Sáýirdiń ekinshi jartysyna qaraı Ystambul qalasynda Islam Yntymaqtastyǵy Uıymynyń (IYU) 13-shi sammıti bolady. Oǵan Prezıdent N.Nazarbaev qatysady dep kútilýde. Osyǵan baılanysty atalmysh uıymnyń tarıhy týraly oqyrmandarymyzǵa qysqasha aıtyp berýdi durys dep sanadyq.
Bul uıym 1969 jyldyń 25 qyrkúıeginde qurylǵan. Ol saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik salalardaǵy Islam elderiniń yntymaqtastyǵyn jáne kolonıalızm men neokolonıalızmge, násilshildikke qarsy kúres pen Palestınany azat etý uıymyn qoldaý maqsatyn kózdeıdi. Kóptegen zertteýshi avtorlar bul maqsattyń túbinde Islam áleminiń ekonomıkasy damyǵan Batys elderinen táýelsiz bolýdy kózdegen «ıslam ekonomıkasy», «ıslamnyń jańa ekonomıkalyq tártibi» sııaqty tujyrymdardy jasaý jatyr dep sanaıdy. Sonyń kórinisindeı bolyp HH ǵasyrdyń óne boıynda túrli ıslamdyq qozǵalystar men forýmdar, sondaı-aq, halyqaralyq ınstıtýttar uıymdastyryldy.
1962 jyly Mekkede Saýd Arabııasynyń bastamashyldyǵymen alǵash ret «Islam áleminiń lıgasy» dep atalǵan tolyqqandy halyqaralyq ıslam uıymy quryldy. Onyń hartııasynda ıslam yntymaqtastyǵyn nyǵaıtý, Islam ıdeıasyn taratý, ataqty din qaıratkerlerimen tyǵyz baılanystar ornatý jáne t.b. jazyldy. Alaıda, Lıganyń qurylymy naqtylanbaǵan edi. Ol Islam álemindegi aımaqtyq jáne jahandyq qaterlerge aýyzsha qarsylyq bildirgenimen, tikeleı áser etý tetikterin jasaýǵa umtylmady. Sondyqtan da bul uıym tıimsiz dep tanyldy.
Osyndaı tájirıbelerden ótip kelgen Islam uıymy aqyry 1969 jyly Marokkonyń astanasy – Rabat qalasynda Islam Konferensııasy Uıymy (IKU) degen atpen qurylyp, halyqaralyq uıymdar standarttaryn qabyldady. Uıymnyń shtab-páteri Saýd Arabııasynyń Jıdda qalasynda ornalasatyn bolyp belgilendi. Oǵan múshe elderdiń laıyqtylary kezekpen tóraǵalyq etip otyrady.
2011-2012 jyldary IKU-ǵa tóraǵalyq etý quqyna TMD elderiniń arasynan birinshi bolyp Qazaqstan ıe boldy. Astana qalasynda ótken uıym Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń (SIMK) 38-shi sessııasynda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń usynysymen onyń naqtylanbaǵan ataýy ózgertilip, Islam Yntymaqtastyǵy Uıymy (IYU) degen jańa ataý aldy. Sóıtip, uıym abstraksııaly ataýmen áreket etip kelse, endi naqtyly ataýmen naqty qyzmetter jasaýǵa kóshti.
Astanadaǵy SIMK-ni tarıhı oqıǵa dep ataýǵa bolady, óıtkeni, onda uıymnyń ataýy ózgerýimen qatar, Adam quqyqtary jónindegi turaqty komıssııa quryldy. IYU-nyń Ortalyq Azııamen yntymaqtastyq jónindegi is-áreket jospary alǵash ret qabyldandy.
Jańǵyrtý men reformalardy HHI ǵasyrdaǵy Islam álemi damýynyń negizi dep jarııalaǵan, mazmuny jóninen uıymnyń eń progressıvti qujaty bolǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń musylman úmmeti aldyndaǵy baǵdarlamalyq sózi IYU Astana deklarasııasynyń negizin qalady. Astanadaǵy kezdesýde oǵan qatysýshylar ózderiniń uıym qaǵıdattaryn jaqtaıtynyn taǵy da qýattap, ony damytýdyń jańa joldaryn aıqyndady. Sonymen qatar, olar Qazaqstanǵa EQYU sammıtin tabysty ótkizýge múmkindik bergen aıryqsha jasampaz Astana rýhy Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń (SIMK) sessııasynda da uıymdy jańǵyrtý úshin qolaıly ahýal qalyptastyrǵany týraly ortaq pikirde boldy.
Syrtqy ister mınıstrleri keńesi (SIMK) júzden astam qarar qabyldady, sonyń ishinde Qazaqstannyń bastamasymen usynylǵan Aýǵanstandaǵy zańsyz esirtki óndirý jáne onyń aınalymymen kúresý, burynǵy Semeı ıadrolyq polıgony men Aral teńizi óńirlerin saýyqtyryp, qalpyna keltirý jónindegi qujattar bar.
Islam Yntymaqtastyǵy Uıymynyń negizgi qaǵıdattary mynalar: tolyq teńdik; ár halyqtyń óz taǵdyryn ózi sheshý quqyǵyna degen qurmet; ishki isterine aralaspaý; memleketterdiń egemendigin, táýelsizdigin jáne aýmaqtyq tutastyǵyn qurmetteý; IYU-ǵa múshe memleketter arasyndaǵy daýly máselelerdi kelissóz, araaǵaıyndyq nemese arbıtraj arqyly beıbit jolmen sheshý; uıymǵa múshe memleketter aýmaqtarynyń tutastyǵyna, sonymen birge, saıası táýelsizdigine qarsy kúsh qoldanbaý nemese qoqan-loqy kórsetpeý.
Búgingi tańda IYU – qatysýshylarynyń sany jóninen álemde BUU-dan keıin ekinshi oryn alatyn asa úlken uıym. Oǵan qatysýshy 57 memlekettiń halyq sany 1,5 mlrd. adamnan asady. 5 memleket jáne 5 halyqaralyq uıym onyń baıqaýshysy mártebesin alǵan. Uıymnyń eń joǵary organy – Memleket jáne Úkimet basshylarynyń sammıti. Ol úsh jylda bir ret ótip turady. Al jumysshy organy bolyp esepteletin Syrtqy ister mınıstrleriniń keńesi jyl saıyn uıymdastyrylady. Atqarýshy organy – Bas hatshylyqty syrtqy ister mınıstrleri konferensııasy tórt jylǵa saılaıtyn Bas hatshy basqarady.
2014 jyldyń 1 qańtarynan Bas hatshy qyzmetin Saýd Arabııasy Koroldiginiń ókili Iıad Amın Madanı atqaryp keledi. Bas hatshynyń saıası, ǵylym men tehnologııa, ekonomıka jáne áleýmettik máseleler boıynsha tórt orynbasary bar. Arab, aǵylshyn jáne fransýz tilderi uıymnyń jumys tilderi bolyp esepteledi.
Ystambulda bolatyn sammıtte IYU-nyń 2025 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan 10 jyldyq damý baǵdarlamasy qabyldanady dep kútilýde.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan».