Jer-Ananyń júregi aman soqsyn

Aıtýdyń ózi aýyr... Adamzat oıy­nyń jemisi ıgilikke aınalýdyń ornyna, nege jappaı qyryp-joıatyn qarý jasaýǵa baǵyttalady? Bul ózi, saıyp kelgende, aqylǵa syımaıdy ǵoı. Bizdiń Qazaqstan, Tuńǵysh Elbasymyz Nursultan Nazar­baev álemge osy­ny qa­­per­­lep kele jatqany kó­ńi­li­mizge árdaıym qýanysh uıalatady. Iаdrolyq qarýdan bas tartý týraly sheshim qabyldaǵan Qazaq­stan o basta-aq halyqaralyq qaýipsizdikti nyǵaıtý jónindegi álemdik qoǵamdastyqtyń kúsh-jigerine belsendi túrde qosyldy jáne óziniń ajdaha qarýdy taratpaý týraly ustanymyn ashyq túrde jarııa etti. Jer-Ananyń tynyshtyǵy úshin Qazaq eli táýelsizdik jyldary talaı bas­tama kóterdi. Mine, keshe ǵana beıbit­shilik­súıgish adamzat taǵy da bizdiń Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń «Əlem. HHI ǵasyr» atty manı­fesine qulaq túrdi. Bul talaıdy tolǵandyryp, tebirentkeni sózsiz. О́ıtkeni, áńgime Jer-Anamyzdyń amandyǵy, adam­zattyń amandyǵy, tynyshtyǵy týraly bolyp otyr. Elbasy usyn­ǵan baǵdarlama oıly, sanaly kim-kimdi de beıjaı qaldyrmaǵany shúbásiz dep esepteımin. Atom energııasymen jumys isteıtin nysandar qaýipsizdigin qamtamasyz etý, ıadrolyq materıaldardyń terrorshylar qolyna túsýine jol bermeý sharalary jaıynda alańdaýshylyqpen aıtylýy bizdi, shalǵaıda jatqan aýyl turǵyndaryn da erekshe tolqytty. Elbasynyń: «Bul úshin búkil halyqaralyq qoǵamdastyqtyń birlesken naqty jumysy qajet. Men terrorlyq uıymdarǵa qatysy bar ərkimdi baqylaýǵa alýǵa bolatyn biryńǵaı əlemdik jeli qurý qajet dep sanaımyn», degeni onyń əlemdik deńgeıdegi qaıratker ekenin búkil jahanǵa taǵy áıgiledi. Men mádenıet qyzmetkeri retinde barlyq áriptesterimmen birge baıtaq elimizdiń álemdegi beıbit tirlikke qosyp kele jatqan úlesi jáne adamzattyń amandyǵy jolyndaǵy kúresi jaıynda halyq arasynda keńinen áńgimelep, turǵyndarmen jan-jaqty pikir­lesip otyramyz. Iri ıadrolyq derjava – KSRO-nyń ornynda jappaı qyryp-joıatyn qarýlary bar 4 táýelsiz memleket – Reseı, Qazaqstan, Ýkraına jáne Belarýs paıda bolǵany kópshilikke málim. Reseıdi qospaǵanda, olar 1991 jylǵy jeltoqsanda qabyldanǵan Almaty deklarasııasyna sáıkes, KSRO-nyń quqyqtyq murageri bolyp qaldy. Jańa táýelsiz memleketter aldynda joǵaryda atalǵan qaýipti mura­ny qaıtpek kerek? – degen kúrdeli másele turdy. Sol kezde elimiz aýmaǵynda iri ıadrolyq qarý arsenaly shoǵyr­lan­dyrylǵan bolatyn. Onyń ústine, hı­­mııalyq jáne bıo­­logııalyq qarý ón­di­risine qatysty eleýli áleýet jı­naq­­­talǵan edi. Mun­daı jaǵdaı el bas­shylyǵynan qysqa mer­­zim­de ıadrolyq sala­daǵy mem­lekettik saıasatty túbe­geıli qaıta qarastyrýdy talap etti. Elbasymyzdyń aldynda qıyn tańdaý turdy. Iаdrolyq qarýdy saqtaý jańa táýelsiz memlekettiń halyqaralyq us­tanymy úshin aıryqsha qıyn saldar, qaýipter ákeler edi. Biz­diń memleketimizdiń ıadro­lyq qarýdy taratpaý týraly bolashaqtaǵy saıasatynyń negizi bolǵan alǵashqy qadam Elbasynyń Jarlyǵymen 1990 jyly, Keńes Odaǵy áli kúshinde turǵan kezde, Semeı ıadrolyq polıgonynyń jabylýy boldy. Qazaqstan basshysynyń batyl da sheshimdi ári taǵdyrsheshti bastamasyn búkil Otanymyz jurtshylyǵy qoldady. Mine, osyndaı eren batyldyq, keleshek jarqyn taǵdyrymyzǵa negiz qalaǵan úlken qadamdy jurtymyz laıyqty baǵalaıdy. Táýelsizdik jyldaryndaǵy shejiremiz bizge tynyshtyqtyń qadirin tereń uǵyndyrady ǵoı. Muny bilýge tıispiz. 1991 jyly Belarýstiń, Qazaqstannyń, Reseıdiń, Ýkraınanyń basshylary Almatyda Strategııalyq ıadrolyq kúshter týraly deklarasııa qabyldap, onda ıadrolyq qaýipsizdikti tıisti deńgeıde ustaýda qandaı da bir bolmashy kemshilikke jol bermeý maqsatynda burynǵy KSRO-nyń ıadrolyq arsenalyna bir­lesip baqylaý jasaýdyń tetigin bel­giledi, sol arqyly olar stra­tegııalyq shabýyl jasaý qarýyn qysqartý salasynda buryn­ǵy KSRO-nyń halyqaralyq min­det­temelerine adaldyqtaryn pash etti. Qazaqstannyń halyqaralyq mindettemelerine adaldyǵy 1995 jyldyń 21 sáýirinde el aýmaǵynan ıadrolyq qarýdyń tolyqtaı shyǵarylýymen qýat­tala tústi. Al sol jyldyń 30 mamyrynda Semeı ıadrolyq synaq polıgonyndaǵy sońǵy ıadrolyq oqtumsyq joıyldy. Osy sátten bastap Qazaq jeri ıadrolyq qarýdan múldem tazartyldy. Elimiz basshylyǵy bul qadamdarǵa bas-kózge qaramaı, jaıdan-jaı bara salǵan joq. Álemdik qoǵam­dastyqtaǵy ıadrolyq qarýy bar bedeldi memleketterdiń óziniń qaýipsizdigine degen tolyqtaı kepildigin alyp baryp bardy. Halyqaralyq tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, áskerı áleýetti eseleı túsý memlekettiń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge kepil bola almaıdy, qaıta, kerisinshe, turaqsyzdandyrýshy faktorǵa aınalady. Sondyqtan, Qazaqstan halyqaralyq qaýip­sizdikti nyǵaıtý jónindegi álemdik qoǵamdastyqtyń kúsh-jigerine belsendi túrde qosylyp, óziniń ıadrolyq qarýdy taratpaý týraly ustanymy durys ekendigine esh kúmándanbaıtynyn ashyq bildirdi. Qazaqstan Ortalyq Azııany ıadrolyq qarýdan azat aımaq dep jarııalaý týraly jobaǵa da qosyldy. Iаdrolyq qarýdy taratpaý rejimin nyǵaıtýǵa baǵyt­talǵan azat aımaq qurý jó­nindegi Ortalyq Azııa memle­ket­teriniń bastamasy 1997 jylǵy 28 aqpandaǵy Almaty deklarasııasynda jarııa etildi. 2001 jylǵy 29-30 tamyzda Almatyda «HHI ǵasyr – ıadro­lyq qarýdan azat álem jolyn­da» atty halyqaralyq konferensııa boldy. Forým Semeı ıadrolyq polıgony ja­bylýynyń 10 jyldyǵyna jáne Qazaqstan táýelsizdiginiń 10 jyldyǵyna arnaldy. Alqaly jıynǵa álemniń 9 elinen 300-den astam kórnekti saıası jáne qoǵam qaıratkerleri keldi. Prezıdent Nursultan Nazarbaev óziniń sózinde osy konferensııanyń ótkizilýi 10 jyl buryn halyqtyń erki boıynsha iri ıadrolyq polıgondardyń birin japqan, álemge ıadrolyq qarýdan erikti túrde bas tartýdyń buryn-sońdy bolmaǵan úlgisin kórsetken bizdiń elimizdiń kúsh-jigerin halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan taný ári senim bildirý faktisi ekenin atap ótti. Nemese 2014 jyldyń 24-25 naýryzy kúnderi Gollandııanyń Gaaga qalasynda Memleket bas­shylarynyń ıadrolyq qaýip­sizdik jónindegi úshinshi sam­mıti de atalǵan baǵyttaǵy Qa­zaq­stannyń kóshbasshylyq rólin aıqyndaı túsetin fakt bolyp tabyldy. Iаdrolyq qarý­syzdanýdyń qazaq­standyq jolymen kúlli álem memleketteri jete tanysa tústi. 2012 jyly 29 tamyzda Astana­da halyqaralyq antı­ıadrolyq konferensııa ótti. Prezıdentimiz atalǵan forýmda «ATOM» jobasyn usynǵan bolatyn. Bul joba «Synaqty toqtatý – bizdiń maqsatymyz» degendi bildiredi. Iаǵnı, beıbitshilik pen ıadrolyq qarýsyzdaný jolyndaǵy kúresti aǵa býynnyń jas urpaqqa laıyq­ty amanattaýyn kózdeıdi. Bul baǵdarlamamen búkil álem jurt­shylyǵy tanys. Mine, Jer-Ananyń júregi aman soǵýy úshin Qazaq eliniń, onyń Kóshbasshysy Nursultan Nazarbaevtyń myǵym umtyly­synan keıbir mysaldar osyndaı. Qazaqstan álem halqyna soǵys degen qyrsyqtyń eshqashan jeńimpazy bolmaıtynyn túsin­dirip keledi. Iá, biz munyń bárin bilýge, baǵalaýǵa tıispiz.  Meıirman ShÁKENOV, Juban aýyldyq kitaphanasynyń meńgerýshisi.  Batys Qazaqstan oblysy. Aqjaıyq aýdany.