Dúbirge toly dunıe О́tken jeksenbide Halyqaralyq jýrnalıst-zertteýshiler konsorsıýmy jarııalaǵan kóptegen álemdik lıderlerdiń, saıasatkerlerdiń, mıllıarderlerdiń qatysy bar ofshorlyq janjal týraly baıandama shyn máninde álemdik deńgeıdegi daýǵa aınaldy. Eń qyzyǵy – ony bireýler quptaıdy, ekinshileri saıası oıynǵa balaıdy. Shý bolatyn da jóni bar. Jaı emes, 12 álemdik keshegi jáne búgingi lıderler, olardyń jaqyn týystary men ózim degen dostary, aty belgili júzdegen saıasatker, 30-ǵa taıaý mıllıarder óz aktıvterin Massak Fonseca zańdyq kompanııasynyń kómegimen ofshorlarda jasyryn ustaǵan. Demek, salyqtan qashqan túrli zańsyz aqsha aınalymyn júrgizgen. Jýrnalıster, eń aldymen, nemistiń Sueddeutsche Zeitung gazetiniń jýrnalısteri Jemqorlyq pen uıymdasqan qylmysty zertteý ortalyǵynyń qatysýymen joǵaryda atalǵan Massak Fonsek ofshorlyq zań fırmasynyń maǵlumattyq bazasynan 11,5 mıllıon qujatqa ıe bolyp, jyldan asa ýaqyt zertteý jumystaryn júrgizdi. Oǵan 76 elden 370-ten astam jýrnalıst qatysyp, búgingi kúni álemdi shýlatqan málimetterdi alǵa tartyp otyr. Bir qaraǵanda, jemqorlyqty, salyqtan qashqandardy áshkereleý – jaqsylyq. Odan eldiń qazynasyna qarjy qosylady. Kóp el solaı qabyldap otyr. Aldymen qoldaǵan Fransııa prezıdenti Fransýa Olland boldy. Sol ofshordy áshkereleýdi qolǵa alǵan jýrnalısterge rahmetin jaýdyrdy. Áshkerelengender arasynda myńnan astam fransýz bar eken. Salyq organdary jýrnalıster ashqan qylmysty odan ári tekserip, qorytyndy jasamaq. Ofshorǵa qarsy, ondaǵy aktıvterdiń ıelerin anyqtaý jolyndaǵy kúresti alǵash bastaǵan Ulybrıtanııa premer-mınıstri Devıd Kemeron edi. Ol muny parlament saılaýy kezinde sóz etken. Bir qyzyǵy – sol áshkerelengender tiziminde onyń ákesi Ien Kemeron da bar eken. Biraq qazir ol dúnıeden ótken. Onyń esesine aǵylshynnyń alty lordynyń esimi bar. Báribir Kemeron bul iske bel sheship kirisip otyr. Sáýirden bastap brıtanııalyq kompanııalardyń barlyǵy óziniń ofshorlaryn da kórsetýge mindettelgen. Qarsylar kim? Eń aldymen, sol qupııa jemqorlyqqa qatysy barlar, áshkerelengender. Islandııada sol jeksenbiden beri «ofshorlyq» premer-mınıstr Sıgmýndýr Gıýnnleıgsonǵa qarsy mıtıngiler ótip, aqyry ol ketip tyńdy. Onyń áıeli ekeýiniń ofshorlyq kompanııasynda Islandııanyń jetekshi bankteriniń 3,6 mıllıon eýro oblıgasııasy jatqan kórinedi. Pákistan premer-mınıstri Navaz Sharıftiń úsh balasynyń Vırgın araldarynda kem degende tórt ofshorlyq fırmasy bar kórinedi. Massak Fonseka kólemi jóninen álemdegi tek tórtinshi ofshorlyq zańdyq fırma eken. Al odan basqa fırmalardaǵy qujattar ashylsa, ne bolmaq? Talaı sumdyq áshkereleneri daýsyz-aý. Jáne ol talaı alaıaqtarǵa soqqy bolyp tıer edi. Kórshi eldegi áńgime Alataýdyń ar jaǵynan taǵy da bir qatqyldaý daýys estildi. Eldegi bılikti kúshpen almaq bolǵan biraz adam ustalyp, qamaýǵa jabylǵan kórinedi. Senbeıin deseń, biraz belgili adamdardyń aty atalǵan. Shyn bolsa, bul elde taǵy da revolıýsııa, tóńkeris bolmaq pa dep, kóńildi úreı bıleıdi. Buǵan deıin de olar eki revolıýsııany bastan keshti. Ony dúrildetip ótkizgen. Alǵashqysynda prezıdent Asqar Aqaevty qýsa, ekinshisinde onyń ornyn ıelengen Qurmanbek Bakıevti qýdy. Qalaı qýǵandaryn álemge jarııalap, telearnalardan kórsetken. Kórsetken soń, bárimiz de kórdik. 2005 jyly Aqaevty qýǵanda, rezıdensııaǵa shabýyl jasaǵan tobyrdyń ishinen qolynda uzyn taıaǵy bar bir sholjańnyń prezıdent kreslosyna jaıǵasyp, bılik endi bizdiń qolymyzda dep aıqaılaǵany da este qalǵan. Bılik senderge tıse, halyq ońa qoıar ma eken dep, kóńilimizdi kúdik jaılaǵan. Sol tóńkeristen bılikke jetken Bakıev halyqty ońdyra qoımaǵany da belgili. Qyrǵyz aǵaıyndardyń revolıýsııadan kóńilderi shaılyǵatyndaı da bolǵan edi, biraq odan keıin de bul elden talaı aıqaı estilip jatady. Birde joldaryn jaýyp, eshkimdi ótkizbeı, ózderi de zardabyn shegedi. Mıtıngiler ótkizý de qıyn emes. Daýǵa ilik izdeıtinder kóp. Sondaı daý kúni keshe boldy. Qyrǵyz-ózbek shekarasyndaǵy azyn-aýlaq kelispeýshilik úshin attandap talaı adam atqa mindi. Oppozısııasy bar, ultshyldary bar, biraz dańǵaza kóterdi. Tipti, olarǵa bılik te qosylyp, daýystary sonaý Máskeýge, Tashkentke deıin jetip, basyldy. Taǵy da aıqaı. Bul aıqaıdy bılik kóterdi. Oppozısııanyń taǵy da revolıýsııa jasamaq ekenin bilipti. Bilgende, olar bas qosyp bılikti bólise bastasa kerek. Olardyń sondaı basqosýyndaǵy áńgimeniń jazbasy bıliktiń qolyna túsken. Qarapaıym qısyn mynadaı: laýazym bólisse, sol bılikke qol jetkizbek bolǵany. Ol revolıýsııa, tóńkeris jolymen ǵana júzege asady. Demek, nıetteri belgili. Laýazym úlestirý jıynyna qatysqandar qamaýǵa alynady. Tóńkeris jasamaq bolǵandar kimder? Basty tulǵa energetıka jónindegi sarapshy, «Qyrǵyzstan-HHI» dep atalatyn tazarý jáne jańarý halyq quryltaıy qozǵalysynyń belsendisi Ernest Qarybekov kórinedi. Ekinshi adam – burynǵy memlekettik hatshy Dastan Saryqulov. Alǵashqysyn birden ustap, UQK qamaǵyna kirgizse, ekinshisin jasyn eskerip, úı qamaǵyna otyrǵyzypty. Olarǵa ulttyq oppozısııalyq qozǵalys kósemderi Qýanyshbek Qadyrov pen Bektóre Asanov qosylǵan. Alǵashqysy budan biraz buryn prezıdent Atambaevtyń partııalasy bolsa, ekinshisi Jalalabad oblysynyń gýbernatory bolǵan. О́ńkeı shortandar. Bıliktiń oıy belgili – oppozısııany áshkereleý, olardan halyqtyń yqylasyn aýdarý. Jóndi-jónsiz bıliktiń aıaǵynan shalyp, eldi búldirýdi maqsat etken oppozısııanyń áreketterin shektegen de jón shyǵar, biraq ony búkileldik naýqan deńgeıine kóterý qajet pe edi deısiń. Shýdan ne shyǵady? Kúni keshe shekara shýy halyqty orynsyz dúrliktirdi emes pe? Myna shý nemen bitedi? Qyrǵyz elinde revolıýsııa bola qoımas. Onyń nege soqtyratynyn jurt kórgen. Júrekteri shaılyqqan. Halyqty saıası oıynǵa aralastyra bergennen mán shyqpasa kerek. Odan áldeqaıda mańyzdy sharýalar bar. Aldymen bala-shaǵa qamyn oılaǵan jón shyǵar. Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.