Búgingi kúnniń kókjıeginen qaraǵanda álem ahýalyn jáne qoǵamnyń qajettiligin dóp basqan qujattar – Prezıdent N.Nazarbaevtyń «100 naqty qadam» Ult Jospary men «Qazaqstan jańa jahandyq naqty ahýalda: ósim, reformalar, damý» Joldaýy. Elimizdiń damýy tyǵyryqqa tirelmeı, ekonomıkasy daǵdarysqa des bermeıtin qarqynmen jalǵasýy úshin jarııalanǵan osy qujattarda Memleket basshysy salyqtyq jáne kedendik ákimshilendirýdiń birqatar jańa baǵyttaryn belgiledi.
Elbasynyń sózimen aıtqanda, «aıaq astynan kelmegen bul daǵdarysqa» bizdiń qarsy qoıar qarýymyz osy baǵdarlamalar. Bir-biriniń qısyndy jalǵasy bolyp keletin ınnovasııalyq-ındýstrııalyq damý besjyldyqtary, «Nurly Jol» ınfraqurylymdyq damý baǵdarlamasy, «100 naqty qadam» ekonomıkanyń ár salasynyń bir baǵytty betke alyp, bir bıikti baǵyndyrýǵa jasalǵan syzba sııaqty.
«Nurly Jol» ınfraqurylymdyq baǵdarlamasy tusynda aýqymdy qurylystar júrip, bizdiń ekonomıkamyzdyń damýyn toqtatpady, qaıta alǵa jeteledi. Jáne ol kezde Ulttyq qor qarjysy paıdalanyldy. Alaıda, Elbasy tapsyrǵandaı, «biz Ulttyq qor esebinen emes, qarjylyq múmkindigimiz shekteýli kezde de ekonomıkany damyta bilýimiz kerek». Qazirde qazaqstandyq kásiporyndarmen birlesip jumys jasaýǵa yntaly sheteldik seriktestermen birikken ınvestısııalyq jobalar bastaý alýda.
Qyzylorda oblysynda 2015 jyly óńirlik ındýstrııalandyrý kartasy aıasynda quny 2,2 mlrd. teńgeni quraıtyn 5 joba iske qosyldy (kásiporyndar tolyq qýattylyqqa shyqqanda 253 jumys orny qurylatyn bolady). Olar: quramajem zaýyty, keramıkalyq, kúıdirilgen kirpish zaýyttary, jaryqtandyrý shamdaryn qurastyrý óndirisi jáne úı qurylys kombınaty.
Indýstrııalandyrýdyń ekinshi besjyldyǵy aıasynda oblys aýmaǵynda jalpy quny 467 mlrd. teńgeniń 41 jobasyn iske asyrý josparlanǵan. Sonyń ishinde, Indýstrııalandyrý kartasy sheńberinde júzege asatyn «Qyzylorda qalasyndaǵy shyny zaýytynyń» qurylysyn aıtýǵa bolady. Kóktemniń aıaǵyna qaraı zaýytqa qajetti qondyrǵylar men jabdyqtar kele bastaıdy dep kútilýde. О́ndiriske qosylýy 2017 jylǵa josparlanǵan bul zaýyttyń qýattylyǵy – táýligine 600 tonna daıyn ónim shyǵarý. Jáne bir aıta keterligi, kvars qumy, áktas sııaqty qajetti shıkizattyń 95 paıyzy óz oblysymyzda óndiriledi. Sonymen qatar, Aral qalasynda kalsıılendirilgen soda shyǵaratyn zaýyt qurylysy bastalmaqshy, ıaǵnı shyny óndirisine qajetti taǵy bir mańyzdy komponent óz óńirimizde óndiriletin bolady.
2016 jyly ınvestısııa kólemi 500,4 mln. teńge quraıtyn 4 jobanyń iske qosylýy kútilýde. Olar: Qyzylorda qalasynda gazben jabdyqtaý stansasy, Syrdarııa aýdanynda «Dáýlet» kirpish zaýyty, Aral aýdanynda «Et jáne et ónimderi, tushpara sehy», Shıeli aýdanynda «Qurylys materıaldaryn óndirý zaýyty».
Dál osy oraıda jetildirilýi kún tártibinen turaqty oryn alatyn birden-bir baǵyt – bıznestiń damýy men salyq tóleýi úshin qolaıly da tıimdi jaǵdaı jasaý. Memleket tabysynyń basty kózi bolyp tabylatyn salyqty sapaly basqara bilý talap etiledi. Demek, salyqtyq baqylaýdy jetildirý arqyly kóleńkeli ekonomıkamen, salyqtan jaltarýshylarmen jáne jalǵan kásipkerlikpen kúresemiz.
El ekonomıkasyna aıtarlyqtaı zalal keltirip otyrǵan zańsyzdyqtardyń úlken bir bóligi – jalǵan kásipkerlikpen baılanysty. Bul degenińiz – qyrýar qarajatty zańsyz aınalymǵa shyǵaryp otyrǵan júıe. Departamenttiń ekonomıkalyq tergeý qyzmeti ótken 2015 jyly osy sanattaǵy 64 qylmysty anyqtady, olardyń 32-si tergeý óndirisimen aıaqtaldy, ıaǵnı qısyndy sońyna jetkizildi.
Jalǵan kásiporyndardyń qyzmeti arqyly memleket bıýdjetine 7,4 mlrd. teńge kóleminde zalal keltirilgen. Salyqtan jaltarý baǵytynda keltirilgen 4,4 mlrd. teńge zalal qalpyna keltirildi. Sot úkimimen jalǵan kásiporyndardyń kontragentterinen 228 mln. teńge salyqtar bıýdjetke óndirilip, 19 mln. teńgeni quraıtyn taýarlar memleket paıdasyna tárkilendi. Sot sheshimimen 20 tulǵa 2 jyldan 4 jylǵa deıingi merzimderge bas bostandyǵynan aıyryldy, onyń ishinde 4 tulǵa jalpy somasy 16 mln. teńgeniń aıyppulyna jazalandy. Sonymen qatar, esepshot jazyp berý kezinde, ıaǵnı qylmys barysynda 2 tulǵa ustalyp, sottaldy.
Salyq – bul jaza emes. Mal-múlki úshin, shabyndyq jáne jaıylym jeri úshin, kerýen artyp jasaǵan saýdasy úshin salyq pen baj tóleý burynǵy zamannan bar zań.
Qazirgi kameraldyq baqylaý, salyq tóleýshiniń erikti túrde, kem kórsetken tabys kólemi úshin salyǵyn tóleýge múmkindik beredi. Aldymen baqylaý barysynda kóringen kem túsim salyq tóleýshige habarlanady, oryndalmaǵan jaǵdaıda ǵana tekserý taǵaıyndalady. Mysaly: ótken jyly 275 keshendi jáne taqyryptyq tekserýler boıynsha 15,7 mlrd.teńge salyqtar men tólemder qosymsha eseptelindi (respýblıkalyq bıýdjetke – 7 687,8 mln. teńge, jergilikti bıýdjetke – 8 022,8 mln. teńge). 2015 jyldyń maýsym aıynda bastalǵan hronometrajdy zertteý naýqanyna jyl sońyna deıin bizdiń oblysta 85 nysan tartyldy. Nátıjesinde salyq tóleýshilerdiń bir kúndik tabysy 9,2 esege deıin, jekelegen salyq tóleýshiler boıynsha 3 eseden 30 esege deıin ósip, jumysshylar sany 116 adamǵa kóbeıdi.
О́tken jyldyń 1 shildesinen bastap alkogol ónimderin, benzındi satýshylar úshin derekterdi berý fýnksııasy bar baqylaý-kassa mashınalaryn ornatý talaby qoıylǵan bolatyn. Qazaqstan Úkimetiniń 30.12.2015j. №1179 qaýlysymen osyndaı baqylaý-kassa mashınalaryn paıdalanýǵa mindetti qyzmet túrleri keńeıip, bekitildi. Elektrondy shot-faktýralardy endirý de, osy sııaqty, qarajat aınalymyn baqylaýǵa alýǵa baǵyttalǵan sharalar. Iаǵnı, ekonomıkanyń kóleńkege ketýine tosqaýyldardyń biri.
Jalpy, Qyzylorda oblysy boıynsha memlekettik kirister departamentiniń ótken 2015 jyldyń qorytyndy kórsetkishteri boıynsha, memlekettik bıýdjetke 76,4 mlrd. teńge túsirilip, boljamdy jospar 106,6%-ǵa oryndaldy. Onyń ishinde jergilikti bıýdjetke túsim kólemi 38,7 mlrd.teńge, tapsyrmanyń oryndalýy 103,9 paıyzdy qurap, 1,4 mlrd. teńgeniń artyq túsimi qamtamasyz etildi. Oblystyq bıýdjettiń jyldyq jospary 124,6 paıyzǵa nemese 1,3 mlrd. teńgege artyǵymen oryndaldy, naqty túsim kólemi 6,8 mlrd.teńgege teń.
Elbasy «100 naqty qadamdy is júzinde qamtamasyz etý úshin 80-nen asa zańnamalyq qujattar qabyldanady» degen bolatyn óz Joldaýynda. Bıylǵy jyl basynan bastap memlekettiń, ekonomıkanyń jáne qoǵamnyń damýyn quqyqtyq jaǵynan retteýge baǵyttalǵan 59 túrli zańdar ózgeristermen, tolyqtyrýlarmen kúshine endi. Memleketti basqarý tetikterimen qatar, osy zańdardyń birqatary kásipkerlikke kedergilerdi azaıtý, salyqtyq jáne kedendik ákimshilendirýdi jetildirýdi kózdeıdi.
Ekonomıkalyq daǵdarystyń aýyrtpalyǵyn búkil álem sezinýde. Munaı baǵasynyń tómendeýi qashan jáne qaı jerge baryp toqtaıtynyn eshkim boljaı almaı otyr. Osy kezge deıin shıkizatqa táýeldi bolyp kelgen bizdiń elimiz úshin bul qubylys qorqynyshty bolmaýy úshin, Prezıdent «daǵdarysqa qarsy stratagema úsh túsinikten turýy kerek: ósim, reformalar, damý» dedi. Bulardyń qaı-qaısysy da tek memlekettiń basqarý tetikterine ǵana baılanysty emes. Árbir azamattyń, árbir salyq tóleýshiniń adal da yntaly eńbegine de qatysty. Kásibińdi adal jasa. Memleket aldyndaǵy mindettemeńdi ýaqtyly orynda. Jalpy, eńbek qoǵamyn qurý degenińiz osy qaǵıdattarǵa negizdeledi emes pe. О́z kásibińdi, óz eńbek ornyńdy tap.
Memleket basshysy daǵdarysqa qarsy turý men jańa múmkindikterdi ashýdyń bes baǵytyn aıqyndady. Bul – qarjy sektoryn turaqtandyrý, bıýdjettik saıasatty ońtaılandyrý, jekeshelendirý jáne ekonomıkalyq básekelestikti yntalandyrý, jańa ınvestısııalyq jáne áleýmettik saıasat.
Bıýdjettik saıasatty ońtaılandyrý taraýy júktegen naqty mindetter memlekettik kirister organdarynyń aldyna da birqatar jańa tapsyrmalar qoıdy.
«Kósiletin kórpeńniń» shamasyn pishýdiń bir qaǵıdaty – «salyqtyń úsh deńgeıin ǵana qaldyryp, salyqtyq rejimderdi ońtaılandyrý», dep belgiledi Elbasy. Salyq jáne keden júıesin biriktirý arqyly salyq salý maqsatynda taýardy Qazaqstan aýmaǵyna kirgen kezeńnen bastap ony satqanǵa deıin qatań baqylaýǵa alý júıesi qurylatyn bolady. Import kezinde taýarlar men kólik quraldaryna ilespe júk qujattaryn resimdeý arqyly baqylaý qoıý, birtindep bul qujattardy elektrondy formatqa kóshirý, salyq jáne keden salasyndaǵy tekserý amaldaryn biriktirip, qujattar nysanyn azaıtý.
Jalpyǵa birdeı tabysy men shyǵynyn deklarasııalaýdy endirý de osy maqsatty sharanyń biri. 2017 jyldan bastalyp, eki kezeńdi qamtıtyn bul naýqannan soń azamattardyń qaı elde, qaı bankte bolmasyn, tabysynyń tórkinin anyqtaý bastalady. Basqa elderdegi múlki men syrttaǵy shottarda jatqan qarjylardy jarııa etý aksııasy 2016 jyldyń aıaǵyna deıin uzartyldy. Bul jarııa etýdiń barlyq málimetterin qupııa saqtaýǵa jáne áldebir quqyqtyq qýdalaýdan qorǵaýǵa kepildik bere otyryp, elimizden tys jerlerdegi qarjyny qaıtarýdyń bir tetigi retinde usynyp otyr Elbasymyz.
2017 jyldan bastap satýdan túsetin salyqty endirý múmkindigi qarastyrylýda. Bıýdjettiń kiris bazasyn ulǵaıtýdyń tıimdi tetiginiń biri retinde qaralyp otyrǵan jalpy satýdan túsetin salyqty engizýdiń artyqshylyqtary, birinshiden, onyń qarapaıymdylyǵynda. Qosymsha qun salyǵy esep úshin óte kúrdeli salyq. Máseleniń bir qyry eksport kezindegi qosymsha qun salyǵyn qaıtarýmen baılanysty. Satýdan túsetin salyq bıznestiń tek shyǵyny men paıdasyn esepteıdi, onyń sońǵy tutynýshymen baılanysy joq. Memlekettik kirister organdary da tek salyq salynatyn jáne salyqtan bosatylǵan jetkizilimderdi anyqtaý úshin muqııat tekserý júrgizetin bolady. Ekinshiden, áleýmettik ádilettilik bolady. Taýardy kóbirek satqan tulǵa salyqty kóbirek tóleıdi.
Memlekettiń kiristeri men shyǵyndary júıesin qaıta qaraýdy tapsyrǵandaǵy Prezıdenttiń qoıǵan maqsaty – salyq salasynyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý. Árbir kásipkerlik sýbektisi salyqtyq mindettemesin oryndaýǵa yntaly bolýy kerek. Sondyqtan da, memlekettik kirister organdarynyń jumys baǵyty belgili, zańnamalyq tuǵyr men aqparattyq júıeler jetildirilýde. Eksport-ımport operasııalaryn ońaılatý, salyqtar men tólemderdiń durys eseptelýi men ýaqtyly óndirilýin baqylaýdy kúsheıtý talap etiledi. Ekonomıkalyq tergeý qyzmeti, óz kezeginde, quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý sharalaryn belsendirip, salyqtar men tólemder boıynsha bıýdjetke keltirilgen zalaldy qaıtarýǵa jumys jasaıtyn bolady.
Bizdiń mindetimiz – minsiz qyzmet, adaldyq jáne qyzmetimizdi jetildirý jolyndaǵy belsendilik.
Serik MUSTAFAEV,
Qyzylorda oblysy
boıynsha memlekettik kirister departamentiniń basshysy.