Alǵa adymdaǵan Atyraý

Jarqyn ister jalǵasyn tabady Atyraý – tek elimizdiń ǵana emes, sonymen birge álemdegi jetekshi kompanııalar men ınvestorlar nazary aýǵan qazynaly óńir. Munda jeti qat jer astynan munaı men gaz da óndirilip, Aq Jaıyq pen kógildir Kaspııdeı sý aıdyndarynan balyqtyń alýan túrleri súzilgen kóp jylǵy is áli de jalǵasyn taýyp jatyr. Buǵan qosa shaǵyn jáne orta kásipkerlik pen aýyl sharýashylyǵy salasynyń da kókjıegin keńeıter jarqyn jobalar iske qosyldy. Osy jáne ózge de ońdy ister jóninde oblystyń basqarý tizginin qolyna alǵan jańa ákim Nurlan NOǴAEV tarqatyp aıtyp berdi. Elbasy Nursultan Ábishuly 5 ıns­tıtýttyq reformany júzege asyrýǵa arnalǵan «100 naqty qadam» Ult Josparyn jarııa etkeli Atyraýda júıeli is-sharalar iske asyrylýda, dep bastady BAQ ókilderimen kezdesýdegi sózin Nurlan Asqaruly. Atap aıtqanda, oblystaǵy memlekettik qyzmetshilerdiń biliktiligin arttyrý jáne qaıta daıarlaýdyń keste-jospary bekitildi. Jyl sońyna deıin 346 memlekettik qyzmetshiniń biliktiligin arttyrý josparlanyp otyrsa, 49 mamandy qaıta daıarlyqtan ótkizý josparlanýda. Al sot júıesine azamattardyń senimdiligin arttyrý úshin, sonymen birge ashyqtyqty qamtamasyz etý maqsatynda oblystaǵy 47 sot zalyna 38 beınejazý júıesi ornatyldy. Jyl sońyna deıin barlyq sot zaldaryn beınejazý júıesimen qamtý josparlanyp otyr. Quqyq qorǵaý, sonyń ishinde, jergilikti polısııanyń áreketine kóńili tolmaǵan turǵyndardyń shaǵymdaryn tyńdap, halyqtyń aldynda olardyń qyzmetiniń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý úshin oblys ákimi janynan konsýltatıvtik-keńesshi organ quryldy. Onyń quramyna memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, úkimettik emes uıymdar men jastardyń jáne jýrnalıs­ter qaýymynyń ókilderi endi. Qylmystyq ahýal týraly onlaın rejiminde aqparat alý maqsatymen «Qylmystyq quqyq buzýshylyq kartasy» jasaqtalyp jatyr. Bul quqyq qorǵaý organdary qyzmetiniń tıimdiligine qoǵamdyq qadaǵalaýdy kúsheıtýge múmkindik beredi. Sol sekildi jaza merzimin óteý mekemelerinen bosap shyqqandarǵa áleýmettik-quqyqtyq kómek kórsetý úshin memlekettik organdar men úkimettik emes uıymdardyń birlesýimen birqatar sharalar júzege asyrylý ústinde. Máselen, jazasyn ótegen 356 azamat tegin dárigerlik em alý maqsatymen turǵylyqty meken-jaılaryndaǵy emdeý mekemelerine jiberildi. Al 227 azamatqa jumyspen qamtý ortalyǵyna joldama berilse, olardyń arasynan 64-i jumyspen qamtyldy. Sondaı-aq, 93 adam kólik sheberi, elektrshi, aǵash óńdeýshi, tiginshi jáne aspaz sekildi mamandyqtar boıynsha qaıta daıarlaý kýrstarynan ótti. О́ńirde múlikti zańdastyrýǵa ynta tanytýshylar qatary molaıa tústi. Muny bıylǵy 25 naýryzǵa deıin oblysta jalpy quny 10 mıllıard teńgege baǵalanǵan múlikti zańdastyrýǵa berilgen 1 254 aryz qanaǵattandyrylǵanynan ańǵarýǵa bolady. Budan bólek, 5,2 mıllıard teń­gelik qarjy zańdastyryldy. Sonymen birge, el aýmaǵynan tysqary jerdegi 106,4 mıl­lıon teńgeniń múlki de zańdy tirkeý­den ótkizildi. Osy kezge deıin júzege asyryla bas­taǵan mashına jasaý, qurylys ındýstrııa­sy, munaı hımııasynyń jańa baǵyttary, farmasevtıka, toqyma ónerkásibi jáne aýyl sharýashylyǵy óndirisi sııaqty salalar da qarqyndy damý jalǵasyn tabýda. Naqtylaı aıtqanda, memlekettik údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasymen 101 mıl­lıard teńgeniń 45 jobasy iske qosyldy. Baǵdarlama aıasynda jumysyn bastaǵan kásiporyndarda 3 328 jańa jumys orny ashylyp, osynsha jergilikti turǵyn turaqty jumyspen qamtyldy. Mundaı jobalardyń sátti iske asyrylýyna óńirdiń ınvestorlar qyzyǵýshylyǵyn týdyrǵan ınvestısııalyq qolaılyǵy jol ashyp otyr. Bul baǵyttaǵy jarqyn jobalardy iske asyrý laıyqty jalǵasyn tabady, dedi oblys ákimi Nurlan Noǵaev. Turǵyndardyń áleýmettik ahýalyn jaqsartý baǵytyndaǵy jumystardyń tıimdiligin arttyryp, ońtaılandyrýǵa da basa mán berilýde. Iаǵnı, áleýmettik kómek naǵyz muqtajdyqty sezingen jandarǵa ǵana kórsetiledi. Osyǵan baılanysty ótken jyldyń ekinshi jartysynan beri Atyraý qalasy men Qurmanǵazy aýdanynda «О́rleý» qanatqaqty jobasy qolǵa alyndy. Bul jobany iske asyrýǵa jergilikti bıýdjetten 6 mıllıon teńge qaralyp, nátıjesinde quramynda 129 múshesi bar 22 otbasy tartyldy. Olardyń ishinde eńbekke jaramdy 24 adamnyń 16-sy turaqty jumysqa ornalastyryldy. Atap aıtqanda, bireýi áleýmettik qyzmetpen, jeteýi aqyly qoǵamdyq jumyspen qamtylypty. Olar qazir jan basyna shaqqanda 14 352 teńgege deıingi ortasha tabys taýyp otyr. Al bıyl atalǵan joba ózge aýdandarda da qolǵa alynýda. Qanatqaqty jobaǵa 789 adamdy quraıtyn 141 az qamtylǵan otbasyny qatystyrý josparlanǵan. Jobany qarjylandyrýǵa 49,7 mıllıon teńge qaralypty. Sondaı-aq, bilim berý, densaýlyq saqtaý salalarynda da Ult Josparyna sáıkes is-sharalar atqarylýda. Máselen, ótken oqý jylynan bastap mektep standarttaryn jańartý, jetistigi mol bilim uıalaryn yntalandyrý máseleleri qolǵa alynyp, Atyraý qalasyndaǵy №17 mektep-lıseı men Isataı aýdanyndaǵy J.Myrzaǵalıev atyndaǵy orta mektepte jańartylǵan júıemen oqytyla bastady. Osynaý qanatqaqty joba sheńberinde ustazdardyń eńbekaqylaryna 20 paıyzdyq qosymsha aqy tólenedi. Al medısınalyq qyzmet kórsetýdi damytýǵa jekemenshik emdeý mekemeleri de tartylypty. Qazir oblysta 37 jekemenshik medısınalyq mekeme óz jumysyn sapaly júrgizýde. Bul – óńirdegi dárigerlik qyzmet kórsetýdiń 17 paıy­zyn quraıdy. Byltyr mindetti tegin medısınalyq kómek kórsetý sheńberinde 61 medısınalyq mekeme memlekettik tapsyrysty oryndaǵan bolsa, onyń ishinde 18 jekemenshik mekeme de osy istiń ilgeri jyljýyna óz úlesin qosypty. Elbasynyń Ult Josparynda «Bizdiń jolymyz – birlik joly jáne azamattyq birtektilik negizinde ultty dáıektilikpen qalyptastyrý joly», dep atap ótkenindeı, bul baǵytta qoǵamnyń barlyq kúsh-qýaty men múmkindigi jumyldyrylyp otyr. Qazir oblystaǵy iri kásiporyndarda 21 qoǵamdyq kelisim keńesi qurylyp, Qazaqstan halqy Assambleıasy aıasynda 17 etnomádenı birlestik jumys isteýde. Ult­tyq birtektilikti qalyptastyrý jumys­tarynyń negizi – «Máńgilik El» jalpy­ulttyq ıdeıasyn iske asyrý, dedi Nurlan Asqaruly. «Máńgilik El» ıdeıasy sheńberindegi «Úlken el – úlken otbasy» jalpyulttyq jobasy Atyraýda da iske asyrylyp keledi. Byltyr osy joba boıynsha 22 myń adamnyń qatysýymen qaıyrymdylyq aksııalar, konsertter men semınarlar, dóńgelek ústelder men brıfıngterden turatyn 117 is-shara ótkizildi. Ásirese, «Qaıyrymdylyq kerýeni», «Qaıyrymdy ister estafetasy» jáne «Jaqsylyq jasaýǵa asyǵyńyz» sekildi is-sharalar jurt kóńilinen shyqty deýge bolady. Ult Josparyndaǵy «Esep beretin memleketti qalyptastyrý» baǵytymen oblys ákimi janynan qurylǵan qoǵamdyq keńeste 14 qoǵam ókili jáne 7 memlekettik organnyń ókili bar. Qoǵamdyq keńeste ekologııa, aýyl sharýashylyǵy jáne ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý, zańdylyqty saqtaý, sonymen birge áleýmettik-mádenı damý baǵytyn ustanatyn 4 komıssııa jumys jasaıdy. Jyl basynan jumysyn bastaǵan atalǵan qoǵamdyq keńes búginge deıin 47 normatıvtik-quqyqtyq akt jobasyn qarap, 10 joba boıynsha naqty usynystaryn berip úlgeripti. Baıyrǵy kásiporyn qaıta túledi Toqsan jyldyq tarıhy bar «Atyraýmunaımash» seriktestigi elimizdiń órkendeýine, sóıtip, bıik belesterdi baǵyndyrýyna ózindik úlesin qosyp keledi. Baıyrǵy kásiporynda otandyq ekonomıkanyń jetekshi salasyna aınalǵan munaı-gaz ónerkásibi úshin, sonyń ishinde, uńǵymalardy jóndeý, munaı óndirý men jınaqtaý jáne óńdeý salasyna qajetti eń kúrdeli qondyrǵylar shyǵarylady. Tipti, qurylys jáne jylý-energetıkalyq salasy da osy kásiporynnyń ónimin tutynýǵa bet burdy. Qazir atalǵan kásiporynda otandyq 260 maman turaqty jumyspen qamtylyp otyr. Zaýyttaǵy ár maman óz isin jaýapkershilikpen atqarady. Al bul birinshiden, ónimniń sapasyn arttyrýǵa, ekinshiden, tutynýshy suranysynyń molaıýyna yqpal etip otyr. Kásiporynnyń bas dırektory Aleksandr Donskovtyń aıtýynsha, otandyq kásiporyn údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasymen ónim shyǵarý kólemin ulǵaıtýǵa qadam jasady. Naqtylaı aıtqanda, munda iri gabarıtti ári eń aýyr, ıaǵnı salmaǵy 1 myń tonnadan asatyn qondyrǵylar men reaktorlardy shyǵarý sehyn iske qosyldy. Dál osy sehta aldaǵy ýaqytta dıametri 9 metrdi, al uzyndyǵy 110 metrdi quraıtyn iri kolonnalar qurastyrylady. Jylyna 12 myń tonna ónim shyǵaratyn jańa jobaǵa 5,8 mlrd. teńge salynyp, 250 adamǵa jumys orny ashyldy. – Biz elimizdiń jarqyn keleshegine senemiz. О́ıtkeni, bizdiń Otanymyz – táýelsiz Qazaqstan ekonomıkalyq órkendeý qarqynymen tek TMD, ne Azııa elderiniń aýmaǵyna ǵana emes, sonymen qatar, jahan memleketteri arasynda da laıyqty ornyn ıelendi. Buǵan árıne, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Aldymen ekonomıka...» qaǵıdasyn ustanyp, otandyq óndiristiń keń qanat jaıýyna oń yqpal etken údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy sekildi mańyzdy jobalardy iske asyrýdy qolǵa alýynyń tıgizgen mańyzy zor. Bul baǵdarlama aıasynda bizdiń kásipornymyzda iske asyrylǵan joba otandyq ónerkásiptiń órkendeýine tyń serpin beredi, – deıdi «Atyraýmunaımash» JShS bas dırektory Aleksandr Donskov. Munaıly Atyraýdyń mashına jasaý salasyndaǵy biregeı ári birden-bir kásiporyn – «Atyraýmunaımash» seriktestigi japonııalyq «Marubeni» kompanııasymen Atyraý munaı óńdeý zaýytyndaǵy jańǵyrtý jobasyna 978 000 000 teńgeniń, «Jaıyqmunaı» kásipornymen 98 000 000 teńgeniń tapsyrysyn oryndaý úshin kelisimshartqa qol qoıǵan. Buǵan qosa «Teńizshevroıldan» 177 550 000 teńgelik, NCOC kompanııasynan 869 373 630 teńgelik, KIOC kompanııa­synan 24 000 000 teńgelik tapsyrystar túsipti. «Bul kelisimsharttar elimizdiń munaı-gaz ónerkásibin órkendetý úshin ártúrli jabdyqtar daıyndaýdy jáne jetkizýdi kózdeıdi. Biz muny der kezinde jasalǵan kelisimsharttar dep esepteımiz. О́ıtkeni, biz byltyrǵy jyldyń basynda kúrdeli ekonomıkalyq jaǵdaıǵa baılanysty iri tapsyrystardyń bolmaǵanyna alańdap edik. Endi biz oıdaǵydaı jumys jasaýdy jalǵastyramyz. Sonymen birge, jańadan 100-ge jýyq jumys ornyn ashýǵa múmkindik aldyq. Jańa jumys oryndaryna eńbekke tartylatyn adamdar tapsyrys bergen kompanııalarmen jasalǵan iri kelisimsharttarymyzdy oryndaýǵa atsalysady», – degen «Atyraýmunaımash» JShS bas dırektory Aleksandr Donskov buryn Eýropa jáne Batys elderinen tasymaldanǵan iri gabarıtti jáne asa aýyr jabdyqtardy endi munaıly óńirde de shyǵarýǵa bolatynyna tolyq senimdi. Qus fabrıkasynyń qýaty Bul óńirde tek munaı-gaz salasy ǵana emes, agroónerkásip kesheni de jańa jobalarmen eńse tikteı bas­tady. Sonyń qatarynda jumyrtqa shyǵaratyn qus fabrıkalaryn aıtýǵa bolady. Osy kezge deıin Reseıdiń Astrahan oblysynan jáne elimizdiń ózge de óńirlerinen tasymaldanǵan taýyq jumyrtqalaryn shyǵaratyn fabrıkanyń alǵashqysy Jylyoı aýdanynda ashyldy. Ony jańa ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy aıasynda qolǵa alǵan kásipker Álimjan Baljigitovtiń aıtýynsha, «QazAgroQarjy» AQ-tan qosymsha qarjy retinde 250 mıllıon teńge alyp, óz qaltasynan 392,5 mln. teńge salypty. Ras, qus ósirýde onyń babyn tabý ońaı emes. Sol sebepten osy iske mashyqtanǵan mamandar shaqyrylyp, 2012 jyldyń jeltoqsanynda Sverdlov qalasynan alǵashqy 53 myń balapan ákelinipti. Arnaıy kólikpen jetkizilgen balapandar 4 aı baptalyp, keıin Germanııadan alynǵan qural-jabdyqtarmen, jańa tehnologııamen salynǵan taýyqtar korpýsyna kóshirilipti. Qazir fabrıkaǵa júzge jýyq adam jumysqa tartylypty. Bastapqyda kásipker qus jemin óz qarajatyna satyp alǵan bolsa, endi oǵan memleket tarapynan sýbsıdııa alyp otyr. «Memlekettiń qoldaýy maqsatty isimdi ilgeri jyljytýǵa, sóıtip, meniń jobamnyń klasterlik júıege aınalýyna jol ashty», deıdi Álimjan Baljigitov. Qazir onyń qus fabrıkasy tolyq qýatynda jumys jasap tur. Al bul munaıly óńir turǵyndarynyń jumyrtqaǵa suranysynyń 76 paıyzǵa qamtylýyna sep bolyp otyr. Mundaǵy taýyq sany júz myńǵa jetip, jylyna 32 mln. dana jumyrtqa óndirýdi kózdeıtin «Atyraýsaýda» seriktestiginiń bul jobasy «Selolyq bıznes» nomınasııasynda úzdik dep tanyldy. Seriktestik basshysy Á.Baljigitovtiń aıtýyna qaraǵanda, alǵashynda 9 mln. jumyrtqa shyǵarylǵan bolsa, 2014 jyly ónim kólemi 21 mıllıonǵa jetipti. Endi bıyl jumyrtqa sany budan ulǵaıa túspek. О́ıtkeni, suranys molaıyp otyr. Tutynýshyǵa daıyn ónimniń kate­go­rııasyna saı suryptalyp, arnaıy qorap­qa salynyp jiberiledi. Atyraý qala­syndaǵy jáne aýdan ortalyǵyndaǵy dúken­derge tasymaldanady. Baǵasy tuty­nýshy kóńilinen shyǵatyndaı. Jańa jylǵa deıin 2142,4 kılo taýyq eti satylsa, «MańǵystaýMunaıGaz» AQ jylyna 1 400 000 jumyrtqa alýǵa tapsyrys beripti. Ekinshi qus fabrıkasyn «Almaly qus» seriktestigi ashyp, óńirdiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge úles qosa bastady. Bul joba da údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy sheńberinde qolǵa alynyp, oǵan 680 mıllıon teńgelik ınves­tısııa salynǵan. Jobada «Atyraý» áleýmettik-kásipkerlik korporasııasy» AQ pen «Jiger» sharýa qojalyǵynyń úlesi bar qus fabrıkasyna Reseıden 58 myń balapan ákelinipti. «Endi Atyraý oblysyndaǵy eki qus fabrıkasynda jylyna 100 mıllıon jumyrtqa shyǵarylady. О́ńir turǵyndarynyń suranysy 80 mıllıon jumyrtqany qurasa, tutynýshy suranysynan artylǵan jumyrtqalardy kórshiles aımaqtarǵa saý­dalaımyz», degen byltyr oblystyń burynǵy ákimi Baqtyqoja Izmuhambetov. «Almaly qus» seriktestiginiń atqarýshy dırektory Vıktor Pastyń aıtýynsha, bıyl 30 mıllıon jumyrtqany shyǵarý qýatyna jetý kózdelipti. Ázirge munda táýligine 52 myń jumyrtqa shyǵa­rylady. Bul fabrıkanyń jumyrt­qalary ózge óńirlerler men Qazaqstanmen seriktes elderden tasymaldanatyn ónim baǵasynan áldeqaıda arzan. Sol sebepten, sapasy joǵary otandyq ónimge suranys ta bar. Seriktestik basshylary jumyrtqanyń tutynýshyǵa arzan baǵamen jetýin qamtamasyz etý úshin «Jiger» sharýa qojalyǵynyń arnaıy saý­da núktesin ashýdy kózdepti. Osylaısha, kóp salaly sharýashylyqqa aınalýdy josparlaǵan sharýa qojalyǵy bolashaqta jylyna 10 myń tonna taýyq etin saýdalaý­dy da maqsat etipti. Buryn Atyraý óńirinde tek óner­kásip keńinen qanat jaısa, endi aýyl sharýashylyǵynyń órkendeýiniń de basym baǵyt retindegi mańyzy artýda. Oǵan dálel retinde jylyna 700 myń bódene jumyrtqasyn shyǵaryp, buǵan qosa 2 tonna bódene etin óńdeıtin jobanyń qolǵa alynǵanyn aıta alamyz. Qazir 10 000 bódene ósiretin fermanyń qurylysy aıaqtalýǵa taıady. Mahambet aýdanyndaǵy bul jobanyń quny 90 mıllıon teńgeni quraıdy. Onyń 40 mıllıon teńgesin «Atyraý» áleýmettik-kásipkerlik korporasııasy salsa, 50 mıllıon teńge «Atyraý-Bódene» JShS esebinen jaratylyp otyr. Betti daıyndaǵan «Egemen Qazaqstan» gazetiniń Atyraý oblysyndaǵy menshikti tilshisi Joldasbek ShО́PEǴUL. Sýretterdi túsirgen Rahym Qoılybaev.