Bosqyndar problemasy bosańsı ma?

Eýropa men Túrkııa kelisimge keldi Ústimizdegi jyldyń 18 naýryzy kúni Eýropalyq odaq pen Túrkııa arasynda bosqyndar problemasyna qatysty kópten kútken kelisimge qol jetkizildi. Eýropalyq keńes prezıdenti Donald Týsk pen Túrkııa premer-mınıstri Ahmet Dáýitoǵly ekijaqty kelissózder júrgizip, sonyń nátıjesinde máseleni retteýdiń ortaq kelisimine qol qoıdy. Qazirgi kúni bul kelisimniń qorytyndysyn sarapshylar talqylaý ústinde. Olardyń birqatarynyń málimdeýi boıynsha, Eýropa úshin Túrkııamen atalǵan másele jóninde kelisimge kelý qurlyqtyń osy bóligin ábigerge túsirgen mıgrasııalyq daǵdarysty retteýge múm­kindik beredi. Al Túrkııa úshin munyń paı­dasy, bul el endi Eýropalyq odaqqa múshelikke ótýge burynǵyǵa qaraǵanda birtaban jaqyndaı tústi deýge bolady. Onyń ústine Túrkııa azamattarynyń Eý­ropaǵa vıza alýyna jasalynatyn shekteýler joıylady. Alaıda, sarapshylar áskerı jan­jaldarǵa tap bolyp otyrǵan eldegi mıgranttar úshin bul kelisimniń bir­qatar qıyndyqtar týdyratyndyǵyn aıtyp otyr. Olar úshin Eýropa qıyndyqtan shyǵýdyń sońǵy úmiti sekildi bolyp kelgen bolatyn. Endi úmit esigi olar úshin jabylýǵa tıisti. «Buryn bizde Eýropaǵa jetýdiń ózindik bir esigi bolyp kelip edi. Endi ol esik jabyldy», deıdi Eýropaǵa osydan bir­neshe kún buryn jetkenimen, Túrkııaǵa qaıta qaı­tarylǵan sırııalyq bosqyn Issı Adam. Onyń aıtýynsha, endi ol óz bola­sha­ǵyn Túrkııaǵa qatysty oılastyratyn bolady. Qazirgi kúni, ıaǵnı ústimizdegi jyldyń 20 naýryzynan bastap Eýropaǵa barý úshin Grekııaǵa jetken bosqyndar Egeı teńizi arqyly Túrkııa aýmaǵyna qaıta qaıtarylýda. Eýropalyq odaq Túrkııa­men arada osyndaı kelisim jasa­sý arqyly óz ishindegi mıgrasııalyq prob­­lemany sheshýge kiristi. Al Túrkııa bosqyndardy Eýro­palyq odaq elderine jibermeı, ózine qabyldaǵany úshin tıisti járdem alatyn bolady. Kelimsekter beti qaıtar emes Eýropalyq odaq pen Túrkııa arasynda tıisti kelisim jasalǵanymen, bosqyndar Eýropalyq elderge jetsek degen óz nıetterinen bas tartpaı otyr. Kelisim kúshine engen alǵashqy kúnniń ózinde birneshe júzdegen mıgranttar toby Eýropalyq odaq shekarasyna ótýge áreketter jasaǵan. Biraq, endi olardyń jolyn Eýropalyq odaq pen Túrkııa arasyndaǵy jańa jasalynǵan kelisimge sáıkes osy eki qurylymnyń birlesip atqarý ústindegi sharalary kese bastady. Qolǵa túsken bosqyndar keri qaıtarylýda. Kelisim áreketke kirisken kúnnen bastap 2 táýlik ishinde 875 musylman mıg­ranttar Grek araldaryna kelip, ruqsatsyz toqtaǵan. Qazirgi kúni olardy Eýropalyq odaqtyń tıisti organdarynyń ókilderi baqylaýda ustap otyr. Eýro­palyq odaqtyń resmı ókilderiniń málimdeýine qaraǵanda, 19 naýryz kúni túnde shyǵystan Grek araldaryna kelip jetken bul bosqyndar endi Eýropalyq odaq aýmaǵynan shyǵarylyp, keri qaıtarylatyn bolady. Alaıda, Eýropalyq odaq pen Túrkııa arasynda tıisti kelisim jasalynǵanymen, zańsyz mıgranttardy shyǵaryp tastaý úderisi áli tolyq qalyptaspaǵan sekildi. Osyǵan baılanysty, Grekııa taraby Eýropalyq odaqtan keletin 2 300 sarapshyny tosýda. Olardyń arasynda aýdarmashylar da bolýy tıis. Mine, osy sarapshylar toby kelgennen keıin jasalynǵan ekijaqty kelisimdi júzege asyrý bastalatyn, ıaǵnı zańsyz kelgen mıgranttar tıisti baǵytqa qaraı elden shyǵarylatyn bolady. Mıgranttardyń pikirine qaraǵanda, olar Eýropalyq odaq pen Túrkııa arasynda jasalǵan kelisimge barynsha narazylyq tanytýda. Olar ózderin Eý­ro­­palyq odaq basshylary satyp ketti dep esepteıdi. Al Túrkııa qalyptasqan qazirgi jaǵdaıdy paıdalana otyryp, óz jaǵdaıyn oılastyrýda. Bul el problemadan paıda tabýǵa umtylyp otyr. Jańa kelisimge baılanysty pikirler de ártúrli. Birqatar sarapshylar ekijaqty jasalynǵan kelisim halyqaralyq norma­larǵa sáıkes kelmeıdi dep esepteıdi. Son­dyq­tan, bul qujat áli sotqa jóneltilýi múmkin. «Tipti, kelisim zańdy dep sanalǵannyń ózinde, onyń oryndalar-oryndalmasyna durys kepil joq», dep jazǵan Financial Times gazeti. Ulybrıtanııa men Soltústik Irlandııa birikken koroldigindegi Amnesty Inter­national uıymynyń dırektory Keıt Al­len ekijaqty qol jetkizilgen bul kelisimdi «Adamzat úshin qara kún» dep ataǵan. «Bos­qyndardy kelgen bette olardy jetkiz­gen kon­trabandashylardyń qolyna qaıta tapsyrý – meırimsizdik qana emes, sony­men qa­tar, naǵyz aqymaqshylyq», dep jaza­dy ol. Sonymen, Eýropalyq odaq pen Túrkııa arasynda ústimizdegi jyldyń 20 naýryzynan bastap Eýropalyq odaq aýmaǵyna ótken bosqyndardy Túrkııaǵa qaıtarý jónindegi kelisim áreketke kiriskenimen, bul jaǵdaı mıgranttardyń eýropalyq elderge jetsek degen áreketine ázirge toqtam sala alǵan joq. Biraq, endi olar­ǵa eýropalyq esiktiń ashylýy barynsha qıyndaı tústi. О́ıtkeni, qazirdiń ózinde olar ustalynyp, qaıta qaıtarýǵa ázirlenýde. Keıbir málimetterge qara­ǵanda, qolǵa túsken bosqyndar 4 sáýirden bastap Túrkııaǵa qaıtarylatyn bolady. Munan ári máseleniń qalaı órbıtindigin ýaqyt kórsetedi. Bes túrli ssenarıı Eýroodaq pen Túrkııa arasyndaǵy jasalǵan kelisim bosqyndar aǵynyn aýyzdyqtaı almaıdy dep esepteıdi nemistiń SAT taldaý ortalyǵy. Onyń boljaýynsha 2016 jyly Eýropalyq odaqqa birneshe mıllıondaǵan mıgranttar keletin bolady. Bul ortalyq mamandary kompıýterlik modeldeý ádisimen oqıǵanyń órbý nus­qalaryn aldyn ala eseptep shyǵarǵan. Zert­teýdiń alǵashqy nátıjeleri ústimizdegi jyldyń aqpan aıynda jarııalanyp, onda Eýropalyq odaq lıderleri Túrkııa men kelisimge qol jetkizgen jaǵdaıdyń ózinde bosqyndar aǵymyn toqtata almaıtyndyǵy málimdelgen. Zertteý avtorlary másele eń sátti jaǵdaıda retteldi degenniń ózinde 2016 jyly EO-ǵa 1 mıllıonnan astam adam keletin bolady dep esepteıdi. Osyǵan baılanysty olar oqıǵanyń budan ári órbýiniń 5 túrli nusqasyn usynyp otyr. Birinshi nusqa. Eýropa men Túrkııa bosqyndar máselesi jóninde kelisimge kelgenimen, mıgranttardyń Eýropaǵa kelýi toqtamaıdy. О́ıtkeni, bul kelisim  Sırııa janjalyn toqtata almaıdy. Quramynda sırııalyqtardan tys aýǵandyqtar, ırak­tyqtar jáne pákistandyqtar bar mıgranttar endi Eýropaǵa Soltústik Afrıka men Kavkaz arqyly keletin bolady. 2016 jyly bul jolmen orta eseppen 1,3 mıllıon, al kóp degende 2,1 mıllıon adam keletin bolady. Ekinshi nusqa. Aldaǵy ýaqytta Sırııadaǵy azamat soǵysy toqtap, bos­qyndar problemasy álsireýi múmkin. Biraq soǵan qaramastan SAT esebi boıynsha Sırııada beıbit jaǵdaı ornady degenniń ózinde 2016 jyly Germanııaǵa 1,8 mıllıon bosqyn keledi. О́ıtkeni, «Balkan marshrýty» ashyq qalady. Bul joldy Irak pen Aýǵanstannan shyqqan bosqyndar paıdalanatyn bolady. Úshinshi nusqa. Eger Sırııadaǵy azamat soǵysyn toqtatyp, osy arqyly bos­qyndar aǵynyn azaıtýdyń sáti tús­pese, onda «Bal­kan marshrýty» jartylaı jabylatyn bolady. Ondaıda bul jolmen júrýge Sırııa men Iraktaǵy áskerı is-qımyldar júrip jatqan aýdandardan qashqan adamdar ruqsat alatyn bolady. Bundaı jaǵdaıda 2016 jyly Germanııaǵa 2,3 mıllıon adam kelý múmkindigi qa­rastyrylady. Al ekonomıkalyq mıgranttar Eýropaǵa jetýdiń basqa da balamaly joldaryn, máselen, Jerorta teńizi men Italııa arqyly jetý joldaryn qaras­tyrady. Tórtinshi nusqa. Aldaǵy ýaqytta Af­rıka qurlyǵynda da jaǵdaı ýshyǵýy múmkin. Bul óńirde de jańa janjaldar týyndaý oshaqtary bar. Máselen, munaı baǵasyna barynsha táýeldi bolyp otyrǵan Nıgerııada osyndaı jaǵdaı oryn alýy múmkin. О́ıtkeni, bul elde «Boko Haram» ıslam toptary áreket etýde. Sondaı-aq, Chad, Sýdan jáne Kongo sekildi elderde de jaǵdaıdyń ýshyǵý múm­kindikteri baıqalyp otyr. Eger bul elder janjal oshaqtaryna aınalatyn bolsa, san myńdaǵan jańa bosqyndar paıda bolady. Mundaı jaǵdaıda olar Eýropaǵa Jerorta teńizi, Italııa nemese Ispanııa arqyly jetýdiń joldaryn qarastyrady. Munyń syrtynda Lıvııa, Iemen, Egıpet elderinde de jaǵdaı máz emes. Sóıtip, aldaǵy ýaqytta Sırııa janjaly aýyzdyqtalmaıtyn bolsa, Taıaý Shyǵys bosqyndarynyń qataryna endi Afrıka elderi mıgranttarynyń paıda bolý jáne qosylý qaýpi bar. Mundaı jaǵdaıda 2016 jyldyń sońyna deıin Germanııaǵa 3,7 mıllıon adam kelýi múmkin. Besinshi nusqa. Joǵarydaǵy aıtylǵan jaılar boıynsha Sırııadaǵy áskerı jan­jaldarǵa qatysty «Balkan marshrýty» Sırııa men Irak azamattarynan bas­qalaryna jabyq dep eseptelindi. Eger basqa elder azamattary úshin bul jol ashyq bolatyn bolsa, onda 2016 jyldyń sońyna deıin Germanııaǵa 6,4 mıllıon adam kelýi múmkin. Toptamany daıyndaǵan Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan».