyrǵandar Qylmys ataýly úlken-kishige jiktelmeıdi. Ásirese, balalar men jasóspirimderge qa­tysty zań buzý­shylyqty aqtaý múmkin emes. Aý­dandyq prokýratýra tarapynan júrgi­zilgen tekseris mektepterde áleýmettik tur­ǵy­dan qor­ǵalýǵa tıisti balalarǵa tıesili qar­jy­nyń óz maqsatynda jum­salmaı­tyny jó­nin­degi faktilerdi anyq­tady. 2010 jyldyń jazynda jalpy bilim qo­rynan emdeý-saýyqtyrý oryndaryna 60 joldama satyp alý úshin 858 myń teńge qarjy bólingen bolatyn. Bul oraıda el Konstı­tý­sııasy men Úki­met­tiń 2008 jylǵy 25 qańtar­daǵy qaýlysy talap­tary­na sáıkes, áleýmettik qoldaýǵa muqtaj jáne kóp balaly otba­sylardyń balalaryna eleýli artyqshy­lyq­tar belgilengen. Áttegeni sol, bul talap oryn­dala bermeıdi. Oǵan kóptegen mysal keltirer edik. Aýdandaǵy №5 orta mektep basshylyǵy 17 balaǵa tegin joldama bólý týraly tap­sy­rys bergen. Onda 5 oqýshynyń jetim, 8 bala­nyń turmysy tómen, tórteýiniń kóp balaly otbasy­nan ekendigi kórsetilipti. Biraq, joldamadan bas tartý týraly jazbasha ótinish túspegenine qa­ra­mastan, 7-synyptaǵy F-nyń ornyna basqa bala lagerge jiberilgen. Onyń ústine, aýyl ákimi tizimdegi 8 balanyń tur­my­sy tómen otbasyna jatpaıtyny jóninde an­yqtama berip otyr. Sol anyqtamada aýylda mundaı sanattaǵy 20 bala bolǵanymen, eshqaısysy tizimge qosylmaǵa­ny jazylǵan. №9 mekteptiń dırektory 5 jetim balany demalys jáne saýyqtyrý oryndaryna tegin jiberý týraly ótinish jasa­ǵany­men, olardyń ornyna bas­qa balalar demalyp kelgen. Qa­ban­baı batyr aýylyndaǵy mektepte 9 jetim bala oqı­tynyna qara­mastan olardyń eshq­aı­sy­sy tizimge ilikpegen. Olardyń orny­na aýqat­ty­lar­dyń balalaryn jóneltý oryn aldy. Jalǵyz­qudyq mektebindegi eki jetim, alty az qam­tylǵan otbasynyń balalary­nyń ornyna ózge­ler demalyp qaıtqan. Aýdandaǵy №9 jáne №12 orta mektep­ter­diń segiz jetim, bir kóp balaly otba­synyń oqýshysy tizimde bola tura, lager qyzyǵynan shettetilgen. Osyndaı óres­kel­dik №18 mektepte de oryn aldy. Bul oryn­nyń joqtyǵynan emes, árıne. Olaı deıtinimiz, «Jul­dyz» saýyqtyrý mekemesimen 40 balany qabyldaý jóninde kelisim jasalǵanymen, onda 38 bala demalǵan. Bul birinshiden, memlekettik satyp alý shartyn buzý bolsa, ekinshiden kóńili qaıaý ba­la­larǵa tıisti kóńil bólinbeı­ti­nin aıǵaqtaı­dy. Jón­sizdiktiń bas­­ty sebebi, aýdanda balalar­dyń jazǵy demalysyn uıym­das­tyrý jó­nin­degi arnaıy ko­mıs­sııanyń áli kúnge quryl­maǵan­dyǵynda ekendigi anyq. Aýdandyq prokýratýra «Sy­baılas jem­qor­lyqqa qarsy kú­res týraly» Zańdy bas­shy­lyqqa ala otyryp aýdandyq bilim bó­limi bastyǵyna kemshilikti túze­tý jóninde usynys jol­dady. Osynyń nátıjesinde aýdandyq oqý bóliminiń jetekshi mamany men 5 mekteptiń dırektory tár­tiptik jazaǵa tartyldy. Jazyp alǵan Baqbergen AMALBEK, Aqmola oblysy.