Altyn baýly shańyraq

* M.Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq drama teatryna – 90 jyl Qazaq óneriniń qara shańyraǵy M.Áýezov atyndaǵy  akademııalyq drama teatrynyń qurylǵanyna 90 jyl tolyp otyr. Bul – tek teatr úshin ǵana emes, jalpy Qazaq eli men qoǵamy úshin, óneri men mádenıeti úshin úlken rýhanı mereke. О́ıtkeni, mundaı teatr ashý – ótken ǵasyrdaǵy memleket qaıratkerleri, Alash ardaqtylary men el zııalylarynyń armany edi. M.Áýezov teatrynyń búgini – sol úlken  armandardyń oryndalýy. Sonymen qatar, álemdik ıntegrasııaǵa bet alǵan búgingi táýelsiz Qazaqstan óneriniń jarqyn mazmuny.  Erlan BILÁL, M.Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq drama teatrynyń dırektory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri. Qazaqstan Keńesteriniń 1925 jyl­dyń sáýir aıynda ótken 5-quryl­taıynyń sheshiminde «Qazaqtyń Ulttyq teatryn uıymdastyrýdy jedel­detý» máselesi qoıyldy. Sol al­ǵashqy kezinen-aq Qazaq Ult­­tyq teatry atalǵan kásibı óner or­da­synyń ashylyp, eńse tik­teýi­ne J.Aımaýytov, M.Áýezov, J.Sha­­nın, Q.Sátbaev, O.Bekov, t.b. kóp­te­gen qaıratkerler atsalysty. 1925 jyldyń kúzinde teatrdy uıym­dastyrý jumystaryn sol kez­degi Qazaqstan Halyq aǵar­tý komıs­­­sarıatynyń bastyǵy S.Sádý­a­­qasov ózi qadaǵalap otyr­dy, teatr­­­daǵy alǵashqy shyǵar­ma­shy­lyq-sharýashylyq uıym­dastyrý jumystaryn alǵashqy dırektory D.Ádilov júzege asyrdy. Tarıhı qujattar teatr ashý úshin úkimetten arnaıy qarjy bóli­­­­nip, sol jyldary halyq ara­syn­­­da aty shyqqan, el-el, jer-jer­­­­degi daryndy ónerpazdar, án­shi, kúıshilerge, bas-aıaǵy 23 adam­ǵa shaqyrtý jol­dan­ǵanyn kór­­setedi. Sol kezdegi astana Qy­zyl­­­ordaǵa alǵashqy bolyp Qos­ta­naı­­dan S.Qojamqulov kelip­ti. Teatr shańyraǵyn kóterip, ke­re­­gesin tikteýine alǵashqy bas re­jıs­seri Serke atamyzben birge Q.Qýanyshbaev, E.О́mirzaqov, Q.Ba­dyrov, Q.Jandarbekov, tókpe aqyn I.Baızaqov, ataqty ánshi Á.Qashaý­baev, balýan Q.Mu­ńaıt­pasov, taǵy da basqa kóptegen óner­pazdar atsalysty. 1926 jyldyń 10 qańtarynda Q.Kemeńgerovtiń «Al­tyn saqınasyn», 13-i kúni M.Áýezovtiń «Eńlik-Kebek» tragedııasyn kórsetip, sońynan konsert berýmen resmı ashylǵan Ult teatrynyń ataǵy bú­kil elge keńinen tarap, respýblıka ómi­rindegi bul asa eleýli oqıǵa búkil eldiń qýanyshyna aınalǵan. Qy­zylordaǵa sol jyly kúzde jetken J.Shanın teatrdyń dırektory ári kórkemdik jetekshiligine taǵa­ıyn­dalyp, ujymnyń shyǵarma­shy­lyq qalyptasýyna asa kóp eń­bek sińirdi. Mine, sodan beri 90 jyl ótipti. 1928 jyly respýblıkanyń oń­tús­­tik aımaǵynda, Bishkekte gas­trol­­de bolǵan teatr Almatyǵa ke­l­ip, jańa astanada ornyǵady. 30-jyl­­dar belesinde teatr Q.Baı­­­seıitov, K.Baıseıitova, Q.Be­ıisov, Sh.Jıenqulova, M.Shamova, M.Erjanov, J.Ele­bekov, H.Ele­bekova, K.Qar­mysov, S.Tel­ǵaraev, Á.Ha­­senov, Q.Ádil­shinov, J.О́gizbaev, A.Abdýl­lına, A.Jo­lymbetov, J.Jal­­muha­medova, R.Sálmenov, R.Qoı­shy­baeva, Sh.Aımanov, S.Maı­qanova, G.Syz­dyqova, t.b. jańa shy­ǵar­­ma­shy­lyq kúshpen tolyqty. 1933 jyly mýzykalyq stýdııa ashylyp, ujymdaǵy ánshilik talanty basym akterler sonda aýysty. Búgingi tańda respýblıkamyzdaǵy irgeli óner ordalary: Abaı atyn­daǵy opera jáne balet teatry men Jam­byl atyn­daǵy respýblıkalyq fılarmonııa, «Qazaqkonsert» sol kezde M.Áýezov teatry quramynan bólinip shyqqan mýzykalyq teatr negizinde qurylǵan. Teatrdyń tarıhynda M.Áýezov­tiń esimi altyn áriptermen jazylady. Alǵashqy kúnderden bastap-aq baǵyt-baǵdar berip, akterlerge ustaz bolǵan, óziniń kórkem pesalaryn osy teatrǵa arnap jazǵan uly sýretkerdiń kórkem murasy biz­derge rýhanı azyq. M.Áýezovtiń qalam­dastary, qatarlastary, Q.Ke­meńgerov, I.Jansúgirov, S.Seı­fýllın, B.Maılın, Ǵ.Músirepov, S.Mu­qanov, ókshesin basqan Sh.Hu­sa­ıynov, Á.Ábishev, Á.Táji­baev, Q.Muhamedjanov, T.Ah­tanov, keıin­gi býyn Q.Ysqaq, S.Jú­nisov, O.Bodyqov, E.Dombaev, A.Súleı­menov, O.Bókeı, B.Muqaı, T.Ah­met­jan; sonymen qatar, jazýshy, aqyn dramatýrgter Á.Tarazı, D.Isa­bekov, T.Nurmaǵambetov, T.Áb­dik, N.Orazalın, S.Balǵabaev, I.Oraz­baı, I.Saparbaı, I.Vovnıanko, Shahımarden, S.Asylbekovtiń pesalary teatr repertýaryn baıyta tústi. Keıingi býyn dramatýrgter E.Amansha, R.Muqanova, R.Otarbaev, E.Jýasbek, D.Amantaılar qatary da tolyǵa túsedi degen oıdamyz. Álem dramatýrgııasynan Sofokl, Evrıpıd, Shekspır, Molerlerden bastap búgingi zamandasymyz T.Jý­jenoǵlyǵa deıingi qanshama pesa sahnalandy. Osynyń bári teatrdyń ǵana emes, qazaq rýhanııatynyń baılyǵy. 90 jyl degenimiz 10 jyly kem bir ǵasyr! Bir maqalada búkil tarıhty túgesip aıtý múmkin emes. Degenmen de, mereıtoı tusynda teatrdyń búgingi bıigine jetýinde eńbegi zor sahnagerlerdiń esim­derin atamasqa bolmaıdy. Teatr­da býyn-býynmen akterlik mektep – J.Jalmuhamedova, H.Bó­keeva, Sh.Jandarbekova, B.Rı­mova, Sh.Aımanov, M.Súr­tibaev, N.Jantórın, Y.Noǵaıbaev, T.Jaı­lybaev, Z.Sháripova; F.Shá­ripova, Á.Moldabekov, E.Jaı­sańbaev, R.Áýezbaeva, M.Ab­dýllına, R.Te­leýbaev, Ǵ.Súleımenov, J.Me­det­­baev, bulardan keıingi býyn­da Á.Bo­ranbaev, Á.Kenjeev, Q.Sul­tan­baev, Ý.Sultanǵazın; sondaı-aq, B.Naý­ryzov jáne búginde Astana teatrynda eńbek etip júr­gen G.Ás­petova, T.Meıramov, J.Meı­ramova, N.Táshimova, Q.Tileýova, L.Áb­­zelbaevalar; rejıssýrada – A.Toq­panov, B.Omarov, Á.Mámbetov, R.Seıt­metov, E.Obaev, J.Omarov, Q.Jet­pisbaev, A.Pashkov, V.Pusyr­manov, M.Baıserkenov, B.Atabaev, Q.Súgirbekovter; ssenogra­fııa­da – Q.Qojyqov, M.Erjanov, D.Sú­leev, S.Úmekenov, M.Joltaev, F.Mu­qanov, Q.Aqbaevtar ónerimen qalyp­tasyp, shyńdaldy, kásibı bıik­ke kóterildi. Qara shańyraq teatr tarıhynyń úshten bir bóligi táýelsizdik jyl­dary­na keledi. Bolashaqqa kóz tigip, myna jahandaný zamanynda ózge eldermen ıyqtas, turǵylas ómir keshemin deıtin qaı el, qaı mem­lekettiń de rýhanı tuǵyry bıik bolmaǵy shart. Elbasymyz Nursultan Nazarbaev halyqqa Jol­daýynda atap kórsetkendeı: «Táýelsizdik arqyly mádenıetimiz qulashyn keńge jaıyp, qarqyndy damýǵa zor múmkindik aldy». Búginde qara shańyraq alyptar salǵan dástúr-jarastyqty jal­­ǵastyra, qulashyn keńge jaıa ór­ken­dep otyr. Ulttyq sahna óne­rinde sapalyq ózgeris jasap, odaq­qa, birtalaı shetelderge tanyt­qan Á.Mámbetovtiń shákirt-úzeń­giles­teri, kórnekti sahnagerler – teatr­dyń kórkemdik jetekshisi A.Áshimov, teatr keńesshisi E.Obaev, úlken býyn kórnekti akter­ler S.Orazbaev, H.Elebekova, Z.Shá­ripova, N.Myshbaevalar qara shańy­raq­tyń ǵana emes, qazaq sahnasynyń qazynasy. Olardyń izin ala aǵa býyn T.Tasybekova, S.Qojaqova, B.Imasheva, Ǵ.Baıqoshqarova, Q.Tas­tanbekov, R.Mashýrova, T.Ja­­manqulov, B.Janǵalıeva, T.Aral­baev, S.Merekeuly, sondaı-aq, O.Ke­nebaı, Sh.Ahmetova, M.О́tekeshova, Sh.Meń­dııarova, M.Nurásil, Ǵ.Ábdi­nábıeva, R.Hadjıeva, G.Jaqyp, A.Bektemirler; bu­lar­ǵa úzeńgiles býyn B.Qoja, A.Seıtmetov, D.Temir­sultanova, B.Qaptaǵaı, B.Ábdil­manov, B.Turys, Ǵ.Quljanov, J.Ma­hanov, O.Qyıqymov, J.Ámirov, M.Omar­bekova, Ú.Seı­tim­bet­ter je­mis­ti eńbek etip keledi. Taǵy da tizimge júginýge týra keledi. Qazirgi tańda sahnanyń aýyr júgin kóterip otyrǵan kásibıligi joǵary orta býyn desek, bul mo­ıyn­dalǵan shyndyq. D.Aqmolda, A.Boranbaı, J.Tolǵanbaı, D.Júsip, Sh.Asqarova, Sh.Janysbekova, G.Tutova, K.Shaıahmetova, N.Bek­sul­t­anova, B.Aıtjanov, A.Surapbaı, N.Qarabalına, J.Sadyrbaev, Z.Kópjasarova, B.Qajnábıeva, A.Saty­baldıeva, N.Jekenova, A.Bó­ken­baı; bulardan keıingi býyn E.Daıyrov, L.Qaldybekova, G.Shyń­ǵysova, R.Senkebaev, D.Mu­saev, T.Saǵyntaev, A.Shaıah­metov, J.Baısalbekov, B.Ja­qyp­bekova, A.О́mirova, N.Ábilov, S.Qu­lym­betova, E.Turys, E.Bektasov, S.Ba­qaeva, Z.Karmenova, A.Baqyt­janova, Ǵ.Ospanov, M.Muhtaruly, Q.Nabıolla, A.Jumabaevtardyń ónerin kórermender súısine tamashalaıdy. Akterlik quram jas býynmen tolyǵýda. Rejıssýranyń aýyr júgin qol­tań­balary ártúrli tanymal sahnagerler E.Obaev, A.Áshimov, T.ál-Tarazı, Á.Rahımov, A.Kákisheva, jas býyn E.Nursultan, E.Nurtazınder kóterse, ssenografııada E.Tuıaqov, E.Ádisbek, M.Saparovtar bar. Teatr qoǵammen baılanystyń zamanaýı ádisterimen jumys jasaý­ǵa kóshti. Ishki jáne syrtqy maq­satty ortamen baılanys, áleý­mettiń ár tobymen áriptestik joldary júzege asyryla bastady. Árıne, eń basty maqsatymyz – zama­­­ny­myzdyń tynysyn, jańa tur­pat­ty elimizdiń ómirin, zamandastarymyzdy beıneleıtin, kórkemdik-estetıkalyq izdenis aıasy keń jańa qoıylymdar shyǵarý. Ár kezeńniń ózindik ıdealdary, basymdyqtary, ıdeıa-maqsattary bolady. Búginde elimiz múldem ja­ńa saıası-ekonomıkalyq, mádenı-áleýmettik keńistikte kún keshýde. Rýhanı tuǵyrdyń mańyzdy bóli­gi ónerge, onyń ishinde halyqty ult­qa aınaldyra alatyn teatr ónerine elimizde únemi erekshe kóńil bóli­nip otyrady. Alǵa qoıylǵan maqsat-mindetter de aýqymdy. Bul mindetter el Prezıdenti N.Á. Nazarbaevtyń «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Qazaqstan hal­qy­na Joldaýyn iske asyrý maqsatynda ázirlengen  Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń mádenı saıa­saty­nyń uzaq merzimdi tujyrym­da­ma­synda saralanyp, aıqyn kórsetilgen. Teatr repertýaryndaǵy ulttyq jáne álemdik klassıkanyń jaýhar­lary, búgingi dramatýrgııanyń ozyq týyndylarynyń azamattardyń rýhanı-adamgershilik baǵdarlaryn, qazaqstandyq jańa otansúıgishtik pen ornyqty qundylyqtar júıesin qalyptastyrýdaǵy róli úlken. Jáne búgingi ıdeologııanyń qazyǵyna aınalyp otyrǵan «Máńgilik El» ıdeıasyna qyzmet etedi. Bul rette teatrdyń tarıhı spektaklderdiń orny bólek desek, erekshe ataýǵa bolatyn úlken jobamyz – ótken jyly qyrkúıekte Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy saltanatynda Taraz­daǵy mereke kúnderi ashyq as­pan astynda 700 adamnyń qa­ty­sýy­men kór­setken «Qıly jol» (J.Erǵalıev) qo­ıylymy. Tarıhı-patrıottyq taqyryptaǵy bul alańdyq qoıylym elimizdiń sahna óneri tarıhyndaǵy ǵana emes, rýhanı tájirıbesi oraıynan da asa sátti megajoba deýge ábden bolady. Ujymnyń jańa jumysy, kórnekti jazýshy I.Esenberlınniń «Almas qylysh» romany boıynsha premerasy endi ǵana bolǵan qoıylym da (sahnalyq nusqa Á.Baǵ­dat, rejısser A.Kákisheva) osy ıdeıadan bastaý alady. El táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna arnap tarıhı spektaklder aptalyǵyn uıymdastyryp, kórermenderimizge «Tomırıs», «Qorqyttyń kóri», «Qazaqtar», «Beı­barys sultan», «Almas qylysh», «Abaı», «Qıly zaman» spek­takl­derin usynamyz. Kórkem ádebıettiń ozyq úlgi­lerin sahnalaý – teatrdyń qalyp­tasqan dástúri. Kórnekti jazýshy Sh.Murtazanyń «Aı men Aısha» romany boıynsha sahnalyq nusqasyn E.Jýasbek jasap, T.ál-Tarazı rejısserligimen sahnaǵa shyqqan spektakl sol ıgi dástúrdiń jalǵasy. Mádenı saıasattyń asa mańyzdy mindeti izgi adam tárbıeleý. Teatr repertýarynda bul baǵyttaǵy spektaklder ejelden barshylyq. Al sońǵy kórkem qoıylymymyz qazaq rejıssýrasy jańa býy­ny­nyń ókili A.Maemırov sahna­la­ǵan kórnekti orys dramatýrgy A.Volodınniń «Qoshtasqym kel­meıdi!..» dramasy. Otbasy qundy­lyqtaryn qasterleýge bastaıtyn qoıylym, ásirese, jastar arasynda qyzý talqylanyp, áleýmettik áseri joǵary bolyp otyr. Tujyrymdamada kórsetilgen ulttyq sanalýandylyqty saqtaý jáne Qazaqstan halqy mádenıetin úılesimdi damytý negizinde búkil­qazaq­standyq mádenı keńistikti damytý baǵytyndaǵy jumystarymyz da jemissiz emes. Táýelsizdigimizdiń 25 jyldyǵyna arnap basqa ult teatr­larymen birige otyryp arnaıy joba daıyndamaqpyz. Reper­týarymyzǵa ótken, 89 maýsymymyzda qosylǵan «Qaza men jaza» spektaklin belgili qazaqstandyq ssenarııshy I.Vovnıankonyń pesasy boıynsha teatrdyń kórkemdik jetekshisi A.Áshimov sahnalady. Qazaqstandyq ózge de jazýshy-dra­matýrgtarmen, Ulttyq orta­lyq­t­armen tyǵyz baılanystamyz. Spektaklderimizge óz­ge ult ókil­deri, Almatydaǵy orys mek­tep­teri­niń oqýshylary jıi keledi. «Qazaqstan-2050» Strategııa­syn­da basym baǵyttardyń biri retinde – jalpyqazaqstandyq mádenıetti damytýǵa jańasha ser­pin berý, qazaqstandyqtardyń báse­­kege qabiletti mádenı mental­di­gin qalyptastyrý máselesi atap kórsetildi. Qara shańyraq teatr bul oraıda ulttyq sahna ónerin álemdik keńistikke shyǵarý baǵy­tynda eńbektenip keledi. Munyń kórinisi – halyqaralyq jobalardy júzege asyrý jáne halyqaralyq fes­tıvaldarǵa qatysý. Atap aıt­qan­da, «Otello» spektakli Reseı jáne Belarýs sahnagerlerimen, al «Qorqyttyń kóri» lıtvalyq sahnagerlermen birigip qoıyldy. Eki qoıylym da mamandar jáne kórermender tarapynan joǵary baǵa aldy. Merekelik 90 maýsymyna teatr jaqsy jetistiktermen keldi deýge bolady. Solardyń biri – ujym­nyń birneshe halyqaralyq teatr festıvalinde elimizdiń ónerin ózge elderge pash etýi. Sońǵy jyldary Mádenıet mınıstrliginiń, jalpy Úkimetimizdiń qoldaýymen teatrymyz halyqaralyq festıvaldarǵa jıi qatysyp, elimizdiń sahna óneri jetistikterin ózge elderge pash ete bastady. Ulttyq rýhty, otan­súıgishtikti dáriptegen «Beı­barys sultan» (R.Otarbaev, rej.Iý.Hanınga-Beknazar) qoıy­lymy ótken jyldyń sáýir aıynda Túrkııanyń Konıa qalasynda ótken «Myń ún – bir daýys» atty VIII teatr festıvaline qatysyp, «Eń úzdik spektakl» atanyp qaıtsa, ejelgi túrkilik tanymdy qazaqy bolmyspen sheber shen­des­tire bilgen «Qorqyttyń kóri» (Iran-Ǵaıyp, rej.I.Vaıtkýs) qoıylymy Tatarstan astanasy Qazan qalasynda ótken «Naýryz» halyqaralyq festı­valinde kór­setildi. Bul qoıy­lym rejıssýrasy óz aldyna akterlik oıyn sheber­likteri turǵysynan Halyq­aralyq qazylar alqasy múshe­leri tarapynan óte joǵary baǵa aldy. Básekege qabiletti mentaldyqqa umtylýdyń bir jarqyn kórinisi – teatr akterleriniń úshtuǵyrly til talabynan shyǵyp, orys tilimen qatar aǵylshyn tilinde sóıleı bas­taýy. Teatr Belarýs eliniń Brest qalasynda ótken «Belaıa Veja» halyqaralyq festıvalinde «Beı­barys sultandy» aǵylshyn tilinde oınap, akterlerdiń qarymy men múmkindigin basqa jurttyń aldynda tanytyp qaıtty. Teatrdyń kishi zalynda О́ner akademııasynyń túlekteriniń jumyldyrýymen taǵy da eki spektakl aǵylshyn tilinde sahnaǵa shyqty. Teatr «Beıbarys sultan» spek­takli­men Atyraý qalasynda ótken R.Otarbaev atyndaǵy Halyq­aralyq teatr festıvalinde Bas júldeni jeńip aldy. Al talantty jas rejısser E.Nursultan sahnalaǵan «Qas-qaǵym» qoıylymy Qyrǵyzstannyń «Art-Ordo» halyqaralyq festı­valinde Bas júldeni ıelendi. Teatry­myz Qazaqstan men Ortalyq Azııa teatrlarynyń eki jyl saıyn ótetin halyqaralyq festıvaline tabysty qatysyp keledi. Respýblıka ımıdjine jumys isteıtin bul fes­tıval Mádenıet jáne sport mınıstr­liginiń uıymdastyrýymen bıyl kúzde 6-shy ret ótkeli otyr. Festıval demekshi, M.Áýezov teatrynyń óziniń «Teatr kóktemi» atty tól festıvali bar. Bıyl 21-shi ret, 24-27 naýryz aralyǵynda ótip jatqan óner merekesi qazaq óneri­niń kózi tiri ańyzy Habıba apa Ele­­bekovanyń 100 jasqa tolýyna arnalady. Qazir qoǵamda býyn almasý pro­sesi júrip jatyr. Bul úderis M.Áýezov teatrynda da bar. Qazirgi tańda teatrda salıqaly aǵa býyn, myqty orta býyn jáne talantty jas býyn jarasymmen óner jasaýda. Teatrdyń maman kadrlary, atap aıtqanda, rejıssýra, akterlik quram, kompozıtor, menedjerlik blok, aqparattyq tehnologııalar mamandary talantty jastarmen tolyǵýda. Qazirgi tańda jas býyn sahnagerlerdi kınoekrannan, nebir iri jobalardan jıi kóremiz. Mysaly, Elbasynyń tapsyrmasymen, Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń qoldaýymen túsirilip jatqan «Qazaq eli» kórkem fılminde, ózge de kınokartınalarda, kóptegen teleserıaldarda M.Áýezov teatrynyń akter­leri laıyqty óner kórsetip júr. Teatrǵa jas býyn akterler, rejıssýra, dramatýrgııa, sýretshi, kom­pozıtorlar keldi dedik. Demek, básekege qabiletti má­denı orta qalyp­ta­styrý sapa­lana túsip, sah­naǵa jańa ta­nym, jańa til keledi. Mádenıet jáne sport mı­nıstrligi, mınıstr Arystanbek  Muha­medıuly qandaı da kreatıvti ıdeıa­larǵa únemi qoldaý kórsetip oty­ra­tynyn atap aıtý kerek. Bul jas býyn úshin óte jaqsy. Teatr jas býyn­ǵa arnap byltyr ótkizgen «Ja­ńa kóz­qaras» jáne «Ashyq sahna» ıdeıa­­lary jalǵasyn tabatyn bolady. Mádenıet tujy­rym­­damasynda kór­setilgendeı, qazir­­gi zamannyń úzdik beınelerin, ataý­ly tarıhı oqıǵalar,.. mádenı mura men dástúrdi bil­di­retin jar­qyn kórkem beıneler j­a­saý – teatrymyzdyń da basym baǵyty.

*Lebizder legi

Asanáli ÁShIMOV, M.Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq drama teatrynyń kórkemdik jetekshisi, KSRO halyq artısi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty: – Men teatrǵa kelgeli 60 jylǵa jýyqtady. Alǵash ak­­ter bolyp kelgennen beri qara­ shańyraqtyń 30, 40 jyldyq mereıli mere­ke­lerin atap ótken asyl­dardyń arasynda bolǵan edim, mine, sodan bergi mereıtoılarynyń báriniń kýágerimiz. Tarıhy júzjyldyqtarmen esep­teletin álemdik teatrlar bar, solar­men salys­tyrǵanda, bizdiń teatr­dyń 90 jasy degen – jigit jasy. 90 jyl­dyqqa aman-esen jetkenimiz, toıyna qatysqanymyz, keıingi býynmen birge qýanǵanymyz – biz úshin úlken dáreje. Qalıbek Qýanyshbaev pen Qapan Badyrov, Elýbaı О́mirzaqov pen Serke Qojamqulovtyń mektebinen ótip, solarmen birge spektaklde oı­nap, asqar taýdaı aǵalarymnyń ar­qam­nan qaǵyp qanattandyrǵany,  oıynyma baǵa berip, odan saıyn qam­shy­laǵany kez kelgen syn­shynyń pikirinen ál­de­qaıda joǵary. Elý­baı aǵanyń jasynyń úl­ken­di­gine qaramastan, qal­jy­­ńymyz jarasatyn edi. Meniń rejısser retindegi eń alǵashqy jumysym «Revızor» bolsa, osy spek­­takl­degi Zemlıanıkanyń róli Seraǵańnyń sońǵy róli boldy. Bul kezde Ser­aǵań­nyń jasy 80-ge taıap qalǵan edi, bas repetısııanyń eń sońǵy kúni tóten­nen kelip qosylǵanyna qaramastan, sahnada 40 jyl buryn oınap ketken keıipkeriniń búkil sózin jatqa biletin bolyp shyqty. О́kinishke qaraı, bir-aq ret oınap úlgerdi. Biraq Seraǵamnyń meniń spektaklimde oınap ketkeni úshin ǵana baqyttymyn. Sábıra apam, Hadısha apam, Bıken apam, Farıda qurdasym, Ydyrys, Ánýar zamandastarym sahnaǵa shyǵa kelgende olarmen birge О́mir ilesip shyǵatyn edi. Bular О́mirden óner jasaıtyn nemese, kerisinshe, О́nerden ómir jasap shyǵaratyn. Dýlat Isabekov, jazýshy-dramatýrg, Memlekettik syılyqtyń laýreaty: – M.Áýezov atyn­daǵy aka­de­mııalyq teatr tek bizdiń ǵana maq­tany­shymyz emes, ataq-abyroıy dúr­kirep, búkil Keńes Odaǵy halqynyń aýzynda sóz bolǵan teatr. Ázir­baıjan Mámbetov bas­qaryp turǵan kezeń – bul teatrdyń eń juldyzdy sáti boldy. Sol mektep áli kúnge jalǵasyn taýyp kele jatqanyna shúkirshilik aıtamyn. Zama­nynda Muhtar Áýezovtiń barlyq dramalyq shyǵarmalary jurtqa jol tartyp jatsa, odan keıin Ǵabıt Músirepovtiń, sodan beride Tahaýı Ahtanovtyń, Sáken Jú­nisovtiń, Asqar Súleımenovtiń, Qalıhan Ysqaqovtyń, Ákim Tarazıdiń, Oralhan Bókeıdiń, Baqqoja Muqaıdyń irgeli, ozyq oıǵa qurylǵan, izgilik dánin sebetin jaqsy dúnıeleri sahnaǵa shyqty. Bizdiń zamandastardyń ara­synda birinshi bolyp Oralhannyń «Qulynym meniń» pesasy qoıylǵanda, bul ónerdegi úlken rýhanı oqıǵa retin­de qabyldandy. Teatr uly Shek­s­­pırdiń, Goldonıdiń, Gos­­­sı­diń shyǵarmalaryn sah­­na­laý arqyly qazaq ak­ter­leri­­niń kásibı ósýine, shyń­dalýy­na úlken úles qosyp otyr­­dy. Shyńǵys Aıtmatov, Ábdi­jámil Nur­peıisovtiń shyǵarmalary arqyly álemge aty jaıyldy. Meniń eń alǵashqy «Ápke» at­­ty tyrna­qaldy dramalyq týyn­dym osy qara shańy­raqta 1978 jyly, Báıten Oma­rov bas rejısser bolyp turǵan kezde sah­­na­­landy. Sodan beri bul teatrmen me­niń baı­­lanysym bir sátke úzilgen emes. Pre­me­ra­sy ótken jyldyń qarashasynda bol­­ǵan «Júz jyldyq mahabbat» atty dra­mam teatr sahnasynda qoıylǵan jetinshi pesam. M.Áýezov atyndaǵy Qazaq mem­lekettik akademııalyq teatry – búkil respýblıka teatrlarynyń shamshyraǵy. Bári de osy ákemteatrǵa qarap boıyn túzeıdi, osy teatrdan úlgi alady. Sábıt Orazbaev, Qazaqstannyń halyq artısi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty: – Aıtýǵa ońaı bol­ǵany­­­men, 90 jyl degen bir ǵasyr. M.Áýezov teatry­nyń bir ǵasyry osylaı uly dástúrmenen aman-esen kele jatqany kóńildi qýan­tady. Teatrymyzdyń negizi kúsh­ti boldy. Men ózimniń kita­bymda teatrǵa zor eńbek sińirip óziniń sybaǵasyn ala almaı, ataq-abyroıǵa jete almaı qalǵan kisiler týraly jazdym. Olar – Ádilshinov, Sálmenov, aıta berseń óte kóp. Teatrdyń negizin qalaǵan Ámire Qashaýbaev qandaı ánshi edi. Parıjdegi dúnıe júzi kór­­mesine baryp aıt­qan­­­daǵy áni qandaı. Sol sııaq­­ty, Q.Jandarbekov, S.Qo­jam­qulov, E.О́mirzaqov, Q.Qýanyshbaev, onyń ber jaǵynda kele jatqan Sh.Aı­manov, J.О́gizbaev qan­daı keremet akterler edi. Jap-jas kezinen bas geroınıa­lar­dy oınap júrgen apa­lary­myz Sh.Jandar­bekova, H.Bókeeva, Á.О́mirzaqova,  R.Qoıshybaeva Lenıngrad­tan bitirip keldi. Qandaı obrazdar jasady bul kisi­ler. Odan keıin Más­keý­den Y.Noǵaıbaev, M.Baı­­zaqova keldi. Sol teatr­dyń dástúri, jetken bıik­tikteri – ol birinen soń biri talanttardyń sh­oǵyr­­lanyp kelýinde. 40-jyldary eń alǵash kásibı re­­jısser A.Toqpanov kel­­di. Ol kisi kelgende Ǵ.Músi­repovtiń jazǵan maqalasy bar. Bizge naǵyz maman keldi dep. «Abaı» spektaklin qoıǵanda M.Áýezov te qatty qýanǵan. Teatrdyń ómirindegi eń úlken al­tyn ǵasyry Á.Mámbetovtiń esimimen baılanysty. Onyń kezinde qandaı jańa spektakl qoıylsa Máskeýdiń myqty teatr synshylary taldap, jaqsy pikirlerin bildirip otyrdy. «Vanıa aǵaı» spektaklimen Á.Moldabekov jarqyrap shyqty. M.Áýezov teatry Keńes Odaǵy kezinde aldyńǵy sheptegi teatrlardyń biri boldy. ALMATY.